Geoxronologiya
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 220–222-b. — ziyouz.com
Geoxronologiya (geo... va xronologiya) (geologik yilnoma) — Yer pöstidagi toğ jinslarining hosil böliş ketma-ketligi va yoşi haqidagi ta'limot. Nisbiy va mutlaq G.ga bölinadi. Nisbiy G. toğ jinslarining Stensen qonuni deb atalmiş ketma-ket qatlamlaniş prinsipiga asoslangan. Bu prinsipga köra ustida yotgan qatlam (çökindi jinslar qatlamlarining dastlabki holati buzilmaganda) pastidagidan yoş böladi. Intruziv toğ jinslarining nisbiy yoşi qatlamli toğ jinslari b-n özaro munosabatiga qarab aniqlanadi. Geologik kesimdagi qatlamlarning ketma-ketligini aniqlaş mazkur r-nning stratigrafiyasini taşkil etadi. Bir-biridan uzokda joylaşadi hududlarning stratigrafiyasini soliştirişda paleontologik metod işlatiladi. Bu metod halok bölgan hayvon va ösimliklarning jinslardagi toşqotgan qoldiqlarini örganişga asoslangan. Har qaysi davr uçun öziga xos hayvon va ösimliklarning toşqotgan qoldiqlari mavjud. 19-a. boşlarida toğ jinslarining nisbiy yoşini aniqlaşda paleontologik metodni birinçi marta U. Smit (Angliya), J. Kyuvye (Fransiya) tatbiq etgan. Ç. Layel, Ç. Darvin va V. O. Kovalevskiylarning paleontologiya sohasi böyiça i. t.lari paleontologik metodning asosini yaratdi. Geologlar köp yillar davomida qilgai mexnati evaziga Yer pöstida qatlamlar yönalişining umumiy ketma-ketligini aniqlaşdi. Keyinçalik bu stratigrafiya şkalasi nomini oldi. Şkalaning yuqori qismi (fanerozoy) paleontologik metod asosida puxta qilib tuzilgan, pastki qismi uçun (tokembriy) toşqotgan qoldiqlarning yaxşi saklanmaganligi sababli paleontologik metod çeklangan bölib, natijada unçalik mukammal bölimlarga ajratilmagan. Toğ jinslarining metamorfizmi (özgaruvçanlik) darajasi va b. belgilari böyiça tokembriy arxey (yoki arxeozoy) va proterozoyga bölingan. Şkalaning fanerozoy qismi 3 guruhga (yoki eratemalarga): paleozoy, mezozoy va kaynozoyga ajratilgan. Guruhlar öz navbatida sistemalarga, sistemalar bölimlarga, bölimlar esa yaruslarga bölingan. Şkalaning bir neça guruhlarni birlaştirgan qismi eonotema deb yuritiladi (mas, fanerozoy eonotemasi). Tokembriy uçun şkalada eonotemalarni birlaştirgan akrotema berilgan. Stratigrafik şkala G. şkalasini tuziş uçun asos hisoblanadi. Stratifafik şkalaning har qaysi bölimiga G. şkalasining ma'lum bölimi mos keladi. Bölim (epoxa) yarus (asr)larga bölingan. Guruh (eratema) eraga töğri keladi. Stratigrafik va unga moslaşgan G. şkalasi 1881 y.da Italiyaning Bolonya ş.da ikkinçi xalqaro geologlar kongressida tasdiqlangan va öşa vaqtdan butun jahonda umumiy hisoblanadi. Keyinçalik paleontologik metodning takomillaşişi natijasida olingan yangi ma'lumotlar asosida G. şkalasiga özgartirişlar kiritilmoqda. Mutlaq G.da toğ jinslari va minerallarning radiometrik yoşi aniqlanadi. Ming va mln. yillar b-n ölçanadi. Kimyoviy elementlarning radioaktiv parçalanişi tezligi doimiy bölib, taşqi muhit ta'siridan özgarmaydi. Mutlaq G.ni 20-a. boşlarida fransiyalik P. Kyuri va angliyalik E. Rezerford taklif qilişgan. Ular tomonidan mutlaq G.ga qöllanilgan prinsip ayni paytgaça işlatilmoqda. Mutlaq G.da radioaktiv parçalanişi uzok, yillar davom etadigan (mlrd. yil) uran va toriy elementlari işlatiladi. Tokembriyning G. şkalasi toğ jinslarining mutlaq yoşini köp marta aniqlab tuzilgan. Parçalanişning oxirgi mahsulotiga qarab mutlaq G.ning qörğoşin, geliy, argon, kalsiy, stronsiy va b., şuningdek radiouglerod metodlari mavjud. Bulardan qörğoşin (uran-toriyqörğoşinli), argon (argon-kaliyli) va stronsiy (rubidiy-stronsiy) metodi köp işlatiladi. Qörğoşin metodi minerallardagi (uraninit, monatsit, sirkon, ortit) radiogen qörğoşinni tadqiq qilişga asoslangan. Bu metod eng işonarli hisoblanadi. Uning ijobiy tomoni şundaki, mineralning yoşi bir-biriga boğliq bölmagan uçta tenglama yordamida aniqlanadi. Bu tenglama haqiqatga eng yaqin yoşni faqat bir marta ölçangan tenglama koniyat beradi. Ayni paytda tenglamaning qiymati 137,7 ga teng va barça mineral, toğ jinslarida bir xil. Radioaktiv minerallarda radiogen qörğoşin b-n birgalikda oddiy qörğoşin qöşimçalari borligi sababli yoşni aniqlaşda tuzatişlar kiritiladi. Qörğoşin rudasişşg izotop tarkibi böyiça aniqlangan yoş model yoş deb yuritiladi. Amalda model yoşning haqiqiy yoşga mos kelişi yoki kelmasligi köpçilik konlarda kuzatilgan. Argon metodi kaliyli minerallarda argonning radiogen töplanişiga asoslangan. Zarur materiallarni osongina oliş mumkin bölganligi sababli argon metodi köp işlatiladi. Metodning kamçiligi faqat içki nazorat qiliş imkonining yöqligidadir. Çunki argon metodida toğ jinslari va minerallarning yoşi fakat bitta tenglama orqali aniqpanadi. Stronsiy metodi , 87Rb ni radioaktiv parçalanib 87Sr ga aylanişiga asoslangan. Bu metod kam işlatiladi. Radiouglerod metodi 60000 yoşgaça bölgan turli geologik obyektlarning yoşini aniqlaşda muhim. Absolyut G.ga oid tadqiqotlar katta nazariy va amaliy ahamiyatga ega. Tadqiqot natijalari ilmiy adabiyotlarda keng yoritiladi. Özbekistonda G. sohasidagi işlar H. M. Abdullayev nomidagi Geologiya va geofizika instituti hamda Mineral resurslar institutida bajariladi. Özbekistonning ğarbi va jan.dagi magmatik toğ jinslarining mutlaq yoşi aniqlangan. Sultonboy Husanov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ГЕОХРОНОЛОГИЯ (гео... ва хронология) (геологик йилнома) — Ер пўстидаги тоғ жинсларининг ҳосил бўлиш кетма-кетлиги ва ёши ҳақидаги таълимот. Нисбий ва мутлақ Г.га бўлинади. Нисбий Г. тоғ жинсларининг Стенсен қонуни деб аталмиш кетма-кет қатламланиш принципига асосланган. Бу принципга кўра устида ётган қатлам (чўкинди жинслар қатламларининг дастлабки ҳолати бузилмаганда) пастидагидан ёш бўлади. Интрузив тоғ жинсларининг нисбий ёши қатламли тоғ жинслари б-н ўзаро муносабатига қараб аниқланади. Геологик кесимдаги қатламларнинг кетма-кетлигини аниқлаш мазкур р-ннинг стратиграфиясини ташкил этади. Бир-биридан узокда жойлашади ҳудудларнинг стратиграфиясини солиштиришда палеонтологик метод ишлатилади. Бу метод ҳалок бўлган ҳайвон ва ўсимликларнинг жинслардаги тошқотган қолдиқларини ўрганишга асосланган. Ҳар қайси давр учун ўзига хос ҳайвон ва ўсимликларнинг тошқотган қолдиқлари мавжуд. 19-а. бошларида тоғ жинсларининг нисбий ёшини аниқлашда палеонтологик методни биринчи марта У. Смит (Англия), Ж. Кювье (Франция) татбиқ этган. Ч. Лайель, Ч. Дарвин ва В. О. Ковалевскийларнинг палеонтология соҳаси бўйича и. т.лари палеонтологик методнинг асосини яратди. Геологлар кўп йиллар давомида қилгаи мехнати эвазига Ер пўстида қатламлар йўналишининг умумий кетма-кетлигини аниқлашди. Кейинчалик бу стратиграфия шкаласи номини олди. Шкаланинг юқори қисми (фанерозой) палеонтологик метод асосида пухта қилиб тузилган, пастки қисми учун (токембрий) тошқотган қолдиқларнинг яхши сакланмаганлиги сабабли палеонтологик метод чекланган бўлиб, натижада унчалик мукаммал бўлимларга ажратилмаган. Тоғ жинсларининг метаморфизми (ўзгарувчанлик) даражаси ва б. белгилари бўйича токембрий архей (ёки археозой) ва протерозойга бўлинган. Шкаланинг фанерозой қисми 3 гуруҳга (ёки эратемаларга): палеозой, мезозой ва кайнозойга ажратилган. Гуруҳлар ўз навбатида системаларга, системалар бўлимларга, бўлимлар эса ярусларга бўлинган. Шкаланинг бир неча гуруҳларни бирлаштирган қисми эонотема деб юритилади (мас, фанерозой эонотемаси). Токембрий учун шкалада эонотемаларни бирлаштирган акротема берилган. Стратиграфик шкала Г. шкаласини тузиш учун асос ҳисобланади. Стратифафик шкаланинг ҳар қайси бўлимига Г. шкаласининг маълум бўлими мос келади. Бўлим (эпоха) ярус (аср)ларга бўлинган. Гуруҳ (эратема) эрага тўғри келади. Стратиграфик ва унга мослашган Г. шкаласи 1881 й.да Италиянинг Болонья ш.да иккинчи халқаро геологлар конгрессида тасдиқланган ва ўша вақтдан бутун жаҳонда умумий ҳисобланади. Кейинчалик палеонтологик методнинг такомиллашиши натижасида олинган янги маълумотлар асосида Г. шкаласига ўзгартиришлар киритилмоқда. Мутлақ Г.да тоғ жинслари ва минералларнинг радиометрик ёши аниқланади. Минг ва млн. йиллар б-н ўлчанади. Кимёвий элементларнинг радиоактив парчаланиши тезлиги доимий бўлиб, ташқи муҳит таъсиридан ўзгармайди. Мутлақ Г.ни 20-а. бошларида франциялик П. Кюри ва англиялик Э. Резерфорд таклиф қилишган. Улар томонидан мутлақ Г.га қўлланилган принцип айни пайтгача ишлатилмоқда. Мутлақ Г.да радиоактив парчаланиши узок, йиллар давом этадиган (млрд. йил) уран ва торий элементлари ишлатилади. Токембрийнинг Г. шкаласи тоғ жинсларининг мутлақ ёшини кўп марта аниқлаб тузилган. Парчаланишнинг охирги маҳсулотига қараб мутлақ Г.нинг қўрғошин, гелий, аргон, кальций, стронций ва б., шунингдек радиоуглерод методлари мавжуд. Булардан қўрғошин (уран-торийқўрғошинли), аргон (аргон-калийли) ва стронций (рубидий-стронций) методи кўп ишлатилади. Қўрғошин методи минераллардаги (уранинит, монацит, циркон, ортит) радиоген қўрғошинни тадқиқ қилишга асосланган. Бу метод энг ишонарли ҳисобланади. Унинг ижобий томони шундаки, минералнинг ёши бир-бирига боғлиқ бўлмаган учта тенглама ёрдамида аниқланади. Бу тенглама ҳақиқатга энг яқин ёшни фақат бир марта ўлчанган тенглама коният беради. Айни пайтда тенгламанинг қиймати 137,7 га тенг ва барча минерал, тоғ жинсларида бир хил. Радиоактив минералларда радиоген қўрғошин б-н биргаликда оддий қўрғошин қўшимчалари борлиги сабабли ёшни аниқлашда тузатишлар киритилади. Қўрғошин рудасишшг изотоп таркиби бўйича аниқланган ёш модель ёш деб юритилади. Амалда модель ёшнинг ҳақиқий ёшга мос келиши ёки келмаслиги кўпчилик конларда кузатилган. Аргон методи калийли минералларда аргоннинг радиоген тўпланишига асосланган. Зарур материалларни осонгина олиш мумкин бўлганлиги сабабли аргон методи кўп ишлатилади. Методнинг камчилиги фақат ички назорат қилиш имконининг йўқлигидадир. Чунки аргон методида тоғ жинслари ва минералларнинг ёши факат битта тенглама орқали аниқпанади. Стронций методи , 87Rb ни радиоактив парчаланиб 87Sr га айланишига асосланган. Бу метод кам ишлатилади. Радиоуглерод методи 60000 ёшгача бўлган турли геологик объектларнинг ёшини аниқлашда муҳим. Абсолют Г.га оид тадқиқотлар катта назарий ва амалий аҳамиятга эга. Тадқиқот натижалари илмий адабиётларда кенг ёритилади. Ўзбекистонда Г. соҳасидаги ишлар Ҳ. М. Абдуллаев номидаги Геология ва геофизика институти ҳамда Минерал ресурслар институтида бажарилади. Ўзбекистоннинг ғарби ва жан.даги магматик тоғ жинсларининг мутлақ ёши аниқланган. Султонбой Ҳусанов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.