Geoxronologiya

Geoxronologiya (yunonça «ge» — Yer, «xronos» — vaqt va «logos» — ta'limot sözlaridan) — Yer pöstini taşkil etuvçi toğ jinslari va minerallarning yoşini hamda ularning hosil böliş ketma-ketligini aniqlaydigan ta'limot. ÖzME uni «geologik yilnoma» deb ham ataydi. Rusça Vikipediyaga köra, bu fanning vazifalari qatoriga butun Yer sayyorasining yoşini aniqlaş ham kiradi, şu sababli u ba'zan sayyoraşunoslikning bir qismi sifatida qaraladi, biroq odatda alohida fan sifatida ajratiladi. Geoxronologiya Geologiya va Paleontologiya bilan çambarças boğliq.12

ÖzME'ga köra, geoxronologiya nisbiy va mutlaq qismlarga bölinadi. Nisbiy geoxronologiya qaysi qatlam qadimiyroq, qaysi biri yoşroq ekanini aniqlaydi, lekin aniq yilni körsatmaydi. Uning asosida qatlamlaniş ketma-ketligi tamoyili yotadi: çökindi jinslar qatlamlarining dastlabki yotişi buzilmagan bölsa, yuqoridagi qatlam pastdagisidan yoşroq böladi. Rusça Vikipediyaga köra, bu qoidani 1669-yilda Nikolas Steno (Stensen) ta'riflagan. Inglizça Vikipediya bunga yaqin boşqa tamoyillarni ham sanaydi: çökindilar dastlab gorizontal yotadi, boşqa jinsni kesib ötgan jins undan yoşroq, bir jins içiga qamalgan boşqa jins böleklari esa undan oldin hosil bölgan. Intruziv, ya'ni çuqurlikda qotgan jinslarning nisbiy yoşi ularning qatlamli jinslar bilan özaro munosabatiga qarab aniqlanadi.

Bir-biridan uzoq hududlardagi qatlamlarni soliştiriş uçun paleontologik usul qöllanadi: har bir geologik davrga öziga xos hayvon va ösimliklarning toşqotgan qoldiqlari xos. ÖzME'ga köra, bu usulni 19-asr boşlarida Angliyada Uilyam Smit va Fransiyada Jorj Kyuvye qöllay boşlagan, Çarlz Layel, Çarlz Darvin va Vladimir Kovalevskiyning tadqiqotlari esa uning ilmiy asosini mustahkamlagan.

Köp yillik kuzatişlar natijasida geologlar Yer pöstidagi qatlamlarning umumiy ketma-ketligini — stratigrafik şkalani tuzdilar. ÖzME'ga köra, şkalaning yuqori qismi — fanerozoy — toşqotgan qoldiqlar asosida puxta işlangan. Pastki qismi — tokembriy (kembriygaça vaqt) — qoldiqlar yomon saqlangani sababli ança umumiy bölingan va jinslarning özgariş (metamorfizm) darajasiga qarab arxey hamda proterozoyga ajratilgan. Fanerozoy uç guruhga (eratemaga) — paleozoy, mezozoy va kaynozoyga bölinadi; guruhlar sistemalarga, sistemalar bölimlarga, bölimlar esa yaruslarga ajraladi.

Har bir stratigrafik birlikka geoxronologik birlik mos keladi: guruhga — era, sistemaga — davr, bölimga — epoxa, yarusga — asr. ÖzME'ga köra, bu şkala 1881-yilda Italiyaning Bolonya şahrida ötgan Ikkinçi xalqaro geologiya kongressida tasdiqlangan va keyinçalik yangi ma'lumotlar asosida aniqlaştirib borilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, hozir xalqaro birliklarni Xalqaro geologiya fanlari ittifoqi tarkibidagi Xalqaro stratigrafiya komissiyasi belgilaydi. Rasmiy ravişda tört eon — gadey, arxey, proterozoy va fanerozoy — ajratiladi, Yer tarixining umumiy davomiyligi esa taxminan 4,54 milliard yil deb baholanadi.

Mutlaq geoxronologiya jinslar va minerallarning yoşini ming va million yillarda ifodalaydi. U radioaktiv elementlarning parçalaniş tezligi doimiy bölib, taşqi şaroitga boğliq emasligiga tayanadi. Rusça Vikipediyaga köra, bu yönalişga 1896-yilda Anri Bekkerel radioaktivlikni kaşf etgani yöl oçgan; 1907-yilda Ernest Rezerford uran va toriy asosida minerallar yoşini aniqlaş böyiça ilk tajribalarni ötkazgan, 1913-yilda Frederik Soddi izotop tuşunçasini kiritgan. ÖzME bu usul ğoyasini 20-asr boşlarida Per Kyuri va Rezerford ilgari surganini qayd etadi.

ÖzME'ga köra, parçalanişning yakuniy mahsulotiga qarab qörğoşin (uran-toriy-qörğoşin), argon (kaliy-argon), stronsiy (rubidiy-stronsiy), geliy, kalsiy va radiouglerod usullari farqlanadi. Qörğoşin usuli uraninit, monatsit, sirkon kabi minerallardagi radiogen qörğoşinni örganadi va eng işonçli hisoblanadi, çunki yoş bir-biriga boğliq bölmagan uçta tenglama orqali tekşiriladi. Argon usuli kaliyli minerallarda argon töplanişiga asoslanadi; namuna oliş oson bölgani uçun keng qöllanadi, ammo içki nazorat imkoni yöq. Rubidiy-stronsiy usuli rubidiy-87 izotopining stronsiy-87 ga aylanişiga tayanadi. Nisbatan yaqin ötmiş uçun Radiouglerod tahlili işlatiladi: rusça Vikipediyaga köra, uni 1946-yilda Uillard Libbi taklif qilgan va buning uçun 1960-yilda kimyo böyiça Nobel mukofotini olgan. ÖzME bu usulni 60 ming yilgaça, rusça Vikipediya esa taxminan 40 ming yilgaça bölgan yoşlar uçun yaroqli deb körsatadi.

Rusça Vikipediyaga köra, radiometrik ma'lumotlar asosida 1947-yilda Artur Xolms geologik yoşning umumiy şkalasini tuzgan. 1956-yilga kelib Kler Patterson qörğoşin-qörğoşin usuli bilan meteoritlarni tekşirib, Yer yoşini taxminan 4,54 milliard yil deb aniqlagan; bu baho şundan beri deyarli özgarmagan.

ÖzME'ga köra, Özbekistonda geoxronologik tadqiqotlar H. M. Abdullayev nomidagi Geologiya va geofizika instituti hamda Mineral resurslar institutida olib borilgan. Respublikaning ğarbiy va janubiy qismlaridagi magmatik toğ jinslarining mutlaq yoşi aniqlangan.