Borsakelmas
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 545–546-b. — ziyouz.com
Borsakelmas — Orol dengizining şim. ğarbiy qismidagi orol. Qozoğistonning Kizilörda viloyatida. Uz. 27 km, eni ğarbda 11,5 km, şarkda 2,5 km. Mayd. 133 km2 (1961). Qirğoqlari asosan tekis, past, jan. qirğoği bir oz baland va qoyali. Yer yuzasi tepalik va soyliklardan iborat pasttekislik. Aksari qismining bal. 100 m, eng baland joyi 113 m. B. da doimiy va muvaqqat köllar, sohilida şör köllar uçraydi. Orolning şim. yarmi qumli pasttekislik, unda qum tepalari va taqirlar köp. B. o. asosan paleogen (yuqori eotsen) ning mergelli va qumli gillari hamda kvarsli qumlaridan, jan. eng baland qismi quyi va örta oligotsenning gil, alevrit va qumtoşlaridan taşkil topgan. Orolning şim. va şarqining gil yotqiziqlari ustini golotsenning çökindi jinslari qoplagan. Iqdimi kontinental; iyulning örtaça t-rasi 26°, yanv. niki — 11°, örtaça yillik yoğin 120—160 mm. B. o. da köproq bözqönğir tuproqlar, taqirli tuproqlar, şörxoklar tarqalgan. Siyrak çöl ösimliklari, köproq şuvoq, şöra, burgan, şörtob va şörxok yerlarda qiyoq, qamiş ösadi, ondasonda saksovulzorlar uçraydi. Qumli yerlarda qizilça, kauçukli xondrilla, yantoq, yovvoyi suli ösadi. Bahorda qönğirboş, lola, buğdoyiq, ravoç kabi efemer ösimliklar ösadi. B. da sut emizuvçilarning 13 turi, parrandalarning 202 turi, sudralib yuruvçilarning 8 turi yaşaydi. Şuningdek xos hayvonlardan qöşoyoq, olaxurjun, yumronqoziq, sayğoq, jayran, qulon, tulki, tipratikan, dumaloqboş kaltakesak, zaharli qalqontumşuq ilon, çiporilon, suvilon, parrandalardan bulduriq, yilqiçi, suv burgutlari, miqqiy, törğay, qarqunoq, qarğa, zoğça, çumçuqlar bor. Töqayzorlarda ördak, loyxörak, baliqçi quşlar, dengiz böyida qoravoylar galagala bölib yaşaydi. B.da ösimlik va hayvonlarni saqlaş va köpaytiriş maqsadida 1939 y.da Borsakelmas qöriqxonasi taşkil etilgan. 1961 y.dan e'tiboran dengiz sathining pasayişi natijasida orolning maydoni kengayib bormoqda, hozirda u quruqlik b-n tutaşdi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОРСАКЕЛМАС — Орол денгизининг шим. ғарбий қисмидаги орол. Қозоғистоннинг Кизилўрда вилоятида. Уз. 27 км, эни ғарбда 11,5 км, шаркда 2,5 км. Майд. 133 км2 (1961). Қирғоқлари асосан текис, паст, жан. қирғоғи бир оз баланд ва қояли. Ер юзаси тепалик ва сойликлардан иборат пасттекислик. Аксари қисмининг бал. 100 м, энг баланд жойи 113 м. Б. да доимий ва муваққат кўллар, соҳилида шўр кўллар учрайди. Оролнинг шим. ярми қумли пасттекислик, унда қум тепалари ва тақирлар кўп. Б. о. асосан палеоген (юқори эоцен) нинг мергелли ва қумли гиллари ҳамда кварцли қумларидан, жан. энг баланд қисми қуйи ва ўрта олигоценнинг гил, алеврит ва қумтошларидан ташкил топган. Оролнинг шим. ва шарқининг гил ётқизиқлари устини голоценнинг чўкинди жинслари қоплаган. Иқдими континентал; июлнинг ўртача т-раси 26°, янв. ники — 11°, ўртача йиллик ёғин 120—160 мм. Б. о. да кўпроқ бўзқўнғир тупроқлар, тақирли тупроқлар, шўрхоклар тарқалган. Сийрак чўл ўсимликлари, кўпроқ шувоқ, шўра, бурган, шўртоб ва шўрхок ерларда қиёқ, қамиш ўсади, ондасонда саксовулзорлар учрайди. Қумли ерларда қизилча, каучукли хондрилла, янтоқ, ёввойи сули ўсади. Баҳорда қўнғирбош, лола, буғдойиқ, равоч каби эфемер ўсимликлар ўсади. Б. да сут эмизувчиларнинг 13 тури, паррандаларнинг 202 тури, судралиб юрувчиларнинг 8 тури яшайди. Шунингдек хос ҳайвонлардан қўшоёқ, олахуржун, юмронқозиқ, сайғоқ, жайран, қулон, тулки, типратикан, думалоқбош калтакесак, заҳарли қалқонтумшуқ илон, чипорилон, сувилон, паррандалардан булдуриқ, йилқичи, сув бургутлари, миққий, тўрғай, қарқуноқ, қарға, зоғча, чумчуқлар бор. Тўқайзорларда ўрдак, лойхўрак, балиқчи қушлар, денгиз бўйида қоравойлар галагала бўлиб яшайди. Б.да ўсимлик ва ҳайвонларни сақлаш ва кўпайтириш мақсадида 1939 й.да Борсакелмас қўриқхонаси ташкил этилган. 1961 й.дан эътиборан денгиз сатҳининг пасайиши натижасида оролнинг майдони кенгайиб бормоқда, ҳозирда у қуруқлик б-н туташди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.