Boşoyoqli mollyuskalar
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 586-b. — ziyouz.com
Boşoyoqli mollyuskalar (Cephalopoda) — yuksak tuzilgan dengiz mollyuskalari sinfi. Tanasi (uz. 1 sm dan 5 m gaça) bilateral simmetriyali, odatda, tana va yirik boş
bölimlaridan iborat. Oyoği voronkaga aylangan. Tanasi qalin mantiya b-n qoplangan. Içki organlari keng mantiya böşliğida joylaşgan. Oğiz teşigi atrofida 8 yoki 10 ta paypaslagiçlari (oyoqlari) böladi. Paypaslagiçlarida bir neça qator bölib joylaşgan juda köp sörğiçlari bor. Köpçilik turlarining çiğanoği evolyutsiya jarayonida reduksiyaga uçragan yoki mantiya burmalari içida plastinka holida saqlanib qolgan. Haqiqiy çiğanoq faqat nautilusda böladi. Urğoçi argonavt çiğanoği esa tuxumlarini olib yurişga moslaşgan. Boş miyasi toğay skelet b-n qoplangan. Tötiquş tumşuğiga öxşaş egilgan bir juft jağlari oziğini uşlab turiş va maydalaş uçun xizmat kiladi. Qirğiçlari va 2 juft sölak bezlari bor. Orqa içagiga siyoh xaltasi yöli oçiladi. Boş miyasi yirik, boşining ikki yonida yirik va yaxşi rivojlangan közlari joylaşgan. B. m. rangini tez özgartiriş xususiyatiga ega (niqoblaniş). Aksariyat turlarida nur taratuvçi organlari böladi. Qon aylaniş sistemasi deyarli yopiq. Ayrim jinsli, ba'zi turlarida jinsiy dimorfizm yaxşi rivojlangan. Erkagi paypaslagiçlarining özgarişidan hosil böladigan spermatofori (gektokotil) yordamida uruğ hujayralarini urğoçisining mantiya böşliğiga yoki uruğ qabul qilgiçiga kiritadi. Tuxumlari yirik, sariq moddasi köp. Tuxumdan voyaga yetgan davriga öxşaş mollyuska çiqadi. B. m., odatda, reaktiv usudda faol harakat qiladi. Buning uçun boşining pastida joylaşgan 2 ta tirqiş orqali suv mantiya böşliğiga kiradi; mantiya devorida muskullar kuçli qisqarganda suv voronkasi orqali kuç b-n otilib çiqib, mollyuska tanasini suradi. Köpçilik turlarida tanasining keyingi tomonida va ikki yonida bir juft suzgiçlari böladi. Hoz. B. m.ning 650 ga yaqin turi okean va oçiq dengizlarda tarqalgan, 2 ta (tört jabralilar, ikki jabralilar) kenja sinfga bölinadi. Tört jabralilar eng qad. sodda tuzilgan (mas, nautilus), ikki jabralilar esa qolgan barça hoz. mollyuskalarni uz içiga oladi. Pelagik va dengiz tubida hayot keçiradi. Yirtqiç, bentofag va plantofag oziqlanadi. Köpçilik B. m. göşti uçun ovlanadi. Ayrim turlari farmatsevtika sanoati uçun xom aşyo hisoblanadi. Dunyo böyiça har yili 1,63 mln. t ga yaqin B. m. ovlanadi (q. Mollyuskalar).
Q.: Mollyuskalar
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОШОЁҚЛИ МОЛЛЮСКАЛАР (Cephalopoda) — юксак тузилган денгиз моллюскалари синфи. Танаси (уз. 1 см дан 5 м гача) билатерал симметрияли, одатда, тана ва йирик бош
бўлимларидан иборат. Оёғи воронкага айланган. Танаси қалин мантия б-н қопланган. Ички органлари кенг мантия бўшлиғида жойлашган. Оғиз тешиги атрофида 8 ёки 10 та пайпаслагичлари (оёқлари) бўлади. Пайпаслагичларида бир неча қатор бўлиб жойлашган жуда кўп сўрғичлари бор. Кўпчилик турларининг чиғаноғи эволюция жараёнида редукцияга учраган ёки мантия бурмалари ичида пластинка ҳолида сақланиб қолган. Ҳақиқий чиғаноқ фақат наутилусда бўлади. Урғочи аргонавт чиғаноғи эса тухумларини олиб юришга мослашган. Бош мияси тоғай скелет б-н қопланган. Тўтиқуш тумшуғига ўхшаш эгилган бир жуфт жағлари озиғини ушлаб туриш ва майдалаш учун хизмат килади. Қирғичлари ва 2 жуфт сўлак безлари бор. Орқа ичагига сиёҳ халтаси йўли очилади. Бош мияси йирик, бошининг икки ёнида йирик ва яхши ривожланган кўзлари жойлашган. Б. м. рангини тез ўзгартириш хусусиятига эга (ниқобланиш). Аксарият турларида нур таратувчи органлари бўлади. Қон айланиш системаси деярли ёпиқ. Айрим жинсли, баъзи турларида жинсий диморфизм яхши ривожланган. Эркаги пайпаслагичларининг ўзгаришидан ҳосил бўладиган сперматофори (гектокотил) ёрдамида уруғ ҳужайраларини урғочисининг мантия бўшлиғига ёки уруғ қабул қилгичига киритади. Тухумлари йирик, сариқ моддаси кўп. Тухумдан вояга етган даврига ўхшаш моллюска чиқади. Б. м., одатда, реактив усудда фаол ҳаракат қилади. Бунинг учун бошининг пастида жойлашган 2 та тирқиш орқали сув мантия бўшлиғига киради; мантия деворида мускуллар кучли қисқарганда сув воронкаси орқали куч б-н отилиб чиқиб, моллюска танасини суради. Кўпчилик турларида танасининг кейинги томонида ва икки ёнида бир жуфт сузгичлари бўлади. Ҳоз. Б. м.нинг 650 га яқин тури океан ва очиқ денгизларда тарқалган, 2 та (тўрт жабралилар, икки жабралилар) кенжа синфга бўлинади. Тўрт жабралилар энг қад. содда тузилган (мас, наутилус), икки жабралилар эса қолган барча ҳоз. моллюскаларни уз ичига олади. Пелагик ва денгиз тубида ҳаёт кечиради. Йиртқич, бентофаг ва плантофаг озиқланади. Кўпчилик Б. м. гўшти учун овланади. Айрим турлари фармацевтика саноати учун хом ашё ҳисобланади. Дунё бўйича ҳар йили 1,63 млн. т га яқин Б. м. овланади (қ. Моллюскалар).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.