Mollyuskalar
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 707-b. — ziyouz.com
Mollyuskalar (Mollusca) — umurtqasiz hayvonlar tipi. Gavdasi, odatda, boş, tana va oyoq bölimlaridan iborat (ikki pallalilardan taşkari). Tanasi mantiya deb ataladigan teri burmasi b-n öralgan. Mantiya b-n tanasi oraliğida mantiya böşliği böladi. Bu böşlikda jabralar va boşqa organlar joylaşgan. Ayiriş, orka çiqaruv va jinsiy teşiklar ham mantiya böşliğiga oçiladi. Mantiya tananing orqa tomonida çiğanoq hosil qiladi. Çiğanoq tanani himoya qilib turadi. Harakat organi tananing qorin tomonidan hosil böladigan yassi yoki ponasimon yagona oyoqdan iborat. Ikkilamçi tana böşliği ğovak biriktiruvçi töqima b-n tölgan; selom va uning qoldiği yurakoldi xaltasi (perikardiy)ni va jinsiy bezlar atrofidagi böşliqni hosil qiladi. Qon aylaniş sistemasi tutaşmagan; qon tomirlardan. hamda tana böşliği qoldikdari— lakunlar va sinuslar orqali oqib ötadi. Yuragi qorinça va bölmaça deb ataladigan 2 yoki 4 ta ka-meradan iborat. Nafas organlari ktenidiy deb ataladigan jabralardan, quruklikda va köpçilik çuçuk suvda yaşaydigan M.da öpkadan iborat. Ayiriş organi halqali çuvalçanglarnpnt metanefridiylariga öxşaş tuzilgan bir juft naysimon buyraklardan taşkil topgan. Buyragi yurakoldi xaltasidan boşlanib, çiqariş sifoni deb ataladigan mantiya böşliğiga oçiladi. Nerv sistemasi köpçilik M.da tananing turli qismida joylaşgan 3 yoki 5 juft nerv tugunlaridan iborat. Tuban tuzilgan M. nerv sistemasi xalqum atrofi nerv halqasi hamda tana böylab joylaşgan nerv stvollaridan tuzilgan. Ayrim M.ning boş nerv tu-guni kuçli rivojlanib, boş miyani hosil qiladi (boşoyokdilar). Faol hayot keçiruvçi turlarida sezgi organlari (közlar, paypaslagiçlar) rivojlangan. M. ayrim jinsli yoki germafrodit (q. Germafroditizm). Dengiz M.i. tuxumidan troxofora yoki veliger (yelkança) liçinkasi çiqadi. Boşoyoklilar, quruklik va çuçuk suv qorinoyokdilari metamorfozsiz (özgarişsiz) rivojlanadi.
M. yonboş nervlilar va çiğanoklilar kenja tipiga bölinadi. 1-kenja tip 2 yoki 3 ta sinfga, 2tip 5 ta sinfga bölinadi. 130 mingga yaqin turi ma'lum. Yer yuzida juda keng tarqalgan; bir qança turlari quruklikda va çuçuk suvlarda; köpçilik turlari dengizlarda hayot keçiradi. Köpçilik M. suv tubi (bentos)da yaşaydi. M. suv xayvonlari uçun oziqsifatida katta ahamiyatga ega. Bir qança turlari (ustritsalar, kalmarlar, midiyalar, dengiz taroqçalari, tok şilliği) iste'mol qilinadi. Marvariddorlardan marvarid olinadi. Marvariddorlar, midiyalar maxsus köpaytiriladi (q. Akvakultura). Quruklikdatarqalgan ayrim M. (tok şilliq qurti, yalanğoç şilliq) ekinlarni yeb, katta ziyon keltiradi. Çuçuk suv şilliği jigar qurtining oraliq xöjayini hisoblanadi.
Ld.:Mavlonov O., Xurramov Ş., Norboyev 3., Umurtqasizlar zoologiyasi, T., 2002.
Q.: Akvakultura, Germafroditizm
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МОЛЛЮСКАЛАР (Mollusca) — умуртқасиз ҳайвонлар типи. Гавдаси, одатда, бош, тана ва оёқ бўлимларидан иборат (икки паллалилардан ташкари). Танаси мантия деб аталадиган тери бурмаси б-н ўралган. Мантия б-н танаси оралиғида мантия бўшлиғи бўлади. Бу бўшликда жабралар ва бошқа органлар жойлашган. Айириш, орка чиқарув ва жинсий тешиклар ҳам мантия бўшлиғига очилади. Мантия тананинг орқа томонида чиғаноқ ҳосил қилади. Чиғаноқ танани ҳимоя қилиб туради. Ҳаракат органи тананинг қорин томонидан ҳосил бўладиган ясси ёки понасимон ягона оёқдан иборат. Иккиламчи тана бўшлиғи ғовак бириктирувчи тўқима б-н тўлган; целом ва унинг қолдиғи юраколди халтаси (перикардий)ни ва жинсий безлар атрофидаги бўшлиқни ҳосил қилади. Қон айланиш системаси туташмаган; қон томирлардан. ҳамда тана бўшлиғи қолдикдари— лакунлар ва синуслар орқали оқиб ўтади. Юраги қоринча ва бўлмача деб аталадиган 2 ёки 4 та ка-мерадан иборат. Нафас органлари ктенидий деб аталадиган жабралардан, қурукликда ва кўпчилик чучук сувда яшайдиган М.да ўпкадан иборат. Айириш органи ҳалқали чувалчангларнпнт метанефридийларига ўхшаш тузилган бир жуфт найсимон буйраклардан ташкил топган. Буйраги юраколди халтасидан бошланиб, чиқариш сифони деб аталадиган мантия бўшлиғига очилади. Нерв системаси кўпчилик М.да тананинг турли қисмида жойлашган 3 ёки 5 жуфт нерв тугунларидан иборат. Тубан тузилган М. нерв системаси халқум атрофи нерв ҳалқаси ҳамда тана бўйлаб жойлашган нерв стволларидан тузилган. Айрим М.нинг бош нерв ту-гуни кучли ривожланиб, бош мияни ҳосил қилади (бошоёкдилар). Фаол ҳаёт кечирувчи турларида сезги органлари (кўзлар, пайпаслагичлар) ривожланган. М. айрим жинсли ёки гермафродит (қ. Гермафродитизм). Денгиз М.и. тухумидан трохофора ёки велигер (елканча) личинкаси чиқади. Бошоёклилар, қуруклик ва чучук сув қориноёкдилари метаморфозсиз (ўзгаришсиз) ривожланади.
М. ёнбош нервлилар ва чиғаноклилар кенжа типига бўлинади. 1-кенжа тип 2 ёки 3 та синфга, 2тип 5 та синфга бўлинади. 130 мингга яқин тури маълум. Ер юзида жуда кенг тарқалган; бир қанча турлари қурукликда ва чучук сувларда; кўпчилик турлари денгизларда ҳаёт кечиради. Кўпчилик М. сув туби (бентос)да яшайди. М. сув хайвонлари учун озиқсифатида катта аҳамиятга эга. Бир қанча турлари (устрицалар, кальмарлар, мидиялар, денгиз тароқчалари, ток шиллиғи) истеъмол қилинади. Марвариддорлардан марварид олинади. Марвариддорлар, мидиялар махсус кўпайтирилади (қ. Аквакультура). Қурукликдатарқалган айрим М. (ток шиллиқ қурти, яланғоч шиллиқ) экинларни еб, катта зиён келтиради. Чучук сув шиллиғи жигар қуртининг оралиқ хўжайини ҳисобланади.
Лд.:Мавлонов О., Хуррамов Ш., Норбоев 3., Умуртқасизлар зоологияси, Т., 2002.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.