Bosmaxona

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 552–553-b. — ziyouz.com

Bosmaxona — matbaa mahsulotlari (kitob, jurnal, gazeta, plakat, blank va b.) tayyorlaydigan sanoat korxonasi. Qadimda risolalar asosan qölyozma tarzida tayyorlangan. Şarqda qölyozmalarni xattotlar bejirim qilib oqqa köçirib, naqqoşlar bezaklar b-n bezaşgan, muqovasozlar varaqlarni tikib va qolipga tortib, kitob holida çiqarişgan (q. Noşirlik). Kitob bosişga doir dastlabki tajribalar Xitoyda 1041—48 y.larda amalga oşirilgan (Bi Şen).

Dastlabki B. Germaniyada I. Guttenberg tomonidan 1445 y. taşkil qilingan. Turkistonda birinçi bosma kitob 1868 y. Turkiston harbiy okrugi ştabi (Toşkent) B.sida çop qilindi. Birinçi rasmiy gazeta — «Turkestanskiye vedomosti» ham ştab B.sida bosila boşladi. Uzbek tilida naşr qilingan birinçi kitob Şohimardon Ibrohimovning «Kalendar» («Taqvim») kitobi (1871) böldi (Ş. Ibrohimov bir neça yil «Turkiston viloyatining gazeti»da tarjimonlik qilgan, keyinroq muharrir muovini lavozimida işlagan). 1874 y. Xiva şahrida Muhammad Rahimxon (Feruz) tomonidan litografiya (toşbosma) qurildi vauyerda 19-a. 80-y.laridayoq ançamunça kitoblar bosildi. Unda 1880 y.da Alişer Navoiyning «Xamsa»si, şoir Munis Xorazmiyning «Devoni Munis» va «Devoni Roji» bayozlari bosilib çikdi. 1898 y. Toşkentda eski şahar markazida hoz. 1bosmaxona taşkil qilinib, bu yerda uzbek, tojik, turkman, qozoq va qirğiz tillarida darsliklar çiqarila boşladi. Ayni vaqtda u matbaaçi kadrlar va matbaa taşkil otçilari tayyorlaydigan markazga aylandi. Keyinçalik Toşkentda, viloyatlar va tumanlar markazlarida birinketin B.lar qurildi. Özbekistonda 123 B. faoliyat körsatadi (2000). Şundan «Şarq» naşriyotmatbaa aksiyadorlikjamiyati bosmaxonasi, Özbekiston Respublikasi Davlat matbuot qömitasi ijaradagi Toşkent matbaa k-ti, rangli bosma fkasi, kitobjurnal fkasi, Birinçi Toşkent bosmaxonasi, Yangiyöl kitob fkasi, «Fan» naşriyoti bosmaxonasi va Nukus matbaa k-ti, ÖzbekBritaniya «Rastr» qöşma korxonasi yirik B. hisoblanadi (yana q. Matbaaçilik sanoati).

Blarning har xil turlari mavjud. Ikki yoki undan köp bosma usullaridan foydalanadigan B. matbaa kombinata deb ataladi. Asosan ofset bosma yoki çuqur bosma usullarida işlaydigan B. fka (mas, xarita fkasi, kitob fkasi, rangli bosma fkasi, harf teriş fkasi) deb ataladi, Tayyorlaydigan mahsuloti turiga qarab B. gazeta, jurnal, kitob, plakat, xarita, blank çiqaradigan va b. turlarga bulinadi. B.lar yirik, örta va kiçik xillarga ham ajratiladi. B.lar birlaşib, matbaa i.ç. birlaşmalarini taşkil qilişi mumkin. B.ning asosan bosma qoliplar tayyorlaş, bosiş, mahsulotlarni pardozlaş va yordamçi sexlari böladi. Qoliplar tayyorlaş sexida yuqori bosma usuliga — harf teriş, sinkografiya klişelari va quyma stereotiplar; ofset usuliga — qolip va monometall (alyuminiy, rux), bimetall va trimetall (mas, pölat, mis, xrom); çuqur bosmaga — mis yoki xromlangan qoliplar tayyorlaydi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng B. lar tubdan qayta jihozlandi. B.larda matn va rasmlar zamonaviy kompyuterlarda terilmoqda va çop etilmoqda. Çop etiş jarayonida adadining kamköpligiga qarab yuqori tezliqda işlaydigan ğaltak (rotatsiya) hamda tekis bosma, bir va köp rangli bosma maşinalar işlatilmoqda. Pardozlaş sexida ham adadining kamköpligiga qarab yakka stanoklar yoki katta agregatlar, potok liniyalar qöllanilmoqda.

Q.: Noşirlik

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОСМАХОНА — матбаа маҳсулотлари (китоб, журнал, газета, плакат, бланк ва б.) тайёрлайдиган саноат корхонаси. Қадимда рисолалар асосан қўлёзма тарзида тайёрланган. Шарқда қўлёзмаларни хаттотлар бежирим қилиб оққа кўчириб, наққошлар безаклар б-н безашган, муқовасозлар варақларни тикиб ва қолипга тортиб, китоб ҳолида чиқаришган (қ. Ноширлик). Китоб босишга доир дастлабки тажрибалар Хитойда 1041—48 й.ларда амалга оширилган (Би Шен).

Дастлабки Б. Германияда И. Гуттенберг томонидан 1445 й. ташкил қилинган. Туркистонда биринчи босма китоб 1868 й. Туркистон ҳарбий округи штаби (Тошкент) Б.сида чоп қилинди. Биринчи расмий газета — «Туркестанские ведомости» ҳам штаб Б.сида босила бошлади. Узбек тилида нашр қилинган биринчи китоб Шоҳимардон Иброҳимовнинг «Календарь» («Тақвим») китоби (1871) бўлди (Ш. Иброҳимов бир неча йил «Туркистон вилоятининг газети»да таржимонлик қилган, кейинроқ муҳаррир муовини лавозимида ишлаган). 1874 й. Хива шаҳрида Муҳаммад Раҳимхон (Феруз) томонидан литография (тошбосма) қурилди вауерда 19-а. 80-й.ларидаёқ анчамунча китоблар босилди. Унда 1880 й.да Алишер Навоийнинг «Хамса»си, шоир Мунис Хоразмийнинг «Девони Мунис» ва «Девони Рожи» баёзлари босилиб чикди. 1898 й. Тошкентда эски шаҳар марказида ҳоз. 1босмахона ташкил қилиниб, бу ерда узбек, тожик, туркман, қозоқ ва қирғиз тилларида дарсликлар чиқарила бошлади. Айни вақтда у матбаачи кадрлар ва матбаа ташкил отчилари тайёрлайдиган марказга айланди. Кейинчалик Тошкентда, вилоятлар ва туманлар марказларида биринкетин Б.лар қурилди. Ўзбекистонда 123 Б. фаолият кўрсатади (2000). Шундан «Шарқ» нашриётматбаа акциядорликжамияти босмахонаси, Ўзбекистон Республикаси Давлат матбуот қўмитаси ижарадаги Тошкент матбаа к-ти, рангли босма фкаси, китобжурнал фкаси, Биринчи Тошкент босмахонаси, Янгийўл китоб фкаси, «Фан» нашриёти босмахонаси ва Нукус матбаа к-ти, ЎзбекБритания «Растр» қўшма корхонаси йирик Б. ҳисобланади (яна қ. Матбаачилик саноати).

Бларнинг ҳар хил турлари мавжуд. Икки ёки ундан кўп босма усулларидан фойдаланадиган Б. матбаа комбината деб аталади. Асосан офсет босма ёки чуқур босма усулларида ишлайдиган Б. фка (мас, харита фкаси, китоб фкаси, рангли босма фкаси, ҳарф териш фкаси) деб аталади, Тайёрлайдиган маҳсулоти турига қараб Б. газета, журнал, китоб, плакат, харита, бланк чиқарадиган ва б. турларга булинади. Б.лар йирик, ўрта ва кичик хилларга ҳам ажратилади. Б.лар бирлашиб, матбаа и.ч. бирлашмаларини ташкил қилиши мумкин. Б.нинг асосан босма қолиплар тайёрлаш, босиш, маҳсулотларни пардозлаш ва ёрдамчи цехлари бўлади. Қолиплар тайёрлаш цехида юқори босма усулига — ҳарф териш, цинкография клишелари ва қуйма стереотиплар; офсет усулига — қолип ва монометалл (алюминий, рух), биметалл ва триметалл (мас, пўлат, мис, хром); чуқур босмага — мис ёки хромланган қолиплар тайёрлайди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг Б. лар тубдан қайта жиҳозланди. Б.ларда матн ва расмлар замонавий компьютерларда терилмоқда ва чоп этилмоқда. Чоп этиш жараёнида ададининг камкўплигига қараб юқори тезлиқда ишлайдиган ғалтак (ротация) ҳамда текис босма, бир ва кўп рангли босма машиналар ишлатилмоқда. Пардозлаш цехида ҳам ададининг камкўплигига қараб якка станоклар ёки катта агрегатлар, поток линиялар қўлланилмоқда.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.