Noşirlik
Manba: ÖzME, 6-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 316–320-b. — ziyouz.com
Noşirlik NOŞIRLIK, naşriyot işi — naşriyotlar taşkil etiş, kitoblar, gazeta, jurnallar, tasviriy san'at asarlari va b. bosma mahsulotlarini tayyorlaş, naşr qiliş va uni tarqatişga oid soha. Naşriyotlar çiqaradigan mahsulotining turiga qarab — kitob naşriyoti, kitob-jur. naşriyoti, gazeta-jur. naşriyoti va b., qanday öquvçilarga möljallanganligiga köra — ilmiy adabiyot, ommaviy adabiyot, bolalar adabiyoti, ösmirlar adabiyoti naşriyotlari va h.k.ga bölinadi; mavzusiga köra — universal va muayyan sohaga ixtisoslaşgan naşriyotlar bor. Universal naşriyotlar (Mas, «Uzbekiston» naşriyoti) barça xil yoki köp turdagi, ixtisoslaşgan naşriyotlar (Ibn Sino nomidagi naşriyot va b.) muayyan soha böyiça kitoblar naşr etadi.
Kitobçilik işi kitob bosiş paydo bölişidan bir neça ming yillar oldin mavjud bölgan. Xususan, Örta Osi-yoda mil. av. asrlardayoq kitobçilik işlari b-n şuğullanganlar. Bu yerda arablar istilosiga kadar ançagina nodir kitoblar yaratilgan (q. Kitob). Arab xalifaligi davrida ham bu iş taraqqiy etdi. Tarixçi, xuşnavis, qoğozçi, muqovasoz, bezovçi (lovah) va ş. k. kasb egalari yetişdi. Tarixçiyozuvçilar asarlarini ilgarigidek özlari köçirib ötirmasdan bu işni ulardan tez va yaxşiroq bajara oladigan mutaxassislarga topşiradigan böldilar. Km-toblarni, asosan, qölda maxsus xuşnavislar köçirib köpaytirganlar. Şu tariqa xattotlik san'ati (kalligrafiya) yuzaga keldi va takomillaşib bordi. Kitob betlarini turli ölçamdagi kataklarga böliş, sahifalarning çetlariga rang-barang çiziqlar, naqşlar çiziş, kitob nomini muqovasiga va zarvaraqlariga oltin hal b-n yoziş kitob bezagining odatdagi us-lubiga aylandi. Ahmad Farğoniy, Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn Sino, Alişer Navoiy va b.ning asarlari faqat mazmun jihatidan emas, kitobat san'ati b-n xam nodir qisoblanadi. Ularning köplari jahondagi yirik kutubxonalarda qimmatli yodgorliklar sifatida saqlanadi.
Örta Osiyoning möğullar tomonidan bosib olinişi (13-a.ning 1-yarmi) butun madaniy qayotda bölgani kabi kitob yaratiş va tarkatiş işlarini ança sustlaştirdi. Temuriylar hukm-ronligi davrida u yana kjealdi. Ayniq-sa, Şohrux, Uluğbek davrida adabiy faoliyatda, xususan, kitobçilik işlarida katta özgarişlar röy berdi. Şohruxning öğli Boysunğur taşabbusi b-n Hirotda katta bir kutubxona-ustaxona taşkil etilib, unga uz dav-rining maşhur kotiblari, mukrvasozlari, rassomnaqqoşlari va b. kitob-soz mutaxassislar jalb etilgan. Ularga zarur kitoblarni köçirib yoziş va köpaytiriş vazifasi yuklangan edi. Ustaxonada har bir qölyozma kitob bir neça mutaxassis qölidan ötardi. Alişer Navoiy özbek xalqi ma'naviy xa-zinasini boyitgan asarlar yoziş b-n birgalikda badiiy qölyozma san'atini yanada rivojlantirişga katta hissa qöşdi. 15-a. va 16-a.ning 1-yarmidagi badiiy qölyozma san'atining uslub va an'analari keyingi yillardagi kalligrafiya san'atining asosini taşkil etdi. Minglab xattotlar şu davrning ustalaridan namuna oldilar, ularga ergaşdilar (yana q. Kitobat san'ati).
Naşriyot bosma mahsulotlari çiqaradigan korxona, muassasa sifatida Yevropada 16-a.da paydo böldi. Bosmaxonalarning yiriklaşişi, ayrim kitoblar naşri ustida uzok, muddat işlaş, i.ç.ni texnika va mablag b-n ta'minlaş, kitob savdosini taşkil etiş zaruriyati maxsus kasb egalari — matbaaçinoşirlar paydo bölişini taqozo qildi. 19-a. ga qadar naşriyotlar kitobçilik işining barça jarayonlari (tahririy iş, bosmaxona, reklama tarkatiş va b.)ni öz içiga olgan. 19-a. örtalarida poligrafiya sanoati ösib, yangi, kuçli texnika bazasining vujudga kelişi b-n N.da naşriyot va poligrafiya korxonalarining ixtisoslaşiş jarayoni boşlandi. 19- a. oxiri — 20-a. boşlarida naşriyotlar yalpisiga aksi-yadorlik jamiyatlari kabi taşkilotlarga aylandi, keyinroq kitob va gazeta-jur. naşriyotlari trestlari vujudga keldi. Rossiyada ham N. b-n şuğullana-digan bir qança firmalar bölgan.
19-a.ning 2-yarmida Rossiyaning çek-ka ölkalarida, jumladan, Turkistonda ham N. yuzaga kela boşladi. Turkis-tonda kitob naşr etiş b-n dastlab podşo Rossiyasi statistika qömitalari şuğullandi. Bu qömitalar Turkiston ölkasiga oid turli ma'lumotlar-ni, keyinçalik turkistonşunos rus olimlarining ilmiy işlarini naşr qildirgan. 1868 y.dan 1910 y.gaça Tur-kistonda naşr etilgan kitoblarning asosiy qismini rusça kitoblar taşkil etgan. Turkistonda kitoblar naşr etişda Toşkentdagi O.A. Porsev, V. M.Ilin, Samarqanddagi G.I. Demurov bosmaxonalari maşhur bölgan. 1910—17 y.larda özbekça naşr qilingan kitoblarning köplari şu bosmaxonalardan çiqqan. 1874 y. Xivada
Muhammad Rahimxon II (Feruz) tomonidan taşkil etilgan bosmaxona to 1910 y.ga qadar kitob naşr etgan. Ölka aholisi örtasida nodir qölyozma asarlarni köplab nusxalarda naşr etib tarqatişda, ayniqsa, Toşkentda «Ğulomiya», Namanganda «Isxrqiya» nomi b-n ma'lum bölgan bosmaxonalar muhim rol öynagan. «Ğulomiya»ning taşkilotçisi Ğulom Hasan Orifjonov öz faoliyatining dastlabki yillarida örtaosiyolik buyuk mutafakkirlarning maşhur asarlarini naşr etişga e'ti-bor bergan. «Ishoqiya» bosmaxonasida uning taşkilotçisi ma'rifatparvar va rus tilining ilk tarğibotçilaridan Ishoqxon töra Junaydullo Eşonov köpgina asarlarni naşr etgan.
20-a.ning 10-y.larida Turkistonda kitob naşr ettiriş va omma örtasida tarqatiş işlari b-n şuğullanuvçi şirkatlar, birlaşmalar, firmalar paydo böldi. «Russkaya okraina», «Turkestanskoye tovarişestvo peçatnogo dela», «Madaniyat», «Maktab», «Turkiston kutubxonasi» N. şirkatlari şular jumlasidandir. Bu şirkatlarga mahal-liy axrlining badavlat va ma'rifatparvar kişilari, jadidlar, şuningdek, ilğor kayfiyatdagi rus kişilari, tatar ziyolilari uyuşgan edi.
Okt. töntarişidan söng bosmaxonalar musodara qilinib, davlat ixtiyoriga ötkazildi. 1918 y. Turkiston MIKhuzu-rida Milliy işlar xalq komissariya-tida va Matbuot byurosida naşriyot bölimlari tuzilib, mahalliy tilda siyosiy adabiyotlar naşr etila boşladi. Turkiston ASSR Maorif xalq ko-missarligining naşriyot bölimi darsliklar çiqarişga harakat qildi. Şu davrda boşqa turli idoralar xam oz miqdorda bosma mahsulotlar çiqarardi. Kitoblar Turkiston matbuot mar-kaziy boşqarmasi («Turksentropeçat») tomonidan bepul tarqatilardi. 1920 y. martda Turkiston MIK Turkiston davlat naşriyoti (Turkdavnaşr) ta'sis etiş haqida qaror qabul qildi. Bu Örta Osiyodagi ilk kitob naşriyoti bölib, unga ölkadagi barça naşr işlarini birlaştiriş, qoğoz taqsimoti va bosmaxona jihozlarini nazorat etib, rahbarlik qiliş vazi-falari yuklandi. Fuqarolar uruşi ta-mom bölib, harbiy intervensiya tugatilgandan keyin barça naşr işlari yangi iqtisodiy siyosatga muvofiq qay-ta qurildi. XKS ning 1921 y. 28 noyab,dagi qarori b-n naşrlar pulli bölib, kitob savdosi joriy qilindi. Naşriyot va poligrafiya korxonalari xöjalik xisobiga ötdi. 1923 y.da Turkdavnaşr Örta Osiyo naşriyoti deb atala boşladi. Bu naşriyot 1921 y.dan 1924 y.gaça 1184 nomda 3 mln.dan ortiq nusxada kitob naşr etdi. Turkistonda naşriyot işini yölga qöyişda I. I. Geyer, Ğulom Hasan Orifjonov, Ishoqjon Ibrat, Abdurahmon Sayyoh So-diqov, Mahmudxöja Behbudiy, Munav-varqori Abduraşidxonov va b. salmoqli hissa qöşdilar.
Örta Osiyoda milliy-davlat çegaralanişidan söng (1925) Örta Osiyo davlat naşriyoti negizida Özbekiston davlat naşriyoti — Özdavnaşr (hoz. «Uzbekistan» naşriyoti) taşkil topdi. 1925 y. Özbekistonda 334 nomda 1,5 mln.dan ortiq tirajda kitob naşr etildi.
30-y.lar naşriyot işida keskin bu-riliş davri böldi. Naşriyotlar mah-sulotlarining ğoyaviysiyosiy yönalişda partiyaviylik hukmronligi mus-tahkamlandi. Marksizm-leninizm asarlarini özbek tilida çiqariş maqsadida Özbekiston K.P MK huzurida Partiya naşriyoti (Özpartnaşr) taşkil etildi. 30-y.larning 2-yarmida tegişli xalq komissarlari va taşkilotlarining ixtisoslaşgan tarmoq naşriyotlari barpo etildi.
2-jahon uruşi yillarida naşriyotlar front va mamlakat içkarisidagi eqtiyojga muvofiq qayta qurildi. Uzbe-kistondagi 8 mustaqil naşriyot Özdavnaşrga birlaştirilib, matbaa korxonalari ham uning ixtiyoriga berildi. Ayrim muassasalarga qaraşli naşriyotlar yopildi. Kitoblar naşri keskin qisqardi.
Uruşdan keyingi yillar ixtisoslaşgan naşriyotlarni tiklaşga harakat qilindi. 1950 y. «Öquvpeddavnaşr» (xrz. «Öqituvçi» naşriyoti) tiklandi; 1957 y. Adabiyot va san'at naşriyoti; 1959 y. Meditsina naşriyoti; 1960 y. «Yoş gvardiya», 1964 y. Nukusda «Qoraqalpoğiston» naşriyoti, 1968 y.da Toşkentda Özbek sovet ensiklopediyasi Boş tahririyati oçildi. Naşriyot işlariga rahbarlikni yaxşilaş maqsadida 1963 y. Özbekiston Ministrlar Soveta huzuridagi mat-buot komiteti taşkil etildi (1978 y.dan Özbekiston Naşriyot, poligrafiya va kitob savdosi işlari davlat komi-teti, keyinçalik Davlat matbuot qömi-tasi). Naşriyotlar mahsulotlari kommunistik mafkuraga xizmat qilişga qaratildi. Şu maqsadda juda köp nomda va nusxada marksizm-leninizm asarlari, ijtimoiysiyosiy adabiyotlar naşr etildi. Ayni vaqtda Alişer Navoiyning 15 jildli asarlari, Hamza, Oybek, Ğafur Ğulom, Abdulla Qaxdor, Komil Yaşin, Mirtemir kabi yozuvçilarning saylanma asarlari, jahon mumtoz adabiyoti namunalari çiqarildi.
Lekin, sovetlar tuzumida Uzbekistondagi naşriyotlarning moddiy-texnika bazasi rivojlangan mamlakatlar da-rajasidan ança orqada edi. Aksariyat bosmaxonalarda hamon qölyozmalar qörğoşin b-n quyuladigan harflarda te-rilardi. Bosiş usullari ham eskiça. Şu sababli bosilgan kitoblarning matbaa ijrosi sifatsiz edi. Naşriyotlarda muxarrirlar «siyosiy xatolar» ötkazib yubormaslik uçun muk tuşib qölyozmakorrekturalarni qayta-qayta öqişar-di, ayniqsa, diniy, tarixiy adabiyotlarga «ehtiyot» bölişardi. Mana şu ehtiyotkorlik tufayli Özbekiston FA «Fan» naşriyotida naşr etilgan Alişer Navoiyning akademik naşridan (15 jildli) «ilohiy» va b. mazmundagi şe'rlar olib taşlandi va h.k. Naşriyotlarning yillik rejalari markazdan qat'iy nazorat qilinardi. Ijtimoiy fanlardan mahalliy mualliflar darsliklar yozişlariga imkon qadar yöl berilmasdi. Markazda naşr etilgan darsliklar, asosan, tarjima qilinardi.
20-a.ning 50-y.lardan keyingi davrlarida Özbekistonda naşriyot işini, matbaaçilikni yölga qöyiş va rivojlantirişda Jalolxon Azizxonov, Fayzulla Yunusov, Vohid Valiyev, Tölqin Rustamov, Abdulla Urazayev, Aziz Klebleyev, Vali Rahim, Fayzulla Erğoziyev, Meli Jöra, Yunus Yusupov, Nasrullo Oxundiy, Adham Akbarov, Ziyod Yesenboyev, Abduvosiq Abdu-valiyev, Islom Şoğulomov va b.ning xizmati kattadir.
Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng N.da keskin özgariş böldi. Bu borada Özbekiston Respublikasining «Noşirlik faoliyati töğrisida» qonuni (1996 y. 30 avg.) huquqiy asos böldi. Mazkur qonun asosida noşirlar öz faoliyatlarida, şu jumladan, noşirlik yönalişini, mavzularini, ixtisoslaşuvini, çiqariladigan mahsulot nusxasini belgilaşda, muallifni tanlaşda mustaqil faoliyat yuritadigan böldi. Yuridik va jismoniy şaxslar qonun hujjatlarida belgilangan tartibda davlat röyxatidan ötganidan va litsenziya olganidan keyin N. faoliyati b-n şuğullaniş huquqiga ega bölişdi. Naşrga tayyorlangan qölyozmalar va materiallarni senzuradan ötkaziş bekor qilindi. Matbaa mahsulotini şartnoma asosida tarqatiş joriy etildi. Naşriyotlar bozor iqtisodiyoti talablaridan kelib çiqib, xaridorgir kitoblar naşr etişga harakat qila boşladilar. Kitob mahsulotlari mazmun-mundarijasini belgilaşda ularga töla erkinlik berildi. Özbek tiliga davlat maqomi berilişi munosabati b-n özbek tilidagi kitoblar salmoği oşdi. Amir Temur mavzui, buyuk mutafakkirlar, diniy, milliy kadriyatlar b-n boğliq önlab kitoblar çiqarildi. Bolalar adabiyoti, ilmiy adabiyotlar naşriga, istiklol, milliy tafakkur ğoyalari singdirilgan, şarqona odob-axloq, birodarlik, milliy ğururni kötarişga undaydigan adabi-yotlarga, maktab darsliklari naşriga alohida e'tibor berildi. «Özbekiston» naşriyotida UzR Prezidenti I.A.Kari-movning iqtisodiy islohotlar, ularni amalga oşiriş yullari, mamlakat ijtimoiy va ma'naviy hayotni soglomlaştiriş, milliy qadriyatlarni tiklaş, an'analarni boyitiş va ş.k.ga ba-ğişlangan dasturilamal kitoblari naşr etildi (yana q. Kitob).
Kitob va b. bosma maxsulotlar naşr etişda naşriyot muallif b-n tegişli şartnoma — naşriyot şartnomasini tuzadi. Unda muallif kitob qölyozmasini ma'lum muddatda topşiriş majbu-riyatini, naşriyot esa uni naşr etiş, tarqatiş (ayrim hollarda bu majburiyatni olmaydi) va muallifga tegişli haq (gonorar) tölaş majbu-riyatini oladi. Şartnomada kitobning adadi, çop etiş muddati va b. majbu-riyatlar ham körsatiladi.
Naşriyot faoliyati markazida muharrirlmk turadi. Muharrir naşriyot çiqarmoqçi bölgan kitob qölyozmasini da-stlab öqib çiqib, öz xulosasini bera-di: tahrir uçun qabul qiladi; kamçiliklarini körsatib qölyozmani qayta işlaşga muallifga qaytaradi yoki umuman taxrirga noloyiq topadi. Muharrir kölyozmani taxrir qilişda ijtimoiysiyosiy, ilmiy va adabiy nuqtai nazardan yondaşadi. Bunday yondaşuv undan muallifning individual uslubini sakdagan holda kitobning mazmuni va şak-lini takomillaştirişga qaratilgan muayyan bilim va ijodiy jarayonni talab qiladi. Naşriyot musahhihi imlo va b. grammatik xatolarni tuzatadi. Muharrir taxrir qilingan qölyozmani matbaaga topşirişdan oldin naşriyot rassomi (badiiy muharrir) b-n kitobning badiiy bezagi ustida iş olib boradi. Ayni vaqtda texnik muxarrir b-n birgalikda tegişli şriftlar belgilanadi, bezaklar joylaştiriladi, qölyozma yoki terilgan matn sahifalanadi va h.k. Naşriyotda tayyorlangan qölyozma naşriyot (buyurtmaçi) va bosmaxona (buyurt-mani bajaruvçi) örtasida tuzilgan şartnoma asosida çop etiş uçun mat-baaga topşiriladi.
Özbekiston N. işiga rahbarlik qilib kelgan ÖzR Davlat matbuot qömitasi Özbekiston Respublikasi Prezidentining «Matbuot va axborot sohasida boşqaruvni takomillaştiriş töğrisida»gi farmoni (2002 y. 3 iyul)ga binoan, Özbekiston matbuot va axborot agentligi etib qayta taş-kil etildi. Agentlik zimmasiga, boş-qa vazifalar qatori, noşirlik işlari va matbaaçilikni keng miqyosda rivojlantirişga kömaklaşiş, amaldagi qonunçilikka rioya etilişi ustidan monitoringni amalga oşiriş, noşirlik-matbaaçilik faoliyatining i.ç.-texnika bazasini rivojlantiriş va yangilaş, standartlaştiriş hamda serti-fikatsiyalaş sohasidagi çora-tadbirlarni işlab çiqiş va amalga oşiriş topşirildi. Özbekiston matbuot va axborot agentligi boşqaruvining taşki-liy tuzilmasida quyidagi naşriyotlar kirgan: «Özbekiston», «Öqituvçi», «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti, «Çölpon», «Mehnat», Ğafur Ğulom nomidagi naşri-yot-matbaa ijodiy uyi, «Ijod dunyosi» naşriyot uyi, Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi naşriyoti, Ibn Sino nomidagi naşriyot, «Özblanknaşr». Bulardan taşqari, «Şark» naşriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi Boş tahririyati, «Kamolot» yoşlar ijtimoiy harakatining «Yangi asr avlodi» naşriyot-matbaa markazi, Özbekiston FA ning «Fan» naşriyoti, ÖzR Adliya vazirligining «Adolat» naşriyoti, Özbekiston Respublikasi «Ma'naviyat va ma'rifat» kengaşining «Ma'naviyat» naşriyoti, Özbekiston musulmonlari idorasining «Movarounnahr» naşriyoti, Özbekiston Respublikasi Preziden-ti huzuridagi Davlat va jamiyat qurilişi akademiyasining «Akademiya» naşriyoti, ÖzMU, Toşkent Islom un-ti va b. yirik oliy öquv yurtlarining na-şriyotlari faoliyat körsatadi, şuningdek, xususiy, viloyat^ naşriyotlari ham N. b-n şuğullanadi. Özbekiston matbuot va axborot agentligida jami 58 naşriyot, 800 dan ziyod yirik va kiçik bosmaxona röyxatdan ötgan (2003). Naşriyotlar kitoblari, asosan, Toşkent matbaa k-ti, Rangli bosma f-kasi, 1-Toşkent bosmaxonasi, Toşkent kitob-jurnal f-kasi, «Tezkor» bosmaxonasi, Yangiyöl kitob f-kasi, «Rastr» qöşma korxonasida, «Şarq naşriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi bosmaxonasida bosiladi. Naşriyotçilar va matbaaçilar öz soxalariga zamonaviy noşirçilik, bosma usullar, yangi texnika joriy qilib bormoqdalar. Bosmaxonalar keyingi davrda texnologik jihatdan qay-ta qurildi. Korxonalar va taşkilotlar Germaniya, AQŞ, Şvetsiya, Şveysariya, Buyuk Britaniya kabi matbaa sanoati ta-raqqiy etgan mamlakatlar b-n amaliy aloqalar örnatişgan. Özbekistonda 2002 y. jami 969 nomda 16,5 mln. nusxa kitob çiqarildi. 2002— 2003 öquv yilida jami 519 nomda 31,0 mln. nusxada maktab darsliklari çop etildi. Özbekistonda N.ka doyr masalalar, asosan, «Özbekiston matbuoti» jur. da yoritiladi.
/Id.: Meli Jöra, Noşirnoma, T., 1979; Abduvaliyev V., Nurli manzil, T., 1995; Şoğulomov I., Saodat manzillari, T., 1996.
Murodjon Aminov, Ötkir Zokirov.
Q.: Kitob, Kitob, Kitobat san'ati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
НОШИРЛИК, нашриёт иши — нашриётлар ташкил этиш, китоблар, газета, журналлар, тасвирий санъат асарлари ва б. босма маҳсулотларини тайёрлаш, нашр қилиш ва уни тарқатишга оид соҳа. Нашриётлар чиқарадиган маҳсулотининг турига қараб — китоб нашриёти, китоб-жур. нашриёти, газета-жур. нашриёти ва б., қандай ўқувчиларга мўлжалланганлигига кўра — илмий адабиёт, оммавий адабиёт, болалар адабиёти, ўсмирлар адабиёти нашриётлари ва ҳ.к.га бўлинади; мавзусига кўра — универсал ва муайян соҳага ихтисослашган нашриётлар бор. Универсал нашриётлар (Мас, «Узбекистон» нашриёти) барча хил ёки кўп турдаги, ихтисослашган нашриётлар (Ибн Сино номидаги нашриёт ва б.) муайян соҳа бўйича китоблар нашр этади.
Китобчилик иши китоб босиш пайдо бўлишидан бир неча минг йиллар олдин мавжуд бўлган. Хусусан, Ўрта Оси-ёда мил. ав. асрлардаёқ китобчилик ишлари б-н шуғулланганлар. Бу ерда араблар истилосига кадар анчагина нодир китоблар яратилган (қ. Китоб). Араб халифалиги даврида ҳам бу иш тараққий этди. Тарихчи, хушнавис, қоғозчи, муқовасоз, безовчи (ловаҳ) ва ш. к. касб эгалари етишди. Тарихчиёзувчилар асарларини илгаригидек ўзлари кўчириб ўтирмасдан бу ишни улардан тез ва яхшироқ бажара оладиган мутахассисларга топширадиган бўлдилар. Км-тобларни, асосан, қўлда махсус хушнавислар кўчириб кўпайтирганлар. Шу тариқа хаттотлик санъати (каллиграфия) юзага келди ва такомиллашиб борди. Китоб бетларини турли ўлчамдаги катакларга бўлиш, саҳифаларнинг четларига ранг-баранг чизиқлар, нақшлар чизиш, китоб номини муқовасига ва зарварақларига олтин ҳал б-н ёзиш китоб безагининг одатдаги ус-лубига айланди. Аҳмад Фарғоний, Абу Наср Форобий, Абу Райҳон Беруний, Абу Али ибн Сино, Алишер Навоий ва б.нинг асарлари фақат мазмун жиҳатидан эмас, китобат санъати б-н хам нодир қисобланади. Уларнинг кўплари жаҳондаги йирик кутубхоналарда қимматли ёдгорликлар сифатида сақланади.
Ўрта Осиёнинг мўғуллар томонидан босиб олиниши (13-а.нинг 1-ярми) бутун маданий қаётда бўлгани каби китоб яратиш ва таркатиш ишларини анча сустлаштирди. Темурийлар ҳукм-ронлиги даврида у яна кжеалди. Айниқ-са, Шоҳрух, Улуғбек даврида адабий фаолиятда, хусусан, китобчилик ишларида катта ўзгаришлар рўй берди. Шоҳрухнинг ўғли Бойсунғур ташаббуси б-н Ҳиротда катта бир кутубхона-устахона ташкил этилиб, унга уз дав-рининг машҳур котиблари, мукрвасозлари, рассомнаққошлари ва б. китоб-соз мутахассислар жалб этилган. Уларга зарур китобларни кўчириб ёзиш ва кўпайтириш вазифаси юкланган эди. Устахонада ҳар бир қўлёзма китоб бир неча мутахассис қўлидан ўтарди. Алишер Навоий ўзбек халқи маънавий ха-зинасини бойитган асарлар ёзиш б-н биргаликда бадиий қўлёзма санъатини янада ривожлантиришга катта ҳисса қўшди. 15-а. ва 16-а.нинг 1-ярмидаги бадиий қўлёзма санъатининг услуб ва анъаналари кейинги йиллардаги каллиграфия санъатининг асосини ташкил этди. Минглаб хаттотлар шу даврнинг усталаридан намуна олдилар, уларга эргашдилар (яна қ. Китобат санъати).
Нашриёт босма маҳсулотлари чиқарадиган корхона, муассаса сифатида Европада 16-а.да пайдо бўлди. Босмахоналарнинг йириклашиши, айрим китоблар нашри устида узок, муддат ишлаш, и.ч.ни техника ва маблаг б-н таъминлаш, китоб савдосини ташкил этиш зарурияти махсус касб эгалари — матбаачиноширлар пайдо бўлишини тақозо қилди. 19-а. га қадар нашриётлар китобчилик ишининг барча жараёнлари (таҳририй иш, босмахона, реклама таркатиш ва б.)ни ўз ичига олган. 19-а. ўрталарида полиграфия саноати ўсиб, янги, кучли техника базасининг вужудга келиши б-н Н.да нашриёт ва полиграфия корхоналарининг ихтисослашиш жараёни бошланди. 19- а. охири — 20-а. бошларида нашриётлар ялписига акци-ядорлик жамиятлари каби ташкилотларга айланди, кейинроқ китоб ва газета-жур. нашриётлари трестлари вужудга келди. Россияда ҳам Н. б-н шуғуллана-диган бир қанча фирмалар бўлган.
19-а.нинг 2-ярмида Россиянинг чек-ка ўлкаларида, жумладан, Туркистонда ҳам Н. юзага кела бошлади. Туркис-тонда китоб нашр этиш б-н дастлаб подшо Россияси статистика қўмиталари шуғулланди. Бу қўмиталар Туркистон ўлкасига оид турли маълумотлар-ни, кейинчалик туркистоншунос рус олимларининг илмий ишларини нашр қилдирган. 1868 й.дан 1910 й.гача Тур-кистонда нашр этилган китобларнинг асосий қисмини русча китоблар ташкил этган. Туркистонда китоблар нашр этишда Тошкентдаги О.А. Порцев, В. М.Ильин, Самарқанддаги Г.И. Демуров босмахоналари машҳур бўлган. 1910—17 й.ларда ўзбекча нашр қилинган китобларнинг кўплари шу босмахоналардан чиққан. 1874 й. Хивада
Муҳаммад Раҳимхон II (Феруз) томонидан ташкил этилган босмахона то 1910 й.га қадар китоб нашр этган. Ўлка аҳолиси ўртасида нодир қўлёзма асарларни кўплаб нусхаларда нашр этиб тарқатишда, айниқса, Тошкентда «Ғуломия», Наманганда «Исхрқия» номи б-н маълум бўлган босмахоналар муҳим роль ўйнаган. «Ғуломия»нинг ташкилотчиси Ғулом Ҳасан Орифжонов ўз фаолиятининг дастлабки йилларида ўртаосиёлик буюк мутафаккирларнинг машҳур асарларини нашр этишга эъти-бор берган. «Исҳоқия» босмахонасида унинг ташкилотчиси маърифатпарвар ва рус тилининг илк тарғиботчиларидан Исҳоқхон тўра Жунайдулло Эшонов кўпгина асарларни нашр этган.
20-а.нинг 10-й.ларида Туркистонда китоб нашр эттириш ва омма ўртасида тарқатиш ишлари б-н шуғулланувчи ширкатлар, бирлашмалар, фирмалар пайдо бўлди. «Русская окраина», «Туркестанское товарищество печатного дела», «Маданият», «Мактаб», «Туркистон кутубхонаси» Н. ширкатлари шулар жумласидандир. Бу ширкатларга маҳал-лий ахрлининг бадавлат ва маърифатпарвар кишилари, жадидлар, шунингдек, илғор кайфиятдаги рус кишилари, татар зиёлилари уюшган эди.
Окт. тўнтаришидан сўнг босмахоналар мусодара қилиниб, давлат ихтиёрига ўтказилди. 1918 й. Туркистон МИКҳузу-рида Миллий ишлар халқ комиссария-тида ва Матбуот бюросида нашриёт бўлимлари тузилиб, маҳаллий тилда сиёсий адабиётлар нашр этила бошлади. Туркистон АССР Маориф халқ ко-миссарлигининг нашриёт бўлими дарсликлар чиқаришга ҳаракат қилди. Шу даврда бошқа турли идоралар хам оз миқдорда босма маҳсулотлар чиқарарди. Китоблар Туркистон матбуот мар-казий бошқармаси («Туркцентропечать») томонидан бепул тарқатиларди. 1920 й. мартда Туркистон МИК Туркистон давлат нашриёти (Туркдавнашр) таъсис этиш ҳақида қарор қабул қилди. Бу Ўрта Осиёдаги илк китоб нашриёти бўлиб, унга ўлкадаги барча нашр ишларини бирлаштириш, қоғоз тақсимоти ва босмахона жиҳозларини назорат этиб, раҳбарлик қилиш вази-фалари юкланди. Фуқаролар уруши та-мом бўлиб, ҳарбий интервенция тугатилгандан кейин барча нашр ишлари янги иқтисодий сиёсатга мувофиқ қай-та қурилди. ХКС нинг 1921 й. 28 нояб,даги қарори б-н нашрлар пулли бўлиб, китоб савдоси жорий қилинди. Нашриёт ва полиграфия корхоналари хўжалик хисобига ўтди. 1923 й.да Туркдавнашр Ўрта Осиё нашриёти деб атала бошлади. Бу нашриёт 1921 й.дан 1924 й.гача 1184 номда 3 млн.дан ортиқ нусхада китоб нашр этди. Туркистонда нашриёт ишини йўлга қўйишда И. И. Гейер, Ғулом Ҳасан Орифжонов, Исҳоқжон Ибрат, Абдураҳмон Сайёҳ Со-диқов, Маҳмудхўжа Беҳбудий, Мунав-варқори Абдурашидхонов ва б. салмоқли ҳисса қўшдилар.
Ўрта Осиёда миллий-давлат чегараланишидан сўнг (1925) Ўрта Осиё давлат нашриёти негизида Ўзбекистон давлат нашриёти — Ўздавнашр (ҳоз. «Узбекистан» нашриёти) ташкил топди. 1925 й. Ўзбекистонда 334 номда 1,5 млн.дан ортиқ тиражда китоб нашр этилди.
30-й.лар нашриёт ишида кескин бу-рилиш даври бўлди. Нашриётлар маҳ-сулотларининг ғоявийсиёсий йўналишда партиявийлик ҳукмронлиги мус-таҳкамланди. Марксизм-ленинизм асарларини ўзбек тилида чиқариш мақсадида Ўзбекистон К.П МК ҳузурида Партия нашриёти (Ўзпартнашр) ташкил этилди. 30-й.ларнинг 2-ярмида тегишли халқ комиссарлари ва ташкилотларининг ихтисослашган тармоқ нашриётлари барпо этилди.
2-жаҳон уруши йилларида нашриётлар фронт ва мамлакат ичкарисидаги эқтиёжга мувофиқ қайта қурилди. Узбе-кистондаги 8 мустақил нашриёт Ўздавнашрга бирлаштирилиб, матбаа корхоналари ҳам унинг ихтиёрига берилди. Айрим муассасаларга қарашли нашриётлар ёпилди. Китоблар нашри кескин қисқарди.
Урушдан кейинги йиллар ихтисослашган нашриётларни тиклашга ҳаракат қилинди. 1950 й. «Ўқувпеддавнашр» (хрз. «Ўқитувчи» нашриёти) тикланди; 1957 й. Адабиёт ва санъат нашриёти; 1959 й. Медицина нашриёти; 1960 й. «Ёш гвардия», 1964 й. Нукусда «Қорақалпоғистон» нашриёти, 1968 й.да Тошкентда Ўзбек совет энциклопедияси Бош таҳририяти очилди. Нашриёт ишларига раҳбарликни яхшилаш мақсадида 1963 й. Ўзбекистон Министрлар Совета ҳузуридаги мат-буот комитети ташкил этилди (1978 й.дан Ўзбекистон Нашриёт, полиграфия ва китоб савдоси ишлари давлат коми-тети, кейинчалик Давлат матбуот қўми-таси). Нашриётлар маҳсулотлари коммунистик мафкурага хизмат қилишга қаратилди. Шу мақсадда жуда кўп номда ва нусхада марксизм-ленинизм асарлари, ижтимоийсиёсий адабиётлар нашр этилди. Айни вақтда Алишер Навоийнинг 15 жилдли асарлари, Ҳамза, Ойбек, Ғафур Ғулом, Абдулла Қахдор, Комил Яшин, Миртемир каби ёзувчиларнинг сайланма асарлари, жаҳон мумтоз адабиёти намуналари чиқарилди.
Лекин, советлар тузумида Узбекистондаги нашриётларнинг моддий-техника базаси ривожланган мамлакатлар да-ражасидан анча орқада эди. Аксарият босмахоналарда ҳамон қўлёзмалар қўрғошин б-н қуюладиган ҳарфларда те-риларди. Босиш усуллари ҳам эскича. Шу сабабли босилган китобларнинг матбаа ижроси сифатсиз эди. Нашриётларда мухаррирлар «сиёсий хатолар» ўтказиб юбормаслик учун мук тушиб қўлёзмакорректураларни қайта-қайта ўқишар-ди, айниқса, диний, тарихий адабиётларга «эҳтиёт» бўлишарди. Мана шу эҳтиёткорлик туфайли Ўзбекистон ФА «Фан» нашриётида нашр этилган Алишер Навоийнинг академик нашридан (15 жилдли) «илоҳий» ва б. мазмундаги шеърлар олиб ташланди ва ҳ.к. Нашриётларнинг йиллик режалари марказдан қатъий назорат қилинарди. Ижтимоий фанлардан маҳаллий муаллифлар дарсликлар ёзишларига имкон қадар йўл берилмасди. Марказда нашр этилган дарсликлар, асосан, таржима қилинарди.
20-а.нинг 50-й.лардан кейинги даврларида Ўзбекистонда нашриёт ишини, матбаачиликни йўлга қўйиш ва ривожлантиришда Жалолхон Азизхонов, Файзулла Юнусов, Воҳид Валиев, Тўлқин Рустамов, Абдулла Уразаев, Азиз Клеблеев, Вали Раҳим, Файзулла Эрғозиев, Мели Жўра, Юнус Юсупов, Насрулло Охундий, Адҳам Акбаров, Зиёд Есенбоев, Абдувосиқ Абду-валиев, Ислом Шоғуломов ва б.нинг хизмати каттадир.
Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг Н.да кескин ўзгариш бўлди. Бу борада Ўзбекистон Республикасининг «Ноширлик фаолияти тўғрисида» қонуни (1996 й. 30 авг.) ҳуқуқий асос бўлди. Мазкур қонун асосида ноширлар ўз фаолиятларида, шу жумладан, ноширлик йўналишини, мавзуларини, ихтисослашувини, чиқариладиган маҳсулот нусхасини белгилашда, муаллифни танлашда мустақил фаолият юритадиган бўлди. Юридик ва жисмоний шахслар қонун ҳужжатларида белгиланган тартибда давлат рўйхатидан ўтганидан ва лицензия олганидан кейин Н. фаолияти б-н шуғулланиш ҳуқуқига эга бўлишди. Нашрга тайёрланган қўлёзмалар ва материалларни цензурадан ўтказиш бекор қилинди. Матбаа маҳсулотини шартнома асосида тарқатиш жорий этилди. Нашриётлар бозор иқтисодиёти талабларидан келиб чиқиб, харидоргир китоблар нашр этишга ҳаракат қила бошладилар. Китоб маҳсулотлари мазмун-мундарижасини белгилашда уларга тўла эркинлик берилди. Ўзбек тилига давлат мақоми берилиши муносабати б-н ўзбек тилидаги китоблар салмоғи ошди. Амир Темур мавзуи, буюк мутафаккирлар, диний, миллий кадриятлар б-н боғлиқ ўнлаб китоблар чиқарилди. Болалар адабиёти, илмий адабиётлар нашрига, истиклол, миллий тафаккур ғоялари сингдирилган, шарқона одоб-ахлоқ, биродарлик, миллий ғурурни кўтаришга ундайдиган адаби-ётларга, мактаб дарсликлари нашрига алоҳида эътибор берилди. «Ўзбекистон» нашриётида УзР Президенти И.А.Кари-мовнинг иқтисодий ислоҳотлар, уларни амалга ошириш йуллари, мамлакат ижтимоий ва маънавий ҳаётни согломлаштириш, миллий қадриятларни тиклаш, анъаналарни бойитиш ва ш.к.га ба-ғишланган дастуриламал китоблари нашр этилди (яна қ. Китоб).
Китоб ва б. босма махсулотлар нашр этишда нашриёт муаллиф б-н тегишли шартнома — нашриёт шартномасини тузади. Унда муаллиф китоб қўлёзмасини маълум муддатда топшириш мажбу-риятини, нашриёт эса уни нашр этиш, тарқатиш (айрим ҳолларда бу мажбуриятни олмайди) ва муаллифга тегишли ҳақ (гонорар) тўлаш мажбу-риятини олади. Шартномада китобнинг адади, чоп этиш муддати ва б. мажбу-риятлар ҳам кўрсатилади.
Нашриёт фаолияти марказида муҳаррирлмк туради. Муҳаррир нашриёт чиқармоқчи бўлган китоб қўлёзмасини да-стлаб ўқиб чиқиб, ўз хулосасини бера-ди: таҳрир учун қабул қилади; камчиликларини кўрсатиб қўлёзмани қайта ишлашга муаллифга қайтаради ёки умуман тахрирга нолойиқ топади. Муҳаррир кўлёзмани тахрир қилишда ижтимоийсиёсий, илмий ва адабий нуқтаи назардан ёндашади. Бундай ёндашув ундан муаллифнинг индивидуал услубини сакдаган ҳолда китобнинг мазмуни ва шак-лини такомиллаштиришга қаратилган муайян билим ва ижодий жараённи талаб қилади. Нашриёт мусаҳҳиҳи имло ва б. грамматик хатоларни тузатади. Муҳаррир тахрир қилинган қўлёзмани матбаага топширишдан олдин нашриёт рассоми (бадиий муҳаррир) б-н китобнинг бадиий безаги устида иш олиб боради. Айни вақтда техник мухаррир б-н биргаликда тегишли шрифтлар белгиланади, безаклар жойлаштирилади, қўлёзма ёки терилган матн саҳифаланади ва ҳ.к. Нашриётда тайёрланган қўлёзма нашриёт (буюртмачи) ва босмахона (буюрт-мани бажарувчи) ўртасида тузилган шартнома асосида чоп этиш учун мат-баага топширилади.
Ўзбекистон Н. ишига раҳбарлик қилиб келган ЎзР Давлат матбуот қўмитаси Ўзбекистон Республикаси Президентининг «Матбуот ва ахборот соҳасида бошқарувни такомиллаштириш тўғрисида»ги фармони (2002 й. 3 июль)га биноан, Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги этиб қайта таш-кил этилди. Агентлик зиммасига, бош-қа вазифалар қатори, ноширлик ишлари ва матбаачиликни кенг миқёсда ривожлантиришга кўмаклашиш, амалдаги қонунчиликка риоя этилиши устидан мониторингни амалга ошириш, ноширлик-матбаачилик фаолиятининг и.ч.-техника базасини ривожлантириш ва янгилаш, стандартлаштириш ҳамда серти-фикациялаш соҳасидаги чора-тадбирларни ишлаб чиқиш ва амалга ошириш топширилди. Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлиги бошқарувининг ташки-лий тузилмасида қуйидаги нашриётлар кирган: «Ўзбекистон», «Ўқитувчи», «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, «Чўлпон», «Меҳнат», Ғафур Ғулом номидаги нашри-ёт-матбаа ижодий уйи, «Ижод дунёси» нашриёт уйи, Абдулла Қодирий номидаги халқ мероси нашриёти, Ибн Сино номидаги нашриёт, «Ўзбланкнашр». Булардан ташқари, «Шарк» нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси Бош таҳририяти, «Камолот» ёшлар ижтимоий ҳаракатининг «Янги аср авлоди» нашриёт-матбаа маркази, Ўзбекистон ФА нинг «Фан» нашриёти, ЎзР Адлия вазирлигининг «Адолат» нашриёти, Ўзбекистон Республикаси «Маънавият ва маърифат» кенгашининг «Маънавият» нашриёти, Ўзбекистон мусулмонлари идорасининг «Мовароуннаҳр» нашриёти, Ўзбекистон Республикаси Президен-ти ҳузуридаги Давлат ва жамият қурилиши академиясининг «Академия» нашриёти, ЎзМУ, Тошкент Ислом ун-ти ва б. йирик олий ўқув юртларининг на-шриётлари фаолият кўрсатади, шунингдек, хусусий, вилоят^ нашриётлари ҳам Н. б-н шуғулланади. Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлигида жами 58 нашриёт, 800 дан зиёд йирик ва кичик босмахона рўйхатдан ўтган (2003). Нашриётлар китоблари, асосан, Тошкент матбаа к-ти, Рангли босма ф-каси, 1-Тошкент босмахонаси, Тошкент китоб-журнал ф-каси, «Тезкор» босмахонаси, Янгийўл китоб ф-каси, «Растр» қўшма корхонасида, «Шарқ нашриёт-матбаа акциядорлик компанияси босмахонасида босилади. Нашриётчилар ва матбаачилар ўз сохаларига замонавий ноширчилик, босма усуллар, янги техника жорий қилиб бормоқдалар. Босмахоналар кейинги даврда технологик жиҳатдан қай-та қурилди. Корхоналар ва ташкилотлар Германия, АҚШ, Швеция, Швейцария, Буюк Британия каби матбаа саноати та-раққий этган мамлакатлар б-н амалий алоқалар ўрнатишган. Ўзбекистонда 2002 й. жами 969 номда 16,5 млн. нусха китоб чиқарилди. 2002— 2003 ўқув йилида жами 519 номда 31,0 млн. нусхада мактаб дарсликлари чоп этилди. Ўзбекистонда Н.ка дойр масалалар, асосан, «Ўзбекистон матбуоти» жур. да ёритилади.
/Id.: Мели Жўра, Ноширнома, Т., 1979; Абдувалиев В., Нурли манзил, Т., 1995; Шоғуломов И., Саодат манзиллари, Т., 1996.
Муроджон Аминов, Ўткир Зокиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.