Kitob
Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 419–422-b. — ziyouz.com
Kitob —axborotlarni, ğoya, obraz va bilimlarni saqlaş hamda tarqatiş, ijtimoiy-siyosiy, ilmiy, estetik karaşlarni şakllantiriş vositasi; bilimlar tarğiboti va tarbiya quroli; badiiy, ilmiy asar, ijtimoiy adabiyot. Xalqaro statistikada YUNESKO tavsiyasiga köra, hajmi 48 sahifadan kam bölmagan, taboqlab tikilgan nodavriy naşrni, şartli ravişda, K. deyiş qabul qilingan.
K. işi K.ni yaratiş, tayyorlaş, uni tarqatiş, saqlaş, tavsiflaş va örganiş b-n boğliq katta jarayonni öz içiga oladi. Fan, adabiyot, san'at asarlaridan matbaada köpaytiriş va tarkatiş uçun tanlaş, ularga ilmiy va badiiy nuqtai nazardan yondoşiş, tahrir qiliş, badiiy bezaş, matbaa ijrosini belgilaş va naşrga tayyorlaş noşirlikning vazifasi. K.ni köplab çiqariş — kitob bosiş işi poligrafiya sanoatiaa olib boriladi. K.larni töplaş, saqlaş, öquvçilar örtasida taşviqot qiliş, ulardan kitobxonlar foydalanişlari uçun qulay şaroit yaratiş kutubxona işiga qaraydi (q. Kutubxona, Kutubxonaşunoslik). K. va b. bosma asarlar haqida muayyan maqsad b-n öquvçilarga ma'lumot beriş va ularni taşviqot qiliş bibliografiya vazifasidir va h.k.
K.ning paydo böliş tarixi yezuvning yaratilişi va şakllanişi jarayoni b-n özviy boğliq. Yozuvningtöziliş xususiyatlari (belgilar tizimi, ularning joylaşiş tartibi), yozuv materiali va qurolining öziga xos tomoni va b. ma'lum darajada K. tuzilişini qam belgilab berdi. Qad. Misr, Rim, Yunoniston va Örta Osiyoda kişilar toş, palma daraxti barglari, sopol va b. materiallarga yozib fikr izxrr etganlar. Har bir K. önlab şunday materiallardan tayyorlangan plitalardan iborat bölib, oğirligi bir neça kg bölgan. Yozuv materiali sifatida papirus usimligi işlatilişi (mil. av. 4—3 ming yilliklarda) b-n örama K.lar paydo böldi. Bunday K.larning özunligi örtaça 10 m atrofida bölib, ingiçka, yumaloq tayoqlarga öralgan va maxsus çarm yoki yoğoç ğiloflarda saqlangan. Şarq mamlakatlari, Qad- Rim va Yunonistondagi köpgina nodir asarlar papirusga bitilgan. Mil. av. 2-asrga kelib K. materiali sifatida pergament (teri)dan foydalaniş keng rasm böldi. Dastlab bunday K. örama holda saqlangan. Ayrim ma'lumotlarga Qaraganda, Örta Osiyoda, xususan, Xorazmda mil. av. 1-mingyillikning 1-yarmida vujudga kelgan zardöştiylik dinining muqaddas kitoblaridan Avestoning qad. nusxasi ham 12 ming mol terisiga bitilgan. Arablarning Örta Osiyodagi istilosiga qadar (8—10-a. lar) u yerda köp nodir K.lar saqlangan kutubxonalar bölgan. Lekin ularning köpi bosqinçilik uruşlari natijasida yöqotib yuborilgan.
2—4-a.lardan boşlab Qad. Rimda xuddi hozirgi K.larning varaqalari singari buklab, tikib tayyorlangan va bir-biriga biriktirilgan, muqovali K.lar — kodeks paydo böldi. Ular dastlab papirus, söng pergamentga yozilgan. Bunday K.lar oğir va besunaqay edi. 6-a.dan boşlab kodeks şakli asosida hoz. körinişdagi K.lar paydo böldi. Teriga işlangan noyob K.lardan biri — Mus-hafi Usmon Kur'onidir. Qur'oni karimning bu nusxasi 644—656 y.larda xalifa Usmon körsatmasi b-n Muhammad (sav)ning kotiblari Zayd ibn Sobit, Amir ibn al-O's va Hişom ibn Hakimlar tomonidan kufiy xatida yozilgan. Mazkur qölyozma K. Amir Temur tomonidan Samarqandga olib ke-lingan. Jami 353 varaq, hajmi 68x53x22 sm. Özbekiston musulmonlari idorasi kutubxonasida saqlanadi.
Qoğozning kaşf qilinişi K. tarixida yangi davr oçdi. Ayrim ma'lumotlarga qaraganda, 650 y.lardayoq Samarqandda qoğozli K.lar bölgan. 13-a.dan Yevropada qoğoz asosiy yozuv materiali bölib qoldi. Qoğoz K.ning köpayişiga va tarqalişiga yangi imkoniyat oçdi. K. bezaşga alohida ahamiyat berildi. Uning sahifalariga turli miniatyuralar, hoşiyalariga bezaklar işlana boşladi. Asta-sekin xattotlik (kalligrafiya), muqovasozlik kabi kasblar ajralib çiqdi. Ayniqsa, Örta Osiyoda örta asrlarda xattotlik san'ati keng rivojlandi. Maşhur xattotlarning köp avlodlari K. tayyorlaş usulini — materiallar, siyoh, xat köçiriş texnikasini takomillaştirib bordilar.
10—12-a.larda Movarounnahrda muayyan soxa sifatida şakllangan kitobat san'ati 14—15-a.larda yangi taraqqiyot bosqiçiga kutarildi. Har bir K. qoğozidan tortib muqovasigaça, siyoxdan to buyoqlari-yu zarhaligaça ma'lum meyordagi modda, reja va qoida asosida tayyorlanadi, hatto K.dan xuşböy hid anqib turişi uçun ba'zan siyohga gulob yoki anbar qöşilardi. Qölyozmalar nafis husnixat, zarafşon (tilla suvi soçiş), suvli buyoqlar b-n hoşiyaga nafis naqşlar işlab badiiy bezatildi. 15—16-a.larda bir qança iste'dodli xattot, musavvir, lavvoh va saxdoflar (Abdurahmon Xorazmiy, Sultonali Maşqadiy, Sultonali Xandon, Mirali qilqalam va b.) yetişdi. Hirot xattotlariga ustozlik qilib, kitobat san'ati ravnaqiga ulkan hissasini qöşgan xuşnavis xattotlardan Sultonali Maşhadiy edi. U Nizomiy, Hofiz, Sa'diy, Navoiy, Husayn Boyqaro va b.ning asarlarini köçirib şuhrat qozondi. Sultonali tomonidan köçirilgan 50 dan ziyod K. bizning davrimizgaça yetib kelgan. Temuriy hukmdorlar devonxonalari qoşida, xususan, Samarqand, Hirotda maxsus saroy kutubxonalari taşkil etilgan. Bunday kutubxonalar örta asrning öziga xos hunarmandçilik korxonasi bölib, ularda qölyozma K.larni töplaş va saqlaş b-n birga K. sozlik b-n boğliq bölgan bir qança amaliy işlar bajarildi. Bunday saroy kutubxonalarining boşliklari «kutubxona dorugasi» yoki «kitobdor» deb atalgan. Ularning qöl ostidagi köplab xuşnavis xattot, naqqoş-musavvirlar, lavvoh, sahhoflar K. yaratişga doyr turli vazifalarni bajarişgan. Mas, 15-a.ning 1-yarmida Hirotda Uluğbekning ukasi Boysunqur kutubxonasida 40 xattot va bir qança naqqoş qölyozma asarlardan nusxalar köçiriş va ularni bezaş b-n band bölgan. Har bir qölyozma K. bir neça mutaxassis qölidan ötardi. 1425—29 y.larda Ja'far Boy-sunquriy tomonidan Abulqosim Firdavsiyning maşhur «Şohnoma» asari köçirilib, 20 ta turli mazmundagi rangdor miniatyuralar b-n bezatilgan. Noyob san'at asari sifatida bu K. Tehron muzeyida saqlanadi. Husayn Boyqaro va Alişer Navoiy saroy kutubxonasi ham öz davrida maşhur bölgan. Navoiy badiiy qölyozma san'atini rivojlantirişga katta hissa qöşdi. Uning bevosita kömagi b-n Behzod, Sultonali Maşhadiy, Şoh Muzaffar kabi önlab K.soz ustalar yetişib çiqdi. Bu ustalarning uslub va an'analari keyingi yillardagi kalligrafiya san'atining asosini taşkil etdi. Turkistonda xattotlik yöli b-n K. tayyorlaş özoq vaqt davom etdi. Hatto K. bosiş kaşf qilingandan keyin ham, dastlabki vaqtlarda K.lar qölyozma yöli b-n köpaytirilar edi.
K. nusxalarini ommaviy köpaytiriş yölidagi izlanişlar natijasida ksilografiya paydo böldi. 15-a.ning 40-y. larida Germaniyada Iogann Gutenberg tomonidan K. bosiş ixtiro qilinişi K. taraqqiyotida yangi davr oçdi. K. bosiş texnikasi asta-sekin takomillaşib, boşqa mamlakatlarda ham tarqala boşladi (q. Kitob bosiş, Bosmaxona).
Turkistonda bosma usuli b-n K. çiqariş Örta Osiyo Rossiyaga qöşib olingandan keyin tarqaldi. 1868 y. Toşkentda Turkiston xarbiy okrugi ştabining bosmaxonasi taşkil etildi. Şu bosmaxonada naşr etilgan rus olimi va sayyohi N.A.Seversovning «Çu va Norin tizmalari etagidagi toğli ölka töğrisida lavhalar» (rus tilida) kitobi Turkistondagi ilk bosma K.dir. Özbek tilidagi birinçi bosma K. Şohimardon Ibrohimovning 1871 y. Xivada bosilgan «Kalendar»idir. Birin-ketin Turkistonning boşqa şaharlarida ham xususiy litografiyalar taşkil etildi. Bölardan Otajon Abdalov (Xivada), Semyon Laxtin (Toşkentda), Ğulom Hasan Orifjonov (Toşkentda) litografiyalari maşhur. Bu bosmaxonalarda adabiy, falsafiy, diniy, tarixiy asarlar va darsliklar çiqarildi.
Oktyabr töntarişidan söng sovet tuzumi davrida K. bosiş işi birmunça rivojlanib, ommaviy K.lar yaratiş işiga katta ahamiyat berildi. Lekin K.ga, boşqa ommaviy axborot vositalari kabi, KPSS va Sovet hukumatining qudratli mafkuraviy quroli sifatida qaraldi. Şu maqsadda juda köp nomda va nusxada marksizm-leninizm asarlari, ijtimoiy siyosiy, badiiy, ilmiy K.lar naşr etildi. Ayni vaqtda, 20—30-y. larda, Özbekistonda asrlar mobaynida saqlanib kelingan qölyozma K.lar, ayniqsa diniy, tarixiy mazmundagi K.lar, keyinroq katağonga uçragan özbek yozuvçilarining asarlari yöq qilina boşlandi: ötda kuydirildi, suvga taşlandi.
Istiqloldan keyingi yillarda K. mahsulotlari mavzu-mundarijasida keskin özgariş böldi. Tarixiy, diniy, milliy qadriyatlarga taalluqli K.lar naşriga alohida ahamiyat berildi. Qur'oni karimning özbek tilidagi tarjimasi ikki bor naşr etildi (1991 y., «Çölpon» naşriyotida; 2001 y., Toşkent Islom un-ti naşriyotida). Imom Buxoriyning 4 jildli «Hadis»lari (1991— 96 y.lar, Komuslar Boş tahririyati), Amir Temur mavzui b-n boğliq önlab K.lar çiqarildi. Alişer Navoiyning 20 jildli töla asarlari (1998 — 2002, Özbekiston FA «Fan» naşriyoti) çop etildi. Turli naşriyotlarda Forobiy, Beruniy, Ibn Sino, Najmiddin Kubro, Mahmud az-Zamaxşariy, Uluğbek, Yassaviy, Abdulla Qodiriy, Çölpon, Munavvarqori, Fitrat, Usmon Nosir va b.ning asarlari, 33 jildli «Xotira» K.i çiqarildi. «Özbekiston» naşriyotida Özbekiston Respublikasi Prezidenti I.A.Karimovning 10 jildli Asarlari naşr qilindi (1997—2002). Mavjud naşriyotlar ommaning talabehtiyojlaridan kelib çiqib badiiy, ilmiy, ommabop, darslik va b. tur K.lar naşr etmoqdalar. K.larning badiiy va matbaa ijrosi ham jahon andozalari talablariga javob beradigan darajada yuksalib bormokda (yana q. Noşirlik).
K.larning tözilişi va turlari. Hozirgi K.lar öquvçilar talabi va estetik didiga köra muayyan şaklga ega. K. sahifalarga ajratilib, örtasidan tikiladi va muqovalanadi. Muqovaning K. sahifalari b-n biriktirilgan qismi forzats deyiladi. Ayrim hollarda muqovani saqlaş va bezak sifatida muqovaga jild (superoblojka) kiygiziladi. K.ning boş qismida sarvaraq (titul list) böladi. Unda muallif ism-şarifi, K.ning nomi, naşr etilayotgan joyi, yili, naşriyot nomi va b. yoziladi. Sarvaraq qöş sahifada bölişi mumkin; bu holda u K.ning 2-(muqobil sarvaraq) va 3-betlarini egallaydi. Sarvaraq ma'lumotlarining ayrimlari K.ning l-sahifasi — peşvarak, (avantitul)da ham yozilişi mumkin. Sarvaraqning orqa sahifasiga kitob belgisi qöyiladi. Ba'zi hollarda sarvaraq örnida sarrasm (frontispis) böladi. Matnning mazmuniga karab, K.da turli usulda sarlavhalar qöyiladi. Ayrim hollarda yirik sarlavhalar alohida sahifada beriladi. Bunday sahifa zarvaraq (şmutstitul) deyiladi. K.ning ruknsarlavha (kolontitul) va ruknraqam (kolonsifr) lari undan foydalaniş işini osonlaştiradi. Şuningdek, K.da mundarija, muqaddima, xotima, annotatsiya, ilova, izoh, turli körsatkiçlar, bibliografik röyxatlar ham bölişi mumkin. K. sahifasining hajmi uning naşr biçimi b-n belgilanadi (q. 7a-bok).
K.lar qanday öquvçilar ommasiga möljallanganligi, maqsadi va mavzuiga qarab turlarga ajratiladi. Öquvçilarga köra, K.lar ommaviy, mutaxassislar uçun va bolalar kitobi bölişi mumkin. Maqsadiga köra, rasmiy, ilmiy, ilmiy-ommabop, öquv, adabiy-badiiy, ma'lumotnoma va b. xil K.larga bölinadi. Ilmiy K.lar içida monografiya keng tarqalgan. Öquv K.lari darslik, öquv qöllanmasi, öquv metodik qöllanma va b. turlarga ajratiladi. Ma'lumotnomalar esa luğat, ensiklopediya, kalendar, yöl körsatkiçlar qabilarga bölinadi.
Ad.: Katsprjak Ye.I., Istoriya knigi, M., 1964; Sidorov A.A., Kniga i jizn, M., 1972; Lyublinskiy B.C., Kniga v istorii çeloveçeskogo obşestva, M., 1972; Rustamov M., Özbek kitobi, T., 1968; Murodov A., Örta Osiyo xattotlik san'a-titarixidan, T., 1971;3iganşina N. A., Musavvir va kitob, T., 1987.
Murodjon Aminov.
Q.: Bosmaxona, Kitob bosiş, Kutubxona, Kutubxonaşunoslik, Noşirlik
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
КИТОБ —ахборотларни, ғоя, образ ва билимларни сақлаш ҳамда тарқатиш, ижтимоий-сиёсий, илмий, эстетик карашларни шакллантириш воситаси; билимлар тарғиботи ва тарбия қуроли; бадиий, илмий асар, ижтимоий адабиёт. Халқаро статистикада ЮНЕСКО тавсиясига кўра, ҳажми 48 саҳифадан кам бўлмаган, табоқлаб тикилган нодаврий нашрни, шартли равишда, К. дейиш қабул қилинган.
К. иши К.ни яратиш, тайёрлаш, уни тарқатиш, сақлаш, тавсифлаш ва ўрганиш б-н боғлиқ катта жараённи ўз ичига олади. Фан, адабиёт, санъат асарларидан матбаада кўпайтириш ва таркатиш учун танлаш, уларга илмий ва бадиий нуқтаи назардан ёндошиш, таҳрир қилиш, бадиий безаш, матбаа ижросини белгилаш ва нашрга тайёрлаш ноширликнинг вазифаси. К.ни кўплаб чиқариш — китоб босиш иши полиграфия саноатиаа олиб борилади. К.ларни тўплаш, сақлаш, ўқувчилар ўртасида ташвиқот қилиш, улардан китобхонлар фойдаланишлари учун қулай шароит яратиш кутубхона ишига қарайди (қ. Кутубхона, Кутубхонашунослик). К. ва б. босма асарлар ҳақида муайян мақсад б-н ўқувчиларга маълумот бериш ва уларни ташвиқот қилиш библиография вазифасидир ва ҳ.к.
К.нинг пайдо бўлиш тарихи езувнинг яратилиши ва шаклланиши жараёни б-н ўзвий боғлиқ. Ёзувнингтўзилиш хусусиятлари (белгилар тизими, уларнинг жойлашиш тартиби), ёзув материали ва қуролининг ўзига хос томони ва б. маълум даражада К. тузилишини қам белгилаб берди. Қад. Миср, Рим, Юнонистон ва Ўрта Осиёда кишилар тош, пальма дарахти барглари, сопол ва б. материалларга ёзиб фикр изхрр этганлар. Ҳар бир К. ўнлаб шундай материаллардан тайёрланган плиталардан иборат бўлиб, оғирлиги бир неча кг бўлган. Ёзув материали сифатида папирус усимлиги ишлатилиши (мил. ав. 4—3 минг йилликларда) б-н ўрама К.лар пайдо бўлди. Бундай К.ларнинг ўзунлиги ўртача 10 м атрофида бўлиб, ингичка, юмалоқ таёқларга ўралган ва махсус чарм ёки ёғоч ғилофларда сақланган. Шарқ мамлакатлари, Қад- Рим ва Юнонистондаги кўпгина нодир асарлар папирусга битилган. Мил. ав. 2-асрга келиб К. материали сифатида пергамент (тери)дан фойдаланиш кенг расм бўлди. Дастлаб бундай К. ўрама ҳолда сақланган. Айрим маълумотларга Қараганда, Ўрта Осиёда, хусусан, Хоразмда мил. ав. 1-мингйилликнинг 1-ярмида вужудга келган зардўштийлик динининг муқаддас китобларидан Авестонинг қад. нусхаси ҳам 12 минг мол терисига битилган. Арабларнинг Ўрта Осиёдаги истилосига қадар (8—10-а. лар) у ерда кўп нодир К.лар сақланган кутубхоналар бўлган. Лекин уларнинг кўпи босқинчилик урушлари натижасида йўқотиб юборилган.
2—4-а.лардан бошлаб Қад. Римда худди ҳозирги К.ларнинг варақалари сингари буклаб, тикиб тайёрланган ва бир-бирига бириктирилган, муқовали К.лар — кодекс пайдо бўлди. Улар дастлаб папирус, сўнг пергаментга ёзилган. Бундай К.лар оғир ва бесунақай эди. 6-а.дан бошлаб кодекс шакли асосида ҳоз. кўринишдаги К.лар пайдо бўлди. Терига ишланган ноёб К.лардан бири — Мус-ҳафи Усмон Куръонидир. Қуръони каримнинг бу нусхаси 644—656 й.ларда халифа Усмон кўрсатмаси б-н Муҳаммад (сав)нинг котиблари Зайд ибн Собит, Амир ибн ал-Оъс ва Ҳишом ибн Ҳакимлар томонидан куфий хатида ёзилган. Мазкур қўлёзма К. Амир Темур томонидан Самарқандга олиб ке-линган. Жами 353 варақ, ҳажми 68x53x22 см. Ўзбекистон мусулмонлари идораси кутубхонасида сақланади.
Қоғознинг кашф қилиниши К. тарихида янги давр очди. Айрим маълумотларга қараганда, 650 й.лардаёқ Самарқандда қоғозли К.лар бўлган. 13-а.дан Европада қоғоз асосий ёзув материали бўлиб қолди. Қоғоз К.нинг кўпайишига ва тарқалишига янги имконият очди. К. безашга алоҳида аҳамият берилди. Унинг саҳифаларига турли миниатюралар, ҳошияларига безаклар ишлана бошлади. Аста-секин хаттотлик (каллиграфия), муқовасозлик каби касблар ажралиб чиқди. Айниқса, Ўрта Осиёда ўрта асрларда хаттотлик санъати кенг ривожланди. Машҳур хаттотларнинг кўп авлодлари К. тайёрлаш усулини — материаллар, сиёҳ, хат кўчириш техникасини такомиллаштириб бордилар.
10—12-а.ларда Мовароуннаҳрда муайян соха сифатида шаклланган китобат санъати 14—15-а.ларда янги тараққиёт босқичига кутарилди. Ҳар бир К. қоғозидан тортиб муқовасигача, сиёхдан то буёқлари-ю зарҳалигача маълум меъёрдаги модда, режа ва қоида асосида тайёрланади, ҳатто К.дан хушбўй ҳид анқиб туриши учун баъзан сиёҳга гулоб ёки анбар қўшиларди. Қўлёзмалар нафис ҳуснихат, зарафшон (тилла суви сочиш), сувли буёқлар б-н ҳошияга нафис нақшлар ишлаб бадиий безатилди. 15—16-а.ларда бир қанча истеъдодли хаттот, мусаввир, лаввоҳ ва сахдофлар (Абдураҳмон Хоразмий, Султонали Машқадий, Султонали Хандон, Мирали қилқалам ва б.) етишди. Ҳирот хаттотларига устозлик қилиб, китобат санъати равнақига улкан ҳиссасини қўшган хушнавис хаттотлардан Султонали Машҳадий эди. У Низомий, Ҳофиз, Саъдий, Навоий, Ҳусайн Бойқаро ва б.нинг асарларини кўчириб шуҳрат қозонди. Султонали томонидан кўчирилган 50 дан зиёд К. бизнинг давримизгача етиб келган. Темурий ҳукмдорлар девонхоналари қошида, хусусан, Самарқанд, Ҳиротда махсус сарой кутубхоналари ташкил этилган. Бундай кутубхоналар ўрта асрнинг ўзига хос ҳунармандчилик корхонаси бўлиб, уларда қўлёзма К.ларни тўплаш ва сақлаш б-н бирга К. созлик б-н боғлиқ бўлган бир қанча амалий ишлар бажарилди. Бундай сарой кутубхоналарининг бошликлари «кутубхона доругаси» ёки «китобдор» деб аталган. Уларнинг қўл остидаги кўплаб хушнавис хаттот, наққош-мусаввирлар, лаввоҳ, саҳҳофлар К. яратишга дойр турли вазифаларни бажаришган. Мас, 15-а.нинг 1-ярмида Ҳиротда Улуғбекнинг укаси Бойсунқур кутубхонасида 40 хаттот ва бир қанча наққош қўлёзма асарлардан нусхалар кўчириш ва уларни безаш б-н банд бўлган. Ҳар бир қўлёзма К. бир неча мутахассис қўлидан ўтарди. 1425—29 й.ларда Жаъфар Бой-сунқурий томонидан Абулқосим Фирдавсийнинг машҳур «Шоҳнома» асари кўчирилиб, 20 та турли мазмундаги рангдор миниатюралар б-н безатилган. Ноёб санъат асари сифатида бу К. Теҳрон музейида сақланади. Ҳусайн Бойқаро ва Алишер Навоий сарой кутубхонаси ҳам ўз даврида машҳур бўлган. Навоий бадиий қўлёзма санъатини ривожлантиришга катта ҳисса қўшди. Унинг бевосита кўмаги б-н Беҳзод, Султонали Машҳадий, Шоҳ Музаффар каби ўнлаб К.соз усталар етишиб чиқди. Бу усталарнинг услуб ва анъаналари кейинги йиллардаги каллиграфия санъатининг асосини ташкил этди. Туркистонда хаттотлик йўли б-н К. тайёрлаш ўзоқ вақт давом этди. Ҳатто К. босиш кашф қилингандан кейин ҳам, дастлабки вақтларда К.лар қўлёзма йўли б-н кўпайтирилар эди.
К. нусхаларини оммавий кўпайтириш йўлидаги изланишлар натижасида ксилография пайдо бўлди. 15-а.нинг 40-й. ларида Германияда Иоганн Гутенберг томонидан К. босиш ихтиро қилиниши К. тараққиётида янги давр очди. К. босиш техникаси аста-секин такомиллашиб, бошқа мамлакатларда ҳам тарқала бошлади (қ. Китоб босиш, Босмахона).
Туркистонда босма усули б-н К. чиқариш Ўрта Осиё Россияга қўшиб олингандан кейин тарқалди. 1868 й. Тошкентда Туркистон харбий округи штабининг босмахонаси ташкил этилди. Шу босмахонада нашр этилган рус олими ва сайёҳи Н.А.Северцовнинг «Чу ва Норин тизмалари этагидаги тоғли ўлка тўғрисида лавҳалар» (рус тилида) китоби Туркистондаги илк босма К.дир. Ўзбек тилидаги биринчи босма К. Шоҳимардон Иброҳимовнинг 1871 й. Хивада босилган «Календар»идир. Бирин-кетин Туркистоннинг бошқа шаҳарларида ҳам хусусий литографиялар ташкил этилди. Бўлардан Отажон Абдалов (Хивада), Семён Лахтин (Тошкентда), Ғулом Ҳасан Орифжонов (Тошкентда) литографиялари машҳур. Бу босмахоналарда адабий, фалсафий, диний, тарихий асарлар ва дарсликлар чиқарилди.
Октябрь тўнтаришидан сўнг совет тузуми даврида К. босиш иши бирмунча ривожланиб, оммавий К.лар яратиш ишига катта аҳамият берилди. Лекин К.га, бошқа оммавий ахборот воситалари каби, КПСС ва Совет ҳукуматининг қудратли мафкуравий қуроли сифатида қаралди. Шу мақсадда жуда кўп номда ва нусхада марксизм-ленинизм асарлари, ижтимоий сиёсий, бадиий, илмий К.лар нашр этилди. Айни вақтда, 20—30-й. ларда, Ўзбекистонда асрлар мобайнида сақланиб келинган қўлёзма К.лар, айниқса диний, тарихий мазмундаги К.лар, кейинроқ катағонга учраган ўзбек ёзувчиларининг асарлари йўқ қилина бошланди: ўтда куйдирилди, сувга ташланди.
Истиқлолдан кейинги йилларда К. маҳсулотлари мавзу-мундарижасида кескин ўзгариш бўлди. Тарихий, диний, миллий қадриятларга тааллуқли К.лар нашрига алоҳида аҳамият берилди. Қуръони каримнинг ўзбек тилидаги таржимаси икки бор нашр этилди (1991 й., «Чўлпон» нашриётида; 2001 й., Тошкент Ислом ун-ти нашриётида). Имом Бухорийнинг 4 жилдли «Ҳадис»лари (1991— 96 й.лар, Комуслар Бош таҳририяти), Амир Темур мавзуи б-н боғлиқ ўнлаб К.лар чиқарилди. Алишер Навоийнинг 20 жилдли тўла асарлари (1998 — 2002, Ўзбекистон ФА «Фан» нашриёти) чоп этилди. Турли нашриётларда Форобий, Беруний, Ибн Сино, Нажмиддин Кубро, Маҳмуд аз-Замахшарий, Улуғбек, Яссавий, Абдулла Қодирий, Чўлпон, Мунавварқори, Фитрат, Усмон Носир ва б.нинг асарлари, 33 жилдли «Хотира» К.и чиқарилди. «Ўзбекистон» нашриётида Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А.Каримовнинг 10 жилдли Асарлари нашр қилинди (1997—2002). Мавжуд нашриётлар омманинг талабэҳтиёжларидан келиб чиқиб бадиий, илмий, оммабоп, дарслик ва б. тур К.лар нашр этмоқдалар. К.ларнинг бадиий ва матбаа ижроси ҳам жаҳон андозалари талабларига жавоб берадиган даражада юксалиб бормокда (яна қ. Ноширлик).
К.ларнинг тўзилиши ва турлари. Ҳозирги К.лар ўқувчилар талаби ва эстетик дидига кўра муайян шаклга эга. К. саҳифаларга ажратилиб, ўртасидан тикилади ва муқоваланади. Муқованинг К. саҳифалари б-н бириктирилган қисми форзац дейилади. Айрим ҳолларда муқовани сақлаш ва безак сифатида муқовага жилд (суперобложка) кийгизилади. К.нинг бош қисмида сарварақ (титул лист) бўлади. Унда муаллиф исм-шарифи, К.нинг номи, нашр этилаётган жойи, йили, нашриёт номи ва б. ёзилади. Сарварақ қўш саҳифада бўлиши мумкин; бу ҳолда у К.нинг 2-(муқобил сарварақ) ва 3-бетларини эгаллайди. Сарварақ маълумотларининг айримлари К.нинг l-саҳифаси — пешварак, (авантитул)да ҳам ёзилиши мумкин. Сарварақнинг орқа саҳифасига китоб белгиси қўйилади. Баъзи ҳолларда сарварақ ўрнида саррасм (фронтиспис) бўлади. Матннинг мазмунига караб, К.да турли усулда сарлавҳалар қўйилади. Айрим ҳолларда йирик сарлавҳалар алоҳида саҳифада берилади. Бундай саҳифа зарварақ (шмуцтитул) дейилади. К.нинг рукнсарлавҳа (колонтитул) ва рукнрақам (колонцифр) лари ундан фойдаланиш ишини осонлаштиради. Шунингдек, К.да мундарижа, муқаддима, хотима, аннотация, илова, изоҳ, турли кўрсаткичлар, библиографик рўйхатлар ҳам бўлиши мумкин. К. саҳифасининг ҳажми унинг нашр бичими б-н белгиланади (қ. 7а-бок).
К.лар қандай ўқувчилар оммасига мўлжалланганлиги, мақсади ва мавзуига қараб турларга ажратилади. Ўқувчиларга кўра, К.лар оммавий, мутахассислар учун ва болалар китоби бўлиши мумкин. Мақсадига кўра, расмий, илмий, илмий-оммабоп, ўқув, адабий-бадиий, маълумотнома ва б. хил К.ларга бўлинади. Илмий К.лар ичида монография кенг тарқалган. Ўқув К.лари дарслик, ўқув қўлланмаси, ўқув методик қўлланма ва б. турларга ажратилади. Маълумотномалар эса луғат, энциклопедия, календарь, йўл кўрсаткичлар қабиларга бўлинади.
Ад.: Кацпржак Е.И., История книги, М., 1964; Сидоров А.А., Книга и жизнь, М., 1972; Люблинский B.C., Книга в истории человеческого общества, М., 1972; Рустамов М., Ўзбек китоби, Т., 1968; Муродов А., Ўрта Осиё хаттотлик санъа-титарихидан, Т., 1971;3иганшина Н. А., Мусаввир ва китоб, Т., 1987.
Муроджон Аминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.