Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Kitob bosiş

    Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 424–425-b. — ziyouz.com

    Kitob bosiş — böyoqni bosma formadan qoğozga ötkazib, kitob, jurnal, gazeta va b. bosma mahsulotlari tayyorlanadigan i.ç. jarayonlari. «K.b.» iborasi bosma kitob tayyorlaş tarixi qaqida fikr yuritilganda işlatiladi, zamonaviy K. b.da esa poligrafiya termini ança keng tarqalgan. K. b.ning ötmişdoşi ksilografik bosma bölib, unda bosiladigan butun bir bet yozuv taxtaga öyib qöyilardi. 11-a.dan boşlab Xitoyda kitobni qölda köçirişdan bosiş usuliga ötilgan. Biroq, bu usul keng rivojlanmadi. Faqat taxm. 400 y. ötgandan söng Yevropada harf teriş şrifti ixtiro qilindi. Öşa davrda bir vaqtning özida bir neça mamlakatlar — Germaniya, Niderlandiya, Italiya, Fransiyada bir-biridan mustasno bir neça ustalar bitta muammo — bosma maşina yaratiş ustida iş olib borişgan. Hoz. vaqtda tarixçilar bu muammoni birinçi marta germaniyalik Iogann Gutenberg (1399— 1468) hal qilganligini aytişadi. Metall şriftlarni matritsalarga quyiş qurilmasi ixtiro qilingandan söng Yevropaning köpgina şaharlarida kitob bosib çiqarila boşlandi. 1464 y.da Rimda birinçi K.b. stanogi örnatildi. 1470 y.larga kelib Fransiya, Niderlandiya, Şveysariya, Ispaniya va Angliyada kitoblar bosib çiqarila boşlandi, Venetsiya, Nyurnberg K.b. işlari böyiça yirik markazga aylandi. 1500 y.larga kelib Yevropaning 250 şahrida bosmaxona bölgan. Bosmaxona işlarining rivojlanişi tufayli kitob umumiy siyosiy hayotda va madaniyatning rivojlanişida muhim rol öynadi. 1600 y.larda birinçi gazeta, 1650 y.larda birinçi varaqa bosilib çikdi. Kitob bosişning keyingi rivojlanişiga litoğrafiya (toşbosma) (1798) va tekis bosma maşinasi (1811) ning ixtiro qilinişi sabab böldi. 19-a. örtalari — 20-a. boşlarida K. b. korxonalarida linotip, keyinroq rotatsion, ofset bosma maşinalar işlatila boşlandi.

    Özbekistonda bosma usul i b-n K. b. 19-a. 2-yarmidan keng tarqaldi. Turkiston harbiy okrugi ştabida (1868), Xivada (1874) bosmaxonalar taşkil etilgandan söng Turkistonda birinçi bosma kitoblar çop etila boşlandi. 1870 y.da «Turkestanskiye vedomosti» va «Turkiston viloyatining gazetasi», 19-a. sönggi yillarida «Srednyaya Aziya», «Sredneaziatskiy vestnik» jur.lari, 1906 y.da «Taraqqiy» gaz., 1913 y.larda «Oyina» jur., 1914 y.larda «Sadoi Turkiston», «Sadoi Fargona» gaz.lari çop etildi. Bölardan taşqari, «Na-jot», «Turk eli», «Turon», «Ulug Turkiston», «Hurriyat» gaz.lari, «Yurt», «Çayon» jur. lari çika boşlagan. Bosmaxonalarda gaz. va jur.lardan taşqari köpgina kitoblar rus va özbek tillarida bosilib çiqa boşladi (yana q. Bosmaxona, Poligrafiya sanoati).

    Q.: Bosmaxona, Poligrafiya sanoati

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    КИТОБ БОСИШ — бўёқни босма формадан қоғозга ўтказиб, китоб, журнал, газета ва б. босма маҳсулотлари тайёрланадиган и.ч. жараёнлари. «К.б.» ибораси босма китоб тайёрлаш тарихи қақида фикр юритилганда ишлатилади, замонавий К. б.да эса полиграфия термини анча кенг тарқалган. К. б.нинг ўтмишдоши ксилографик босма бўлиб, унда босиладиган бутун бир бет ёзув тахтага ўйиб қўйиларди. 11-а.дан бошлаб Хитойда китобни қўлда кўчиришдан босиш усулига ўтилган. Бироқ, бу усул кенг ривожланмади. Фақат тахм. 400 й. ўтгандан сўнг Европада ҳарф териш шрифти ихтиро қилинди. Ўша даврда бир вақтнинг ўзида бир неча мамлакатлар — Германия, Нидерландия, Италия, Францияда бир-биридан мустасно бир неча усталар битта муаммо — босма машина яратиш устида иш олиб боришган. Ҳоз. вақтда тарихчилар бу муаммони биринчи марта германиялик Иоганн Гутенберг (1399— 1468) ҳал қилганлигини айтишади. Металл шрифтларни матрицаларга қуйиш қурилмаси ихтиро қилингандан сўнг Европанинг кўпгина шаҳарларида китоб босиб чиқарила бошланди. 1464 й.да Римда биринчи К.б. станоги ўрнатилди. 1470 й.ларга келиб Франция, Нидерландия, Швейцария, Испания ва Англияда китоблар босиб чиқарила бошланди, Венеция, Нюрнберг К.б. ишлари бўйича йирик марказга айланди. 1500 й.ларга келиб Европанинг 250 шаҳрида босмахона бўлган. Босмахона ишларининг ривожланиши туфайли китоб умумий сиёсий ҳаётда ва маданиятнинг ривожланишида муҳим роль ўйнади. 1600 й.ларда биринчи газета, 1650 й.ларда биринчи варақа босилиб чикди. Китоб босишнинг кейинги ривожланишига литоғрафия (тошбосма) (1798) ва текис босма машинаси (1811) нинг ихтиро қилиниши сабаб бўлди. 19-а. ўрталари — 20-а. бошларида К. б. корхоналарида линотип, кейинроқ ротацион, офсет босма машиналар ишлатила бошланди.

    Ўзбекистонда босма усул и б-н К. б. 19-а. 2-ярмидан кенг тарқалди. Туркистон ҳарбий округи штабида (1868), Хивада (1874) босмахоналар ташкил этилгандан сўнг Туркистонда биринчи босма китоблар чоп этила бошланди. 1870 й.да «Туркестанские ведомости» ва «Туркистон вилоятининг газетаси», 19-а. сўнгги йилларида «Средняя Азия», «Среднеазиатский вестник» жур.лари, 1906 й.да «Тараққий» газ., 1913 й.ларда «Ойина» жур., 1914 й.ларда «Садои Туркистон», «Садои Фаргона» газ.лари чоп этилди. Бўлардан ташқари, «На-жот», «Турк эли», «Турон», «Улуг Туркистон», «Ҳуррият» газ.лари, «Юрт», «Чаён» жур. лари чика бошлаган. Босмахоналарда газ. ва жур.лардан ташқари кўпгина китоблар рус ва ўзбек тилларида босилиб чиқа бошлади (яна қ. Босмахона, Полиграфия саноати).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.