Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Poligrafiya sanoati

    Manba: ÖzME, 7-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 305–306-b. — ziyouz.com

    Poligrafiya sanoati - bosma mahsulotlar (kitob, gazeta, jurnal, geografiya xaritalari, plakat, blan-kalar, etiketka va b. matbaa mahsulotlari), bosma şakllar (muhr va turli ştamplar) ni yasaş va maketlarni tayyorlaydigan korxona (bosmaxona)lar tarmoği; noşirlikniş moddiy-texnika bazasi.

    Özbekiston hududida P.s.ning ilk korxonalaridan 1-toşbosma Xivaxoni Muhammad Raqimxon II (Feruz)nint taşabbusi b-n 1874 y.da (Xiva) iş boşlagan. Unda maxalliy matbaaçi Ota-jon Abdalov tomonidan 1876 y.da toş-bosma (litografiya) kitoblar — Ab-dunosir Farohiyning «Nisab us-Si-byon» asari va 1880 y.da Alişer Navoiyning «Xamsa»si («Hayrat ul-abror» qismi) va b. asarlar naşr etilgan. Keyinroq, 1898 y.da Turkiston har-biy okrugi ştabi huzurida (Toşkent-da) yangi, ança takomillaştirilgan bosmaxona taşkil etilgan. 20-a. boşida matbaa mahsulotlariga bölgan ehti-yojlarning oşib borişi b-n poligrafiya korxonalarining soni köpaydi. 1920 y.ga kelib Toşkentda 15 ta, Samarqandda 8 ta, Kattaqörğon, Qöqon, Farğona va b. şaharlarda 3 tagaça kustar bosmaxonalar bölgan. 20-y.lardan söng mayda matbaalar birlaştirilib, yirik korxonalarga aylantirildi, texnika vositalari b-n qayta jihozlandi. 1922 y.da Toşkentda eng sönggi maşi-nalar b-n jihozlangan 1-namunali bosmaxona taşkil topdi. 1924 y.larda ÖzSSR XKS xuzurida naşriyot va poligrafiya işini boşqaruvçi matbuot bo-şqarmasi tuzildi. 1955 y.ga kelib respublikada 141 P.s. korxonasi bor edi. 1963 y. 13 sent. da ÖzSSR Ministrlar Soveti huzurida Matbuot komiteti taşkil etildi (1978 y.dan Özbekiston Naşriyot, poligrafiya va kitob savdosi işlari Davlat komiteti, 1990 y. 24 yanv.dan Davlat matbuot qömitasi). 1960—75 y.larda P.s. jadal yuksaldi, i.ç. quvvatlari oşdi va tarmoq korxonalari qayta jihozlandi. Bu yillarda Toşkent va Nukus poligrafiya k-tlari, «Fan» naşriyoti bosmaxonasi qurilib, işga tuşirildi. Ofset bosma f-kasi, Özbekiston Kompartiyasi Markaziy komiteti naşriyoti (hoz. «Şarq» naşriyotmatbaa aksiyadorlik kompaniyasi) bosmaxonalari qayta qurildi. Özbekiston mustaqillikka erişga-nidan söng P.s.da tub islohotlar amalga oşirilib, sohada xususiy sektor şakllandi. Davlat matbuot qömitasiga qaraşli bosmaxonalarning aksariyati xususiylaştirildi va mustaqil poligrafiya korxonalari tarmoği vujudga keldi. Poligrafiya işlarini keng kölamda rivojlantiriş maqsadida 2002 y. 3 iyulda ÖzR Davlat matbuot qömitasi Özbekiston matbuot va axborot agentligiga aylantirildi. Res-publikada 800 dan ziyod matbaa korxonalari mavjud (2003). Ularning 125 tasi Matbuot va axborot agentligi tizimida, 85 tasi vazirliklar va davlat ido-ralari tarkibida, 25 tasi qöşma korxonalar va 500 dan ziyodi xususiy, ma'suliyati çeklangan jamiyat, şö'ba korxonalari şaklida. Ularda zamona-viy kompyuterlarda matn teriş, mah-sulotlarni tezkor usullarda va yuqori sifatda çop etiş tarmoklari mavjud. Matbaa va axborat agentligi tizimida faoliyat körsa-tayotgan 125 matbaa korxonalarining 6 tasini respublika, 10 tasini viloyat, 109 tasini şahar va tuman bosmaxon alari taşkil etadi. Tizimdagi 6 ta bosmaxona yuqori sifatli kitob bosib çiqarişga ixtisoslaşgan. Ularda çop etiş hamda muqovalaştikiş işlari «Sirkon», «Koroset», «Ultraset», «Planeta», «Xeydelberg», «Kolbus», «Ziklix», «Adast» singari firmalarining rulonli va varakli çop etiş maşinalari hamda agregatlarida amalga oşiriladi.Özbekiston P.s.da Toşkent matbaa k-ti, Toşkent 1-bosmaxonasi, Toşkent rangli bosma fabrikasi, Toşkent kitob-jurnal f-kasi, Yangiyöl kitob f-kasi va «Rastr» qöşma korxonalari samarali faoliyat körsatib kelmoqda. Bundan taşkari, «Davlat belgisi» işlab çitsariş birlaşma-si, «Yangi asr avlodi» bosmaxonasi, Toşkent matbaa majmuasi va «Groteks» qöşma korxonalari bor. Respublika P.s. korxonalarida yiliga örtaça 20 ming bosma taboq, 82 mln. nusxada kitob va kitob mahsulotlari, kuniga 7—10 mln. nusxada gaz. va jur.lar, yiliga 10 mlrd. sömlik etiketka va b. bosma mahsulotlari çop etiş quvvatlari mavjud. Respublikada izçil amalga oşirilayotgan islohotlar davomida barça viloyat va tuman bosmaxonalarini kayta texnik ji-hozlaş, zamonaviy ofset maşinalari, raqamli çop etiş texnologiyalarini joriy etiş dasturi qabul qilingan.

    Matbaa sohasi uçun mutaxassislar Toşkent töqimaçilik va yengil sano-at in-tining matbaaçilik f-ti, Usmon Nosir nomidagi Toşkent matbaa kolleji xamda Toşkentdagi 1-biznes maktabida tayyorlanadi.

    Çet ellarda P.s. korxonalari yirik zamonaviy naşriyot korporatsiyalari va firmalari b-n aloqaga ega va aksariyat hollarda ularga tegişlidir. P.s. AQŞ, Germaniya, Yaponiya, Buyuk Britaniya, Italiya, Kanada va b. mamlakatlarda taraqqiy etgan va rivojlangan texnika bazasiga ega. Ular eng sönggi poligrafiya maşinasozligi mahsulotlarini eksport qiladi (yana q. Bosmaxona, Noşirlik).

    Jabbor Razzoqov, Rözmat Safoyev.

    Q.: Bosmaxona, Noşirlik

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ПОЛИГРАФИЯ САНОАТИ - босма маҳсулотлар (китоб, газета, журнал, география хариталари, плакат, блан-калар, этикетка ва б. матбаа маҳсулотлари), босма шакллар (муҳр ва турли штамплар) ни ясаш ва макетларни тайёрлайдиган корхона (босмахона)лар тармоғи; ноширликниш моддий-техника базаси.

    Ўзбекистон ҳудудида П.с.нинг илк корхоналаридан 1-тошбосма Хивахони Муҳаммад Рақимхон II (Феруз)нинт ташаббуси б-н 1874 й.да (Хива) иш бошлаган. Унда махаллий матбаачи Ота-жон Абдалов томонидан 1876 й.да тош-босма (литография) китоблар — Аб-дуносир Фароҳийнинг «Нисаб ус-Си-бён» асари ва 1880 й.да Алишер Навоийнинг «Хамса»си («Ҳайрат ул-аброр» қисми) ва б. асарлар нашр этилган. Кейинроқ, 1898 й.да Туркистон ҳар-бий округи штаби ҳузурида (Тошкент-да) янги, анча такомиллаштирилган босмахона ташкил этилган. 20-а. бошида матбаа маҳсулотларига бўлган эҳти-ёжларнинг ошиб бориши б-н полиграфия корхоналарининг сони кўпайди. 1920 й.га келиб Тошкентда 15 та, Самарқандда 8 та, Каттақўрғон, Қўқон, Фарғона ва б. шаҳарларда 3 тагача кустарь босмахоналар бўлган. 20-й.лардан сўнг майда матбаалар бирлаштирилиб, йирик корхоналарга айлантирилди, техника воситалари б-н қайта жиҳозланди. 1922 й.да Тошкентда энг сўнгги маши-налар б-н жиҳозланган 1-намунали босмахона ташкил топди. 1924 й.ларда ЎзССР ХКС хузурида нашриёт ва полиграфия ишини бошқарувчи матбуот бо-шқармаси тузилди. 1955 й.га келиб республикада 141 П.с. корхонаси бор эди. 1963 й. 13 сент. да ЎзССР Министрлар Совети ҳузурида Матбуот комитети ташкил этилди (1978 й.дан Ўзбекистон Нашриёт, полиграфия ва китоб савдоси ишлари Давлат комитети, 1990 й. 24 янв.дан Давлат матбуот қўмитаси). 1960—75 й.ларда П.с. жадал юксалди, и.ч. қувватлари ошди ва тармоқ корхоналари қайта жиҳозланди. Бу йилларда Тошкент ва Нукус полиграфия к-тлари, «Фан» нашриёти босмахонаси қурилиб, ишга туширилди. Офсет босма ф-каси, Ўзбекистон Компартияси Марказий комитети нашриёти (ҳоз. «Шарқ» нашриётматбаа акциядорлик компанияси) босмахоналари қайта қурилди. Ўзбекистон мустақилликка эришга-нидан сўнг П.с.да туб ислоҳотлар амалга оширилиб, соҳада хусусий сектор шаклланди. Давлат матбуот қўмитасига қарашли босмахоналарнинг аксарияти хусусийлаштирилди ва мустақил полиграфия корхоналари тармоғи вужудга келди. Полиграфия ишларини кенг кўламда ривожлантириш мақсадида 2002 й. 3 июлда ЎзР Давлат матбуот қўмитаси Ўзбекистон матбуот ва ахборот агентлигига айлантирилди. Рес-публикада 800 дан зиёд матбаа корхоналари мавжуд (2003). Уларнинг 125 таси Матбуот ва ахборот агентлиги тизимида, 85 таси вазирликлар ва давлат идо-ралари таркибида, 25 таси қўшма корхоналар ва 500 дан зиёди хусусий, маъсулияти чекланган жамият, шўъба корхоналари шаклида. Уларда замона-вий компьютерларда матн териш, маҳ-сулотларни тезкор усулларда ва юқори сифатда чоп этиш тармоклари мавжуд. Матбаа ва ахборат агентлиги тизимида фаолият кўрса-таётган 125 матбаа корхоналарининг 6 тасини республика, 10 тасини вилоят, 109 тасини шаҳар ва туман босмахон алари ташкил этади. Тизимдаги 6 та босмахона юқори сифатли китоб босиб чиқаришга ихтисослашган. Уларда чоп этиш ҳамда муқовалаштикиш ишлари «Циркон», «Коросет», «Ультрасет», «Планета», «Хейделберг», «Колбус», «Зиклих», «Адаст» сингари фирмаларининг рулонли ва варакли чоп этиш машиналари ҳамда агрегатларида амалга оширилади.Ўзбекистон П.с.да Тошкент матбаа к-ти, Тошкент 1-босмахонаси, Тошкент рангли босма фабрикаси, Тошкент китоб-журнал ф-каси, Янгийўл китоб ф-каси ва «Растр» қўшма корхоналари самарали фаолият кўрсатиб келмоқда. Бундан ташкари, «Давлат белгиси» ишлаб чицариш бирлашма-си, «Янги аср авлоди» босмахонаси, Тошкент матбаа мажмуаси ва «Гротекс» қўшма корхоналари бор. Республика П.с. корхоналарида йилига ўртача 20 минг босма табоқ, 82 млн. нусхада китоб ва китоб маҳсулотлари, кунига 7—10 млн. нусхада газ. ва жур.лар, йилига 10 млрд. сўмлик этикетка ва б. босма маҳсулотлари чоп этиш қувватлари мавжуд. Республикада изчил амалга оширилаётган ислоҳотлар давомида барча вилоят ва туман босмахоналарини кайта техник жи-ҳозлаш, замонавий офсет машиналари, рақамли чоп этиш технологияларини жорий этиш дастури қабул қилинган.

    Матбаа соҳаси учун мутахассислар Тошкент тўқимачилик ва енгил сано-ат ин-тининг матбаачилик ф-ти, Усмон Носир номидаги Тошкент матбаа коллежи хамда Тошкентдаги 1-бизнес мактабида тайёрланади.

    Чет элларда П.с. корхоналари йирик замонавий нашриёт корпорациялари ва фирмалари б-н алоқага эга ва аксарият ҳолларда уларга тегишлидир. П.с. АҚШ, Германия, Япония, Буюк Британия, Италия, Канада ва б. мамлакатларда тараққий этган ва ривожланган техника базасига эга. Улар энг сўнгги полиграфия машинасозлиги маҳсулотларини экспорт қилади (яна қ. Босмахона, Ноширлик).

    Жаббор Раззоқов, Рўзмат Сафоев.

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.