Boysun

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 472–473-b. — ziyouz.com

Boysun — Surxondaryo viloyatidagi şahar (1975 y.dan), Boysun tumani markazi. B.dan Termizgaça bölgan masofa 145 km, eng yaqin t. y. st-yasi Elbayongaça — 72 km. Ketmonçopti toğining jan. yon bağrida, Hangaronsoy böyida, dengiz sathidan qariyb 1240 m balandlikda. Şim. qismida Sariosiyo va Avlod qişloqlariga tutaşgan. Aholisi 20,6 ming kişi (2000).

B. Surxondaryo viloyatidagi eng qad. aholi manzillaridan. B.ning şim. ğarbida Teşiktoş gori joylaşgan. B.da mil. av. taxm. 5-ming yillik oxirida aholi yaşaganligi ma'lum. Mil. av. 1-a.—mil. 1-a.da B. örnida Poikalon nomli mustahkam qal'aşahar mavjud bölgan. Mil. 6—13-a. boşlarida B. örnida Çağoniyon ş.laridan biri — Bosand joylaşgan. Abu Ishoq Istahriyning «Kitob masolik va almamolik» («Mamlakatlar yöllari töğrisida kitob»)ida ham Bosand deb ta'riflangan. «Hudud ulolam»da Bosand köp sonli va jangovar aholili mustahkam joydir deyilgan. Bosand Çağoniyon markazidan Temir qapiğ orqali Samarqandga boradigan savdo yöli ustida joylaşgan.

Arxeologik manbalarga köra, Bosandda hayot ilk örta asrlardan möğullar istilosigaça davom etgan. Möğullar bosqinida vayron bölgan şahar keyinroqqayta tiklangan. Çiğatoy ulusi tarkibiga mansub köçmançi turk qavmlari unga «Boysun» deb nom berganlar. «Boysun» atamasi qad. turkiyça «boy» va «sin»dan olinib, «uluğ toğ» yoxud «katta toğ» ma'nosini anglatgan. Qad. turkiy qavmlarda boşqa narsalarga siğinişlar qatorida toqqa siğiniş ham mavjud bölib, toğlar muqaddas sanalgan. Mahalliy rivoyatlarga köra, bu yerda qadimdan turkiy qavmlarning badavlat kişilari yaşagan bölib, «Biysun» atamasi «boylar qişloği» ma'nosini anglatgan. Boysun mavzesi «Zafarnoma»aya ham qayd etilgan. 19-a.da B. Buxoro amirligi davrida Surxondaryodagi uçta beklikdan birining markazi bölib, unda badavlat uzbek aholisi yaşagan.

B.ning jan. qismidan viloyatlararo avtomobil yöllari ötgan. Şahar aholisi kulolçilik, temirçilik, zargarlik, kaştaçilik, duradgorlik, kosibçilik, qandolatçilik b-n şuğullanadi. «Işonç» aksiyadorlik jamiyati korxonasida asosan şoyi, jumladan abrli atlas, beqasam, trikotaj kiyimlar, tönçoponlar tayyorlanadi. B.da 5 umumiy ta'lim maktabi, sport va musiqa maktablari, mehribonlik uyi, 2 kinoteatr, 6200 örinli stadion, klub, 10 kutubxona, 2 poliklinika, qişloq vraçlik şoxobçalari, sanitariyaepidemiologiya st-yasi, örmonçilik xöjaligi bor. B.ning örtasidan Hangaronsoy kesib ötgan.

B.da maşhur «Şalola» va «Şiru şakar» folkloretnografik ansambllari faoliyat körsatmoqda. Bular YUNESKOning Umumjahon nomoddiy yodgorliklar röyxatiga kiritildi. «Alpomiş» dostoni yaratilganligining 1000 yilligini nişonlaş munosabati b-n B.da dam oliş va sport inşootlariga ega bölgan «Alpomiş» boği, «Alpomiş» muzeyi taşkil etildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОЙСУН — Сурхондарё вилоятидаги шаҳар (1975 й.дан), Бойсун тумани маркази. Б.дан Термизгача бўлган масофа 145 км, энг яқин т. й. ст-яси Элбаёнгача — 72 км. Кетмончопти тоғининг жан. ён бағрида, Ҳангаронсой бўйида, денгиз сатҳидан қарийб 1240 м баландликда. Шим. қисмида Сариосиё ва Авлод қишлоқларига туташган. Аҳолиси 20,6 минг киши (2000).

Б. Сурхондарё вилоятидаги энг қад. аҳоли манзилларидан. Б.нинг шим. ғарбида Тешиктош гори жойлашган. Б.да мил. ав. тахм. 5-минг йиллик охирида аҳоли яшаганлиги маълум. Мил. ав. 1-а.—мил. 1-а.да Б. ўрнида Поикалон номли мустаҳкам қалъашаҳар мавжуд бўлган. Мил. 6—13-а. бошларида Б. ўрнида Чағониён ш.ларидан бири — Босанд жойлашган. Абу Исҳоқ Истаҳрийнинг «Китоб масолик ва алмамолик» («Мамлакатлар йўллари тўғрисида китоб»)ида ҳам Босанд деб таърифланган. «Ҳудуд улолам»да Босанд кўп сонли ва жанговар аҳолили мустаҳкам жойдир дейилган. Босанд Чағониён марказидан Темир қапиғ орқали Самарқандга борадиган савдо йўли устида жойлашган.

Археологик манбаларга кўра, Босандда ҳаёт илк ўрта асрлардан мўғуллар истилосигача давом этган. Мўғуллар босқинида вайрон бўлган шаҳар кейинроққайта тикланган. Чиғатой улуси таркибига мансуб кўчманчи турк қавмлари унга «Бойсун» деб ном берганлар. «Бойсун» атамаси қад. туркийча «бой» ва «син»дан олиниб, «улуғ тоғ» ёхуд «катта тоғ» маъносини англатган. Қад. туркий қавмларда бошқа нарсаларга сиғинишлар қаторида тоққа сиғиниш ҳам мавжуд бўлиб, тоғлар муқаддас саналган. Маҳаллий ривоятларга кўра, бу ерда қадимдан туркий қавмларнинг бадавлат кишилари яшаган бўлиб, «Бийсун» атамаси «бойлар қишлоғи» маъносини англатган. Бойсун мавзеси «Зафарнома»ая ҳам қайд этилган. 19-а.да Б. Бухоро амирлиги даврида Сурхондарёдаги учта бекликдан бирининг маркази бўлиб, унда бадавлат узбек аҳолиси яшаган.

Б.нинг жан. қисмидан вилоятлараро автомобиль йўллари ўтган. Шаҳар аҳолиси кулолчилик, темирчилик, заргарлик, каштачилик, дурадгорлик, косибчилик, қандолатчилик б-н шуғулланади. «Ишонч» акциядорлик жамияти корхонасида асосан шойи, жумладан абрли атлас, беқасам, трикотаж кийимлар, тўнчопонлар тайёрланади. Б.да 5 умумий таълим мактаби, спорт ва мусиқа мактаблари, меҳрибонлик уйи, 2 кинотеатр, 6200 ўринли стадион, клуб, 10 кутубхона, 2 поликлиника, қишлоқ врачлик шохобчалари, санитарияэпидемиология ст-яси, ўрмончилик хўжалиги бор. Б.нинг ўртасидан Ҳангаронсой кесиб ўтган.

Б.да машҳур «Шалола» ва «Ширу шакар» фольклорэтнографик ансамбллари фаолият кўрсатмоқда. Булар ЮНЕСКОнинг Умумжаҳон номоддий ёдгорликлар рўйхатига киритилди. «Алпомиш» достони яратилганлигининг 1000 йиллигини нишонлаш муносабати б-н Б.да дам олиш ва спорт иншоотларига эга бўлган «Алпомиш» боғи, «Алпомиш» музейи ташкил этилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.