Boysun tumani

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 474–475-b. — ziyouz.com

Boysun tumani — Surxondaryo viloyatitsat tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan (1962 y. 24 dek.da Şerobod tumani b-n birlaştirilgan. 1965 y. 29 dek.da qayta tuziddi). B. t. viloyatning ğarbida joylaşgan. Şim. şarkda Sariosiyo, şarqda Qumqörğon, jan.da Qiziriq, Bandixon tumanlari, jan.ğarbda Şerobod tumani b-n, şim. ğarbda Qaşqadaryo viloyatining Qamaşi va ğarbda Dehqonobod tumanlari b-n çegaradoş. Mayd. 3,72 ming km2. Aholisi 79 ming kişi (2000). B. t.da 1 ta tumanga böysunuvçi şahar (Boysun), 7 qişloq fuqarolari yiğini (Avlod, Boysun, Darband, Maçay, Rabot, Sayrob, Qurğonça) bor. Markazi — Boysun ş. Tabiati. B. t. hududining şim. va ğarbiy qismini Hisor toğ tizmasi tarkibidagi Boysuntoğ va uning tarmoqlari (Belovti, Xöjabözbarak, Çol toği, Xöjagurgurota, Gaurli, Sariqil, KentalaMaçay toğlari, Ketmonçopti, Sarimas, Suvsiztoğ, Kulbatoğ va b.) egallagan. Jan. va şarqi toğ oldi va adirlardan iborat. Toğlar orasidagi soyliklar, toğ oldilari özlaştirilgan. Ukonit, keramzit, karbid, ohaktoş qazilma boyliklari topilgan. Iqlimi quruq subtropik iqlim. Özbekistonning boşqa toğli tumanlaridan issiklik resurslarining ança balandlikkaça yuqoriligi b-n ajralib turadi. Yanv. ning örtaça t-rasi 850 m balandlikda 2°, 3200 m balandlikda —6°, iyulniki 830 m balandlikda 30°. Örtaça yillik yoğin miqdori 500—1200 m balandlikda 150—400 mm, 1200 m dan balandda 450—800 mm. Vegetatsiya davri 230—240 kun. Mahalliy şamollar, fyon şamoli, afğon şamoli esadi. B. t. toğlaridan juda köp dare va soylar boşlanadi. Ularning eng muhimlari: Şeroboddaryo va uning irmoqlari Maçaydaryo (Örmonça, Jakandi, Olçasoy), Şurob, Xöjabulgansoy, Panjob, Laylagansoy; Xöjaipok daryosi va uning irmoqlari: Qörğonçasoy (Xöjabözbarak, Qizilsoy, Çindon, Örtanago soylari qöşiluvidan hosil bölgan), Halqajar (Olaçopon va Qayroqsoy). Bulardan taşqari Hangaronsoy (Boysun), Pulhakimsoy va b. bor.

B. t.da qadimiy qal'aşaharlar köplab topilgan. Eng yiriklari: Poykörğon, Qozimullatepa, Saribandtepa, Yalangtöştepa, Darband, Munçoqtepa, Böyraçi, Qiziljartepa, Mullatepa, Kallaqörğon. Ibtidoiy odamlar yaşagan ğorlar, manzillar: Teşiktoş, Maçay, Katta Suluvkamar, Dökonxona, Amir Temur, Iskandarxon va b. Sayrob çinori (Sayrob qişloğida), Temir darvoza (Darband qiş

loğida), Teşiktoş gori (Maçay qişloğida), Dinozavr izlari, Bibişox şotisi, Boybuloq ğori (Qörğonça qişloğida), Poyonqörğon (Rabot qişloğida) kabi tarixiy obidalar bor.

Tuproqlari böz tuproq, çimli, qönğir va oç qönğir toğ tuproqlari, şurxok tuprok/iap. Yovvoyi ösimliklardan şöra, yantoq, jinçak, qizğaldoq. boyçeçak, yaltirboş, nöxatak, toğrayxon, kiyiköt, gulxayri, şuvoq; dorivor ösimliklardan alkor, xartol, zanjovul, ölmasöt, qontepar, oqşair; arça, yovvoyi mevali daraxtlar va b. usadi. Jayron, toğ eçkisi, yovvoyi çöçka, silovsin, suğur, böri, tulki, çiyaböri, qönğir ayiq, jayra, quşlardan kaklik, kalxat, burgut, loçin, qarçiğay, boyöğli, olaşaqşak,, çil va b. yaşaydi.

Aholisi, asosan özbeklar, şuningdek tojiklar ham yaşaydi. Aholining örtaça ziçligi har bir km2ga 20,8 kişi. Şaharliklar 23899 kişi, qişloq aholisi 55099 kişi.

Xöjaligi. B. t.da sanoat kam rivojlangan. Tuman Surxondaryo viloyati sanoat mahsulotining 0,8%ini beradi. Muhim foydali qazilmalari: kumir (Boysun), tabiiy gaz (Gajak), polimetall rudalari (Boysuntoğ), boksit (Qayroq), fosforit, kaliy tuzi (Boysun), oltingugurt, yonuvçi slanets (Boysun), quriliş materiallari va b. Asosiy sanoat korxonalari: «Işonç» aksiyadorlik jamiyati, Boysun (Tuda) kumir koni, xalq iste'moli mollari işlab çiqaradigan kiçik korxona va sexlar. 1994 y. Boysunda respublikada karbid işlab çiqaruvçi birinçi korxona işga tuşirildi. Aholiga xizmat körsatuvçi tadbirkorlar uyuşmasi, hunarmandlar uyuşmasi, 164 kiçik korxona, 18 aksiyadorlik jamiyati, «Boysun», «Boysunquriliş» va 256köçma mexanizatsiyalaşgan kolonna, avtokorxonalar, «Boysun» bozori bor.

Q. x.ning asosiy tarmoqlari çorvaçilik, don xöjaligi, örmon xöjaligi, beda uruğçiligi, boğdorçilik va tokçilikdir. B. t.ning jami yer mayd. 329,3 ming ga, şu jumladan sugoriladigan yerlar 6,1 ming ga. Ekinzorlar jami (şu jumladan lalmi yerlar) 21,9 ming ga, kup yillik daraxtlar 1,5 ming ga. Tomorqalar, boğdorçilik, sabzavotçilik uyuşmalarining yerlari 2,2 ming ga (1999). B. t.da 9 jamoa xöjaligi (2 donçorvaçilik, 3 çorvaçilik, 2 beda uruğçiligi, boğdorçiliktokçilik, asalariçilik, q. x. şirkat uyuşmasi (bördoqiçilik), 70 ta fermer va dehqon xöjaliklari mavjud. Asosiy ekin maydonlari don, sabzavot, yemxaşak ekinlari b-n band. «Qörğonça» va «Maçay» jamoa xöjaliklari beda uruğçiligiga, «Rabot» jamoa xujaligi boğdorçiliktokçilikka ixtisoslaşgan. B. t.da 21,8 ming qoramol, şundan 11,2 mingi sigir, 190,6 ming qöy va eçki, 41.7 ming parranda, 184 yilqi bor (1999). Çorvaçilik asosan göştyoğ beruvçi dumbali hisori qöyçilik, qorakölçilik, yilqiçilik, göşt yönalişidagi qoramolçilikka (barça xöjaliklarda) ixtisoslaşgan. B. t.da 25 ming ga örmon (arçazorlar) bor (1999).

B. t.da tuman markazi va toğ qişloqlarini Surxondaryo viloyatining asosiy avtomobil yöli — Katta Özbekiston trakta b-n boğlaydigan yöllar bor. 1995 y.da qariyb 230 km uzunlikdagi Ğuzor — Boysun — Qumqörğon t. y. kurilişi boşlandi.

1999/2000 öquv yilida 54 umumiy ta'lim maktablarida 18869 öquvçi, 2 kasb hunartexnika litseyida 944 öquvçi, 1 hunartexnika bilim yurtida 466 öquvçi öqidi. 83 ommaviy kutubxona, 11 klub, madaniyat uyi, san'at muzeyi bor. Tumanda 370 örinli 5 kasalxona, «Omonxona» şifo maskani, 5 ambulatoriya, 30 feldşerakuşerlik, 3 qişloq vraçlik şoxobçalarida 138 vraç, 491 örta tibbiy xodim işlab turibdi. 1932 y.dan «Boysun ovozi» tuman gaz. çiqadi (adadi 2200).

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОЙСУН ТУМАНИ — Сурхондарё вилоятицат туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган (1962 й. 24 дек.да Шеробод тумани б-н бирлаштирилган. 1965 й. 29 дек.да қайта тузидди). Б. т. вилоятнинг ғарбида жойлашган. Шим. шаркда Сариосиё, шарқда Қумқўрғон, жан.да Қизириқ, Бандихон туманлари, жан.ғарбда Шеробод тумани б-н, шим. ғарбда Қашқадарё вилоятининг Қамаши ва ғарбда Деҳқонобод туманлари б-н чегарадош. Майд. 3,72 минг км2. Аҳолиси 79 минг киши (2000). Б. т.да 1 та туманга бўйсунувчи шаҳар (Бойсун), 7 қишлоқ фуқаролари йиғини (Авлод, Бойсун, Дарбанд, Мачай, Работ, Сайроб, Қурғонча) бор. Маркази — Бойсун ш. Табиати. Б. т. ҳудудининг шим. ва ғарбий қисмини Ҳисор тоғ тизмаси таркибидаги Бойсунтоғ ва унинг тармоқлари (Беловти, Хўжабўзбарак, Чол тоғи, Хўжагургурота, Гаурли, Сариқил, КенталаМачай тоғлари, Кетмончопти, Саримас, Сувсизтоғ, Кулбатоғ ва б.) эгаллаган. Жан. ва шарқи тоғ олди ва адирлардан иборат. Тоғлар орасидаги сойликлар, тоғ олдилари ўзлаштирилган. Уконит, керамзит, карбид, оҳактош қазилма бойликлари топилган. Иқлими қуруқ субтропик иқлим. Ўзбекистоннинг бошқа тоғли туманларидан иссиклик ресурсларининг анча баландликкача юқорилиги б-н ажралиб туради. Янв. нинг ўртача т-раси 850 м баландликда 2°, 3200 м баландликда —6°, июлники 830 м баландликда 30°. Ўртача йиллик ёғин миқдори 500—1200 м баландликда 150—400 мм, 1200 м дан баландда 450—800 мм. Вегетация даври 230—240 кун. Маҳаллий шамоллар, фён шамоли, афғон шамоли эсади. Б. т. тоғларидан жуда кўп даре ва сойлар бошланади. Уларнинг энг муҳимлари: Шерободдарё ва унинг ирмоқлари Мачайдарё (Ўрмонча, Жаканди, Олчасой), Шуроб, Хўжабулгансой, Панжоб, Лайлагансой; Хўжаипок дарёси ва унинг ирмоқлари: Қўрғончасой (Хўжабўзбарак, Қизилсой, Чиндон, Ўртанаго сойлари қўшилувидан ҳосил бўлган), Ҳалқажар (Олачопон ва Қайроқсой). Булардан ташқари Ҳангаронсой (Бойсун), Пулҳакимсой ва б. бор.

Б. т.да қадимий қалъашаҳарлар кўплаб топилган. Энг йириклари: Пойкўрғон, Қозимуллатепа, Сарибандтепа, Ялангтўштепа, Дарбанд, Мунчоқтепа, Бўйрачи, Қизилжартепа, Муллатепа, Каллақўрғон. Ибтидоий одамлар яшаган ғорлар, манзиллар: Тешиктош, Мачай, Катта Сулувкамар, Дўконхона, Амир Темур, Искандархон ва б. Сайроб чинори (Сайроб қишлоғида), Темир дарвоза (Дарбанд қиш

лоғида), Тешиктош гори (Мачай қишлоғида), Динозавр излари, Бибишох шотиси, Бойбулоқ ғори (Қўрғонча қишлоғида), Поёнқўрғон (Работ қишлоғида) каби тарихий обидалар бор.

Тупроқлари бўз тупроқ, чимли, қўнғир ва оч қўнғир тоғ тупроқлари, шурхок тупрок/iap. Ёввойи ўсимликлардан шўра, янтоқ, жинчак, қизғалдоқ. бойчечак, ялтирбош, нўхатак, тоғрайхон, кийикўт, гулхайри, шувоқ; доривор ўсимликлардан алкор, хартол, занжовул, ўлмасўт, қонтепар, оқшаир; арча, ёввойи мевали дарахтлар ва б. усади. Жайрон, тоғ эчкиси, ёввойи чўчка, силовсин, суғур, бўри, тулки, чиябўри, қўнғир айиқ, жайра, қушлардан каклик, калхат, бургут, лочин, қарчиғай, бойўғли, олашақшак,, чил ва б. яшайди.

Аҳолиси, асосан ўзбеклар, шунингдек тожиклар ҳам яшайди. Аҳолининг ўртача зичлиги ҳар бир км2га 20,8 киши. Шаҳарликлар 23899 киши, қишлоқ аҳолиси 55099 киши.

Хўжалиги. Б. т.да саноат кам ривожланган. Туман Сурхондарё вилояти саноат маҳсулотининг 0,8%ини беради. Муҳим фойдали қазилмалари: кумир (Бойсун), табиий газ (Гажак), полиметалл рудалари (Бойсунтоғ), боксит (Қайроқ), фосфорит, калий тузи (Бойсун), олтингугурт, ёнувчи сланец (Бойсун), қурилиш материаллари ва б. Асосий саноат корхоналари: «Ишонч» акциядорлик жамияти, Бойсун (Туда) кумир кони, халқ истеъмоли моллари ишлаб чиқарадиган кичик корхона ва цехлар. 1994 й. Бойсунда республикада карбид ишлаб чиқарувчи биринчи корхона ишга туширилди. Аҳолига хизмат кўрсатувчи тадбиркорлар уюшмаси, ҳунармандлар уюшмаси, 164 кичик корхона, 18 акциядорлик жамияти, «Бойсун», «Бойсунқурилиш» ва 256кўчма механизациялашган колонна, автокорхоналар, «Бойсун» бозори бор.

Қ. х.нинг асосий тармоқлари чорвачилик, дон хўжалиги, ўрмон хўжалиги, беда уруғчилиги, боғдорчилик ва токчиликдир. Б. т.нинг жами ер майд. 329,3 минг га, шу жумладан сугориладиган ерлар 6,1 минг га. Экинзорлар жами (шу жумладан лалми ерлар) 21,9 минг га, куп йиллик дарахтлар 1,5 минг га. Томорқалар, боғдорчилик, сабзавотчилик уюшмаларининг ерлари 2,2 минг га (1999). Б. т.да 9 жамоа хўжалиги (2 дончорвачилик, 3 чорвачилик, 2 беда уруғчилиги, боғдорчиликтокчилик, асаларичилик, қ. х. ширкат уюшмаси (бўрдоқичилик), 70 та фермер ва деҳқон хўжаликлари мавжуд. Асосий экин майдонлари дон, сабзавот, емхашак экинлари б-н банд. «Қўрғонча» ва «Мачай» жамоа хўжаликлари беда уруғчилигига, «Работ» жамоа хужалиги боғдорчиликтокчиликка ихтисослашган. Б. т.да 21,8 минг қорамол, шундан 11,2 минги сигир, 190,6 минг қўй ва эчки, 41.7 минг парранда, 184 йилқи бор (1999). Чорвачилик асосан гўштёғ берувчи думбали ҳисори қўйчилик, қоракўлчилик, йилқичилик, гўшт йўналишидаги қорамолчиликка (барча хўжаликларда) ихтисослашган. Б. т.да 25 минг га ўрмон (арчазорлар) бор (1999).

Б. т.да туман маркази ва тоғ қишлоқларини Сурхондарё вилоятининг асосий автомобиль йўли — Катта Ўзбекистон тракта б-н боғлайдиган йўллар бор. 1995 й.да қарийб 230 км узунликдаги Ғузор — Бойсун — Қумқўрғон т. й. курилиши бошланди.

1999/2000 ўқув йилида 54 умумий таълим мактабларида 18869 ўқувчи, 2 касб ҳунартехника лицейида 944 ўқувчи, 1 ҳунартехника билим юртида 466 ўқувчи ўқиди. 83 оммавий кутубхона, 11 клуб, маданият уйи, санъат музейи бор. Туманда 370 ўринли 5 касалхона, «Омонхона» шифо маскани, 5 амбулатория, 30 фельдшеракушерлик, 3 қишлоқ врачлик шохобчаларида 138 врач, 491 ўрта тиббий ходим ишлаб турибди. 1932 й.дан «Бойсун овози» туман газ. чиқади (адади 2200).

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.