Boysun tumani

Boysun tumani — Surxondaryo viloyatining ğarbiy qismida joylaşgan ma'muriy tuman; markazi — Boysun şahri. ÖzME'ga köra, maydoni 3,72 ming km². Aholisi ÖzME'da 79 ming kişi (2000), özbekça Vikipediyada esa 115,8 ming kişi (2018) deb körsatilgan. Özbekça Vikipediyaga köra, tuman markazi Termizdan 145 km şimoli-ğarbda joylaşgan.12

Tuman 1926-yil 29-sentabrda taşkil etilgan. Rusça Vikipediyaga köra, 1938-yilda u Buxoro viloyatining Surxondaryo okrugiga kiritilgan, 1941-yildan esa Surxondaryo viloyati tarkibida. 1962-yil 24-dekabrda tuman Şerobod tumaniga qöşib yuborilgan, 1965-yil 29-dekabrda qayta tiklangan.

ÖzME'ga köra, tuman şimoli-şarqda Sariosiyo, şarqda Qumqörğon, janubda Qiziriq va Bandixon, janubi-ğarbda Şerobod tumanlari, şimoli-ğarb va ğarbda esa Qaşqadaryo viloyatining Qamaşi va Dehqonobod tumanlari bilan çegaradoş. Rusça Vikipediyaga köra (2011-yil holati), tuman tarkibida Boysun şahri, beşta şaharça (Kofrun, Qorabuyin, Pasurxi, Rabot, Tangimuş) va yettita qişloq fuqarolari yiğini (Avlod, Boysun, Darband, Qörğonça, Maçay, Rabot, Sayrob) bor.

Tumanning şimoliy va ğarbiy qismlarini Hisor tizmasining tarmoği bölgan Boysuntoğ va uning şoxobçalari — Suvsiztoğ, Kulbatoğ, Ketmonçopti, Sarimas va boşqa toğlar egallagan; janub va şarqi esa toğ oldi tekisliklari va adirlardan iborat. Iqlimi quruq subtropik. ÖzME'ga köra, tuman Özbekistonning boşqa toğli hududlaridan issiqlik zaxirasining ança baland joylargaça saqlanib qolişi bilan farq qiladi. Yanvarning örtaça harorati 850 metr balandlikda 2°, 3200 metrda −6°, iyulniki esa 830 metrda 30° atrofida. Yillik yoğin 500–1200 metr balandlikda 150–400 mm, undan yuqorida 450–800 mm. Ösuv davri 230–240 kun davom etadi; fyon va afğon şamollari esib turadi.

Toğlardan köplab soy va daryolar boşlanadi, ulardan eng muhimlari — Şeroboddaryo va uning irmoqlari (Maçaydaryo va boşqalar) hamda Xöjaipok daryosi. Tuproqlari böz, qönğir va oç qönğir toğ tuproqlaridan iborat. Ösimliklar orasida arça, yovvoyi mevali daraxtlar, köplab dorivor ötlar uçraydi; hayvonot dunyosida toğ eçkisi, jayra, qönğir ayiq, silovsin, suğur, quşlardan kaklik, burgut va loçin bor.

Boysun tumani Örta Osiyoning eng muhim arxeologik hududlaridan biri. Rusça Vikipediyaga köra, 1938–1939-yillarda arxeolog A. P. Okladnikov Boysuntoğdagi Teşiktoş ğorida neandertal bolaning qabrini topgan; Maçay ğori esa örta paleolit va mezolit davrlariga oid manzil sifatida maşhur. 1991-yilda E. Rtveladze boşçiligidagi qazişmalarda ellinizm davriga oid Uzundara qal'asi, 2003-yilda esa Qörğonzol degan joyda miloddan avvalgi IV asr oxirida Iskandar Zulqarnayn asos solgan qal'a topilgan.

ÖzME'ga köra, tumanda Poyqörğon, Qozimullatepa, Saribandtepa, Darband, Qiziljartepa, Kallaqörğon kabi köplab qadimiy qal'a-şahar xarobalari bor. Darband qişloği yaqinidagi «Temir darvoza» davoni, Sayrob qişloğidagi asriy çinor, dinozavr izlari va boşqa diqqatga sazovor joylar ham şu yerda. Rusça Vikipediyaga köra, tumanda 26 ta turistik obyekt mavjud.

ÖzME'ga köra, aholining asosiy qismini özbeklar taşkil etadi, tojiklar ham yaşaydi; 2000-yilda örtaça ziçlik 1 km² ga 20,8 kişi bölgan. Rusça Vikipediyada esa tumanda tojik va özbeklar ulişi taxminan teng ekani, Pasurxi, Darband, Sayrob, Qörğonça, Avlod va boşqa qişloqlarda asosan tojiklar yaşaşi, 2020-yilda tojik madaniyati markazi oçilgani qayd etilgan.

ÖzME'ga köra, tumanda sanoat kam rivojlangan, uning ulişi viloyat sanoat mahsulotining taxminan 0,8% iga töğri keladi. Yer ostida kömir, tabiiy gaz (Gajak), polimetall rudalari, boksit, fosforit, kaliy tuzi, oltingugurt va yonuvçi slanets zaxiralari bor. Boysun (Tuda) kömir koni işlaydi; 1994-yilda Boysunda respublikadagi ilk karbid işlab çiqaruvçi korxona işga tuşirilgan.

Qişloq xöjaligining asosiy tarmoqlari — çorvaçilik, ğallaçilik, örmonçilik, beda uruğçiligi, boğdorçilik va uzumçilik. ÖzME ma'lumotiga köra (1999), tumanning 329,3 ming gektar yeridan atigi 6,1 ming gektari suğoriladi, qolgan ekinlar asosan lalmikor. Çorvaçilikda göşt-yoğ beruvçi hisori qöylar, qoraköl qöylar, yilqi va göştdor qoramol boqiladi. Tumanda 25 ming gektarga yaqin arçazor bor.

Tuman markazi va toğ qişloqlarini viloyatning asosiy avtomobil yöli bilan boğlaydigan yöllar mavjud. ÖzME'ga köra, 1995-yilda uzunligi 230 km atrofida bölgan Ğuzor — Boysun — Qumqörğon temir yölining qurilişi boşlangan. 1932-yildan tumanda «Boysun ovozi» gazetasi çiqadi.