Boysuntoğ
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 475–476-b. — ziyouz.com
Boysuntoğ — Hisor toğ tizmasining eng uzun jan.ğarbiy tarmoği. Surxondaryo viloyatining asosan Boysun, qisman Sariosiyo tumanlari hududida joylaşgan. Şim. şarkdan jan.ğarbga 150 km ga çözilgan. Eng baland joyi — 4425 m (Xöjapiryox toği). B.ning ayrim qismlari turli nomda ataladi: (şim.şarqdan jan. ğarbga) Quştang (3723 m), Ketmonçopti, Sarimas (1886 m), Suvsiztoğ (2124 m). Urtaça bal. 2500—3000 m. B. tizmalari Şeroboddaryo b-n Surxondaryoning suvayirğiçi. B.da 3000 m dan baland dovonlar (Belovti — 3712 m, Gaza — 3018 m) bor. B. gersin va alp orogenezlari davrida burmalangan. Asosan paleozoy erasi granit, granodiorit, gneys, slanets jinslaridan tarkib topgan. Yon bağirlari soy özanlari b-n parçalangan, denudatsiya tektonik şakllari kup tarqalgan. Karst hodisasi rivojlangan. B.ning jan.şarqiy yon bağrilari tik va kambar, şim.ğarbi esa qiya. Jan.şarqiy yon bağrining iklimi ança yumşoq (3000 m gaça) va sernam. Dengiz sathidan 1200—1500 m balandlikda yezda tra 25°, qişda 0°, 2500—3000 m balandlikda esa yezda 17°, qişda — 6°. 750—1800 m balandlikda minimal tra —17°, 1800—2800 m balandlikda — 17° dan —25° gaça. Örtaça yillik yoğin mikdori Boysunda 445 mm, 2000 m balandlikda 800 mm. B.dan kup sersuv dare va soylar boşlanadi (Maçaydaryo, Qayroqsoy, Xöjaipok, Boysunsoy, Şotutsoy, Palğar va b.). Böz tuproq, qönğir, qoraqönğir toğ örmon, oçqönğir ötloqidaşt, oçqönğir baland toğ tuproqlarida toğdaşt, arçazorsiyrak daraxtli örmon, örmon, ötloqdaştyaylov ösimliklari ösadi. B. dorivor, efir moyli, mevali daraxtlar, yem-xaşak va b. maqsadlarda foydalaniladigan ösimliklarga boy. Antropogen ta'sir oqibatida ösimlik qoplamlari maydoni qisqarib, turlarning zaxiralari kamaymoqda. B.da yovvoyi hayvonlar ham köp. Toğdan asosan yaylov sifatida foydalaniladi. Lalmi va suğorma dehqonçilik, boğdorçilik rivojlangan. B.da tuproq eroziyasi, yaylov degressiyasi, toğ landşaftlari degradatsiyasi (yemirilişi), tabiiy ofat hodisalari (sel, öpiriliş, köçki), sodir bölişi keng tarqalgan. B.da 60 mln. yil ilgari yaşab ötgan dinozavr izlari topilgan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БОЙСУНТОҒ — Ҳисор тоғ тизмасининг энг узун жан.ғарбий тармоғи. Сурхондарё вилоятининг асосан Бойсун, қисман Сариосиё туманлари ҳудудида жойлашган. Шим. шаркдан жан.ғарбга 150 км га чўзилган. Энг баланд жойи — 4425 м (Хўжапирёх тоғи). Б.нинг айрим қисмлари турли номда аталади: (шим.шарқдан жан. ғарбга) Қуштанг (3723 м), Кетмончопти, Саримас (1886 м), Сувсизтоғ (2124 м). Уртача бал. 2500—3000 м. Б. тизмалари Шерободдарё б-н Сурхондарёнинг сувайирғичи. Б.да 3000 м дан баланд довонлар (Беловти — 3712 м, Газа — 3018 м) бор. Б. герцин ва альп орогенезлари даврида бурмаланган. Асосан палеозой эраси гранит, гранодиорит, гнейс, сланец жинсларидан таркиб топган. Ён бағирлари сой ўзанлари б-н парчаланган, денудация тектоник шакллари куп тарқалган. Карст ҳодисаси ривожланган. Б.нинг жан.шарқий ён бағрилари тик ва камбар, шим.ғарби эса қия. Жан.шарқий ён бағрининг иклими анча юмшоқ (3000 м гача) ва сернам. Денгиз сатҳидан 1200—1500 м баландликда езда тра 25°, қишда 0°, 2500—3000 м баландликда эса езда 17°, қишда — 6°. 750—1800 м баландликда минимал тра —17°, 1800—2800 м баландликда — 17° дан —25° гача. Ўртача йиллик ёғин микдори Бойсунда 445 мм, 2000 м баландликда 800 мм. Б.дан куп серсув даре ва сойлар бошланади (Мачайдарё, Қайроқсой, Хўжаипок, Бойсунсой, Шотутсой, Палғар ва б.). Бўз тупроқ, қўнғир, қорақўнғир тоғ ўрмон, очқўнғир ўтлоқидашт, очқўнғир баланд тоғ тупроқларида тоғдашт, арчазорсийрак дарахтли ўрмон, ўрмон, ўтлоқдаштяйлов ўсимликлари ўсади. Б. доривор, эфир мойли, мевали дарахтлар, ем-хашак ва б. мақсадларда фойдаланиладиган ўсимликларга бой. Антропоген таъсир оқибатида ўсимлик қопламлари майдони қисқариб, турларнинг захиралари камаймоқда. Б.да ёввойи ҳайвонлар ҳам кўп. Тоғдан асосан яйлов сифатида фойдаланилади. Лалми ва суғорма деҳқончилик, боғдорчилик ривожланган. Б.да тупроқ эрозияси, яйлов дегрессияси, тоғ ландшафтлари деградацияси (емирилиши), табиий офат ҳодисалари (сел, ўпирилиш, кўчки), содир бўлиши кенг тарқалган. Б.да 60 млн. йил илгари яшаб ўтган динозавр излари топилган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.