Bozor iqtisodiyoti

Bozor iqtisodiyoti — tovar-pul munosabatlariga asoslangan, turli mulkçilikka hamda iqtisodiy erkinlikka tayangan va raqobat vositasida boşqarilib turuvçi demokratik iqtisodiyot. B. i. insoniyat taraqqiyotida mavjud bölgan eng progressiv va istiqbolli tizimdir. B. y.ning asosini tovar i. ç. taşkil etadi, çunki bu yerda natural xöjalik emas, balki tovar xöjaligi hukmron böladi. Yaratilgan mahsulotlar va xizmatlar tovar şakliga ega böladi, ya'ni ular bozorda oldisotdi qiliş uçun yaratiladi. B. i.ga barter emas, balki tovar ayirboşlaş, ya'ni oldisotdi yuritiş xos. Şu bois natural iste'mol örniga tovar iste'moli ustuvorlik qiladi. B. i. iqtisodiy liberalizm, ya'ni erkinlik, mulkiy erkinlik va xöjalik yuritiş erkinligiga asoslanadi. Xususiy mulk asosiy bölgan holda boşqa mulk şakllari ham mavjud böladi. Xilmaxil mulkçilik yoki barça mulk şakllarining, çunonçi xususiyindividual, xususiy korporativ, jamoa mulklari hamda davlat mulkinknt erkin rivojlanişi natijasida mulkiy muvozanat hosil bölib, heç bir mulk şaklining monopoliyasiga yöl berilmaydi. B. i.da yakka tartibda, öz mulki va mablağiga tayangan holda, korporativ, şerikçilik asosida yer, bino, inşootlar, maşinalarni ijaraga oliş, pulni qarzga kötarib iş yuritiş usullari mavjud böladi. B. i.ning tayançi tadbirkorlik bölib, u tovar va xizmatlarni bozorga yetkazib beriş asosida foyda topişga qaratiladi. Tadbirkorlar maxsus toifani taşkil etadi va odatda, iqtisodiy faol aholining 7—10% ni taşkil etadi. B. i.da har bir kişi öz manfaatidan kelib çiqqan holda, qölidan kelgan işni qilib, işlab topganini özi oladi. Nimani, qança i. ç., uni qayerda va neça puldan sotilişini bozorda talab belgilaydi. Bozordagi narx talabdan kelib çiqqan holda talab — taklif nisbati asosida şakllanadi. B. i. iqgisodiy subyektlar alohidalaşganidan ular manfaati töqnaşadi va şunday şaroitda raqobat paydo böladi. Raqobat B. i.ni harakatga soluvçi kuç, uning rivojlanişini ta'minlovçi mexanizm hisoblanadi. B. i. boşqarişning iktisodiy usullariga tayanadi. Bozor mexanizmi iqtisodiy rağbatlantiriş mexanizmi bölib, uning asosiy vositasi puldir. Pul topişga intiliş tovar va xizmatlarni köplab hamda sifatli qilib i. ç.ni ta'minlaydi. B. i.da pul boylikning umumiy va eng qulay şakliga — hammabop iqtisodiy aloqalar vositasiga aylanadi. B. i.da boy böliş man etilmaydi, aksinça, unga yöl oçib beriladi, daromadning yuqori çegarasi bölmaydi, ammo uning quyi çegarasini davlat belgilaydi va işlovçilar mehnatiga beriladigan haq belgilangan eng kam iş haqilan past bölişi mumkin emas. B. i. tovar taqçilligi bölmagan, tovarlar mölkölligi ta'minlanadigan iqtisodiyotdir. B. i.ga xos yana bir belgi — bu daromadlarda adolatli tengsizlikning bölişidir.

B. i. teng imkoniyatni bildiradi, ammo bu imkoniyatdan foydalaniş kişilarda bir xil bölmaydi, har bir kişi işlab topganiga qarab daromad köradi. Daromadning tabaqalaşuvi boyişga havas uyğotib, kişilarni iqtisodiy faollikka undaydi.

B. i.da pul munosabatlari ustun bölsada, pul b-n boğliq bölmagan insoniy munosabatlar: mehrşafqat va xayrehson munosabatlari ham rivoj topadi. B. i. rivoj topgan mamlakatlarda katta xayriya pul fondlari muhtojlarga yordam beriş ga xizmat kidali va puldan pul çiqarib olişni közlamaydi. B. i. doimiy rivojlanib, uning yangi şakllari va modellari paydo böladi.

Tarixan B. i.ning 2 turi bölgan: yovvoyi B. i., madaniylaşgan B. i. Ilk B. i. kapitalning jamğarilişi davrida tovar-pul munosabatlarining rivojlanişi b-n asov iqtisodiyot sifatida paydo bölib, unga xususiy mulkning ozçilik qölida töplanişi, iqtisodiyotda beboşlik va tartibsizlikning ustunligi, raqobatning qonunqoidasiz borişi, davlatning iqtisodiyotdan çetlaşib qolişi, çuqur iqtisodiy tangliklarning tez-tez yuz berişi, aholining ijtimoiy himoya qilinmasligi, kişilarning öta boy va öta qaşşoq tabaqalarga ajralişi, ijtimoiy ziddiyat kabi belgilar xos bölgan. Asov iqtisodiyot rivojlaniş orqali ma'rifatli iqgisodiyotga ösib ötadi. Bunday özgariş B. i. rivojlangan mamlakatlarda 20-a.ning 30-y.larida boşlanib, 80-y.larga qadar davom etdi. Hozirgi B. i. madaniylaşgan iqtisodiyot bölib, unga quyidagi belgilar xos: mulkiy xilmaxillik, tartiblanadigan iqtisodiyot, davlatning iqtisodiyotga aralaşuvi, madaniy va xdpol raqobat, kuçli hamkorlik aloqalari, iqtisodiy tangliklarning qisqa davrda va yengil keçişi, ommaviy farovonlik, ijtimoiy tabaqalanişning çuqur bölmasligi, öziga töq va farovon yaşovçi örtahol tabaqa mavqeining oşib borişi, ijtimoiy muvozanatning saqlanişi va fuqaroviy töqnaşuvlarga örin qolmasligi va b. Bu belgilar hozirgi B. i.ni xarakterlaydi, lekin uning taraqqiyoti şu b-n çeklanmaydi. Madaniy B. i. doirasida uning turli modellari amal qiladi (q. Bozor iqtisodiyoti modellari).

Ad.; Karimov I., Özbekiston iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş yulida, T., 1995; Ölmasov A., Şarifxöjayev M., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 1995; Ölmasov A., Iqtisodiyot asoslari, T., 1997; Kurs ekonomiki, M., 1997; Çjen V. A., Bozor va oçiq iqtisodiyot, T., 1997. Tuxliyev N., Bozorga ötişning maşaqqatli yöli, T., 1999.

Ahmadjon Ölmasov, Şerqul Şodmonov.