Bozor iqtisodiyotiga ötiş

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 463–464-b. — ziyouz.com

Bozor iqtisodiyotiga ötiş — an'anaviy va rejali buyruqbozlik tuzumidagi iqtisodiy munosabatlardan bozor munosabatlariga ötiş jarayoni. Bu jarayon iqtisodiy zarurat, çunki an'anaviy yoki rejali buyruqbozlik tizimlari barqaror iqtisodiy taraqqiyotni va xalq farovonligini ta'minlay olmay qoladi hamda B. i. ö. orqali iqtisodiy ravnaqqa erişiş yöli tanlanadi. Tarixan B i. ö.ning uç yölini körsatiş mumkin: 1) an'anaviy natural xöjaligi iqtisodiyotidan B. i. ö.; 2) qoloq va mustamlaka xarakteridagi iqtisodiyotdan B. i. ö.; 3) rejali buyruqbozlik iqtisodiyotdan B. i. ö. Şunga köra B. i. ö.ning ilk klassik modeli; mustamlakaçilik zulmidan ozod bölgan Osiyo va Afrika mamlakatlari modeli; sobiq sotsialistik mamlakatlar modeli mavjud. Klassik model eng köhna model sifatida Yevropa mamlakatlariga xos bölgan. Bu yerda B. i. ö. köp bosqiçli bölib, asrlar davom etgan tabiiytarixiy jarayon şaklida keçgan. Dastlab an'anaviy natural xöjalik mayda tovar xöjaligiga, bu esa öz navbatida asov bozor iqtisodiyomura aylangan. B. i. ö.ga xos bölgan qonuniyatlar Yevropa mamlakatlarida dastlabki sinovdan ötgan. Osiyo va Afrika mamlakatlari modelini amalga oşiriş töplangan tarixiy tajribaga tayandi: an'anaviy xöjalikni bozor xöjaligiga aylantiriş mustamlakaçilik zulmi şaroitida metropoliyalar ta'sirida boşlandi va ular manfaatiga xizmat qildi, bu jarayon sun'iy ravişda töxtatilmay, aksinça mamlakatlar ozodlikka erişgan şaroitlarda ham davom etdi, bozor munosabatlari öz tabiatiga moye tuşadigan iqtisodiy zamindan — xususiy mulkçilikdan ösib çikdi, çet elning moddiy va moliyaviy yordamiga tayandi. B. i. ö. jarayoni tarixiy sakraş şaklida, ya'ni Yevropa uçun muqarrar bölgan tarixiy bosqiçlarni ötamay, ularni çetlagan holda an'anaviy iqtisodiyot yoxud rivojlanmagan bozor xöjaligidan uning rivojlangan şakliga ötiş sari bormoqda.

B. i. ö.ning eng sönggi modeli sobiq sotsialistik mamlakatlar modeli bölib, ötiş bu mamlakatlarda rejalibuyruqbozlik iqtisodiyotini qayta quriş asosida bormoqda. Sobiq sotsialistik mamlakatlarda B. i. ö.ning dastlabki şartşaroiti har xil, şunga köra aholi orasida bozor könikmalari ham turliça darajada saqlangan. Bu mamlakatlarda rejali buyruqbozlik xöjaligidan bozor iqtisodiyotining zamonaviy taraqqiy etgan şakliga utiladi. Ötiş jarayoni tez keçadi, çunki bu sotsializm davridan qolgan moddiy bazaga, malakali iş kuçiga va ilmiy texnikaviy salohiyatga tayanadi. Sobiq sotsialistik mamlakatlarda B. i. u. ulardan ba'zilarining davlat mustaqilligini ta'minlaş b-n birgalikda keçmoqda. Bu MDH mamlakatlariga xos. B. i. u. keng va teran bozor islohotlarini talab qiladi. Özbekistonning B. i. ö. ham milliy mustaqillik va keng kölamli bozor islohotlarining ötkazilişi b-n amalga oşirilmoqda (q. Bozor islohotlari).

Ad.: Karimov I., Özbekiston — bozor munosabatlariga ötişning öziga xos yöli, T., 1993; Karimov I., Özbekiston iqtisodiy islohotlarni çuqurlaştiriş yölida, T., 1995; Karimov I., Özbekiston XXI asr bösağasida: xavfsizlikka tahdid, barqarorlik şartlari va taraqqiyot kafolatlari, T., 1997; Ekonomika perexodnogo perioda, M., 1995; Ölmasov A., Şarifxöjayev M ., Iqtisodiyot nazariyasi, T., 1995; Töxliyev N., Bozorga ötişning maşaqqatli yöli, T., 1999.

Ahmadjon Ölmasov.

Q.: Bozor islohotlari

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БОЗОР ИҚТИСОДИЁТИГА ЎТИШ — анъанавий ва режали буйруқбозлик тузумидаги иқтисодий муносабатлардан бозор муносабатларига ўтиш жараёни. Бу жараён иқтисодий зарурат, чунки анъанавий ёки режали буйруқбозлик тизимлари барқарор иқтисодий тараққиётни ва халқ фаровонлигини таъминлай олмай қолади ҳамда Б. и. ў. орқали иқтисодий равнаққа эришиш йўли танланади. Тарихан Б и. ў.нинг уч йўлини кўрсатиш мумкин: 1) анъанавий натурал хўжалиги иқтисодиётидан Б. и. ў.; 2) қолоқ ва мустамлака характеридаги иқтисодиётдан Б. и. ў.; 3) режали буйруқбозлик иқтисодиётдан Б. и. ў. Шунга кўра Б. и. ў.нинг илк классик модели; мустамлакачилик зулмидан озод бўлган Осиё ва Африка мамлакатлари модели; собиқ социалистик мамлакатлар модели мавжуд. Классик модель энг кўҳна модель сифатида Европа мамлакатларига хос бўлган. Бу ерда Б. и. ў. кўп босқичли бўлиб, асрлар давом этган табиийтарихий жараён шаклида кечган. Дастлаб анъанавий натурал хўжалик майда товар хўжалигига, бу эса ўз навбатида асов бозор иқтисодиёmura айланган. Б. и. ў.га хос бўлган қонуниятлар Европа мамлакатларида дастлабки синовдан ўтган. Осиё ва Африка мамлакатлари моделини амалга ошириш тўпланган тарихий тажрибага таянди: анъанавий хўжаликни бозор хўжалигига айлантириш мустамлакачилик зулми шароитида метрополиялар таъсирида бошланди ва улар манфаатига хизмат қилди, бу жараён сунъий равишда тўхтатилмай, аксинча мамлакатлар озодликка эришган шароитларда ҳам давом этди, бозор муносабатлари ўз табиатига мое тушадиган иқтисодий заминдан — хусусий мулкчиликдан ўсиб чикди, чет элнинг моддий ва молиявий ёрдамига таянди. Б. и. ў. жараёни тарихий сакраш шаклида, яъни Европа учун муқаррар бўлган тарихий босқичларни ўтамай, уларни четлаган ҳолда анъанавий иқтисодиёт ёхуд ривожланмаган бозор хўжалигидан унинг ривожланган шаклига ўтиш сари бормоқда.

Б. и. ў.нинг энг сўнгги модели собиқ социалистик мамлакатлар модели бўлиб, ўтиш бу мамлакатларда режалибуйруқбозлик иқтисодиётини қайта қуриш асосида бормоқда. Собиқ социалистик мамлакатларда Б. и. ў.нинг дастлабки шартшароити ҳар хил, шунга кўра аҳоли орасида бозор кўникмалари ҳам турлича даражада сақланган. Бу мамлакатларда режали буйруқбозлик хўжалигидан бозор иқтисодиётининг замонавий тараққий этган шаклига утилади. Ўтиш жараёни тез кечади, чунки бу социализм давридан қолган моддий базага, малакали иш кучига ва илмий техникавий салоҳиятга таянади. Собиқ социалистик мамлакатларда Б. и. у. улардан баъзиларининг давлат мустақиллигини таъминлаш б-н биргаликда кечмоқда. Бу МДҲ мамлакатларига хос. Б. и. у. кенг ва теран бозор ислоҳотларини талаб қилади. Ўзбекистоннинг Б. и. ў. ҳам миллий мустақиллик ва кенг кўламли бозор ислоҳотларининг ўтказилиши б-н амалга оширилмоқда (қ. Бозор ислоҳотлари).

Ад.: Каримов И., Ўзбекистон — бозор муносабатларига ўтишнинг ўзига хос йўли, Т., 1993; Каримов И., Ўзбекистон иқтисодий ислоҳотларни чуқурлаштириш йўлида, Т., 1995; Каримов И., Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид, барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари, Т., 1997; Экономика переходного периода, М., 1995; Ўлмасов А., Шарифхўжаев М ., Иқтисодиёт назарияси, Т., 1995; Тўхлиев Н., Бозорга ўтишнинг машаққатли йўли, Т., 1999.

Аҳмаджон Ўлмасов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.