Budda san'ati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 671–672-b. — ziyouz.com
Budda san'ati — qadimda va örta asrlarda buddizm tarqalgan mamlakatlarda uşbu din ta'sirida va uning ğoyalarini tarğib qiliş jarayonida vujudga kelgan san'at. B. s. dastlab Hindistonda paydo bölgan, keyinçalik Şri Lanka (Seylon), Indoneziya, Myanma (Birma), Tailand, Yaponiya, Xitoy, Kamboja (Kampuçiya), Koreya va b. mamlakatlarning afsona va marosimlarida turliça talqin etilgan. Ilk buddizm davri B. yeda Budda örniga kad. hindlarning osmon jismlari b-n boglik tasavvurlariga asoslangan turli ramzlar (ğildirak, şer, muqaddas daraxt kabilar) tasvirlangan. Buddani inson qiyofasida tasvirlaş milod boşlarida Gandxara va Matxuri san'atidagina paydo böldi (yana q. Gandxara san'ati), keyinçalik köp mamlakatlarda haykaltaroşlik va rassomlik san'atida uning turli qiyofalari yaratildi. B. yeda asosiy şaxs Budda — din asosçisi şahzoda Siddhartha Gautama bölib, u san'at asarlarida asosan uç holatda tasvirlanadi: tik turgan Budda — voiz; çordona qurib ötirgan Budda — fikrxayolga çumgan mutafakkir; yotgan Budda — yoruğ dunyodan köz yumgan Budda. Hindistonda Budda b-n boğliq san'atning qad. yodgorliklari yuzaga kelgan, ramzlar va obrazlar doirasi, budda inşootlari — me'morlik, haykaltaroşlik, rangtasvirning uziga xos uygunligini yaratgan gor ibodatxonalari, Budda hayotiga oid afsonaviy voqealar şarafiga qurilgan va muqaddas yodgorliklarni saqlagan stupalar; ğor ibodatxonalari va stupalarga uxşaş yodgorliklar (pagoda, dagoba, suburgan va b.) boşka mamlakatlarda keng tarqalgan. Xitoy, Yaponiya, Koreyada turli xil yoğoç ibodatxonalar tipi yaratildi, buddizm mazmunidagi mahobatli rassomlik b-n birga dastgoh rassomligi ham rivojlandi. Indoneziya, Kamboja va b.da Budda b-n boğliq toş ibodatxonalar va ibodatxona ansambllari, Hindiston, Birma, Nepalda monastir majmualari, Tibet, Möğuliston, Buryatiya va b.da lamaizm monastir ansambllari yuzaga keldi.
Markaziy Osiyoda buddizm milod boşlaridan keng tarqalgan. Özbekiston, Tojikiston, Turkmenistan, Qirğiziston hududidan örta asrga oid B. s. yodgorliklari topilgan. Kuşan podşoligi hududida yaşagan xalqlar turli dinlar qatori buddizm diniga e'tiqodda bölganligi aniqlangan. Kuşan tangalarida buddizmga oid şaxslar tasvirlangan. B. yeda mahobatli qurilişlar (köpinça budda monastirlari quriş) katta örin tutgan, ular haykallar va devoriy rasmlar b-n bezatmpgan. Ayritomdan yer osti monastiri (sangarama), Qoratepaşm — gor ibodatxona (vixara), şuningdek Çingiztepa, Dalvarzintepadan qad. ğor monastirlar majmuasining qoldiği topilgan. Topilmalar orasida ohaktoşga öyib işlangan, ganç va loydan tayyorlangan haykallar, rangli devoriy rasmlar va B. s.ga xos boşqa san'at qoldiqlari bor. Jumladan, Zurmalaminorasi Budda stupasining qoddiği hisoblanib, u uç qavatli bölgan deb taxmin qilinadi. B. s. namunalari qayerdan topilganligidan qati nazar şaklan va mazmunan öxşaş bölgan.
Bahodir Turğunov.
Q.: Gandxara san'ati
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУДДА САНЪАТИ — қадимда ва ўрта асрларда буддизм тарқалган мамлакатларда ушбу дин таъсирида ва унинг ғояларини тарғиб қилиш жараёнида вужудга келган санъат. Б. с. дастлаб Ҳиндистонда пайдо бўлган, кейинчалик Шри Ланка (Цейлон), Индонезия, Мьянма (Бирма), Таиланд, Япония, Хитой, Камбожа (Кампучия), Корея ва б. мамлакатларнинг афсона ва маросимларида турлича талқин этилган. Илк буддизм даври Б. еда Будда ўрнига кад. ҳиндларнинг осмон жисмлари б-н боглик тасаввурларига асосланган турли рамзлар (ғилдирак, шер, муқаддас дарахт кабилар) тасвирланган. Буддани инсон қиёфасида тасвирлаш милод бошларида Гандхара ва Матхури санъатидагина пайдо бўлди (яна қ. Гандхара санъати), кейинчалик кўп мамлакатларда ҳайкалтарошлик ва рассомлик санъатида унинг турли қиёфалари яратилди. Б. еда асосий шахс Будда — дин асосчиси шаҳзода Сиддҳартҳа Гаутама бўлиб, у санъат асарларида асосан уч ҳолатда тасвирланади: тик турган Будда — воиз; чордона қуриб ўтирган Будда — фикрхаёлга чумган мутафаккир; ётган Будда — ёруғ дунёдан кўз юмган Будда. Ҳиндистонда Будда б-н боғлиқ санъатнинг қад. ёдгорликлари юзага келган, рамзлар ва образлар доираси, будда иншоотлари — меъморлик, ҳайкалтарошлик, рангтасвирнинг узига хос уйгунлигини яратган гор ибодатхоналари, Будда ҳаётига оид афсонавий воқеалар шарафига қурилган ва муқаддас ёдгорликларни сақлаган ступалар; ғор ибодатхоналари ва ступаларга ухшаш ёдгорликлар (пагода, дагоба, субурган ва б.) бошка мамлакатларда кенг тарқалган. Хитой, Япония, Кореяда турли хил ёғоч ибодатхоналар типи яратилди, буддизм мазмунидаги маҳобатли рассомлик б-н бирга дастгоҳ рассомлиги ҳам ривожланди. Индонезия, Камбожа ва б.да Будда б-н боғлиқ тош ибодатхоналар ва ибодатхона ансамбллари, Ҳиндистон, Бирма, Непалда монастир мажмуалари, Тибет, Мўғулистон, Бурятия ва б.да ламаизм монастир ансамбллари юзага келди.
Марказий Осиёда буддизм милод бошларидан кенг тарқалган. Ўзбекистон, Тожикистон, Туркменистан, Қирғизистон ҳудудидан ўрта асрга оид Б. с. ёдгорликлари топилган. Кушан подшолиги ҳудудида яшаган халқлар турли динлар қатори буддизм динига эътиқодда бўлганлиги аниқланган. Кушан тангаларида буддизмга оид шахслар тасвирланган. Б. еда маҳобатли қурилишлар (кўпинча будда монастирлари қуриш) катта ўрин тутган, улар ҳайкаллар ва деворий расмлар б-н безатмпган. Айритомдан ер ости монастири (сангарама), Қоратепащм — гор ибодатхона (вихара), шунингдек Чингизтепа, Далварзинтепадан қад. ғор монастирлар мажмуасининг қолдиғи топилган. Топилмалар орасида оҳактошга ўйиб ишланган, ганч ва лойдан тайёрланган ҳайкаллар, рангли деворий расмлар ва Б. с.га хос бошқа санъат қолдиқлари бор. Жумладан, Зурмаламинораси Будда ступасининг қоддиғи ҳисобланиб, у уч қаватли бўлган деб тахмин қилинади. Б. с. намуналари қаердан топилганлигидан қатьи назар шаклан ва мазмунан ўхшаш бўлган.
Баҳодир Турғунов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.