Bulunğur tumani

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 693–694-b. — ziyouz.com

Bulunğur tumani — Samarqand viloyatidagi tuman. 1926 y. 29 sent. da taşkil etilgan. B. t. şim.da Jizzax viloyatining Ğallaorol tumani, şarqda Baxmal tumani, ğarbda Samarqand viloyatining Jomboy tumani, jan.garbda Toyloq tumani, jan.da Urgut tumani va jan.şarqda Tojikiston b-n çegaradoş. Mayd. 0,76 ming km2. Aholisi 116,8 ming kişi (2000). B. t.da 1 şahar (Bulunğur) va 7 qişloq fuqarolari yiğini (Beşqöton, Kulçabiy, Navoiy, Sohibkor, Fozil Yöldoş, Örtabuloq, Qildon) bor. Markazi — Bulunğur ş.

Tabiati. B. t. Turkiston tizmasining jan.ğarbidagi toğ oraliği botiğida joylaşgan. Yer yuzasi tekislik. Tuman şarkuna Ğubdintoğ bor. Yer usti tuzilişi toğ oldi tekisliklari, adirlar, past toğlardan iborat bölib, mutlaq bal. 800— 1000 m. Iqlimi kontinental, quruq iklim. Yanv.ning örtaça t-rasi —0,3°, iyulniki 25,5». Yiliga 377—467 mm yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 210—230 kun. Adirlarda Axtambuloq, Karabkibuloq, Mirzabuloq kabi buloqlar bor. Tuman hududidan Bulunğur, Yangibeş, Qoraariq, Qorasuv, Polvonariq, Tuyatortar, Oqtepa, Oqariq kabi ariq va kanallar ötadi. Qumloq va böz tuproqlar tarqalgan. Şuvoq, efemer, efemeroidlar ösadi. Töqayzorlar bor. Yovvoyi hayvonlardan böri, çiyaböri, tulki, quyon, börsiq, parrandalardan tustovuq, kaklik, bedana yaşaydi.

Aholisi, asosan özbeklar, şuningdek rus, tojik, ukrain, tatar, koreys va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2 ga 157 kişi töğri keladi. Şaharliklar 23,2 ming kişi, qişloq aholisi 93,6 ming kişi.

B.t.da örta asrlarda xonlarning Bedana qöruği deb ataluvçi dam oladigan joyi bölgan.

B.t. hududida 1451 y.da Samarqand hukmdori Mirzo Abdullo 6nAbu Said qöşinlari örtasida katta jang bölgan. Jangda Mirzo Abdullo qöşini yengilgaç, Abu Said Samarqand taxtini egallagan.

Xöjaligi. B.t.da 11 q. x. mahsulotlarini qayta işlaş sanoat korxonasi, şu jumladan 8 tasi uzumni qayta işlaşga, 2 tasi konserva mahsulotlari i. ç.ga, 1 tasi meva va sabzavotlarni quritişga ixtisoslaşgan. Samarqand bolalar oyoq kiyimlari i.ç. korxonasining filiali, Bulunğur terini qayta işlaş korxonasi, Samarqand «Gelion» z-di filiali bor.

Q. x.ning asosiy tarmoqlari tokçilik, pillaçilik, çorvaçilik, ğallakorlik, sabzavotçilik, kartoşkaçilikdan iborat. Q.x.da suğoriladigan yerlar 19 ming ga, ekinzorlar 31 ming ga, şu jumladan 5877 ga yerga tok, 2000 ga yerga sabzavot, 750 ga yerga kartoşka, 14525 ga yerga ğalla, 2144 ga yerga mevali daraxtlar ekilgan. B.t.da 20 şirkat xöjaligi, 33 dehqon va fermer xöjaligi va b. xujaliklar bor (2000). Tuman şirkat va şaxsiy xöjaliklarida 41,6 ming krramol, 30,6 ming qöy va eçki, 42,0 ming parranda boqiladi (2000). Toşkent — Buxoro t. y. ning 19 km B.t.dan ötgan va töliq elektrlaştirilgan. B.t. dan Olmaota — Toşkent — Termiz avtomobil nuli ötgan bölib, uz. 22 km.

1999/2000 öquv yilida 66 umumiy ta'lim maktabida 31,6 ming öquvçi, 2 kasbhunar litseyida 1058 öquvçi ta'lim oldi. 45 ommaviy va bolalar kutubxonasi, xalq teatri, «Yoşlik» aşula va raqs ansambli, «Çavki» folklor etnografik xalq ansambli, 70 havaskorlik tögaragi va bolalar musiqa maktabi faoliyat kursatadi. 15 madaniyat uyi, 460 örinli 2 kasalxona va dispanser, epidsmiyaga qarşi st-ya, xöjalik hisobidagi profilaktik zararsizlantiruvçi st-ya, 4 poliklinika, 36 feldşerakuşerlik, 7 qişloq vraçlik punktlari bölib, ularda 236 vraç, 539 örta ma'lumotli tibbiy xodim işlaydi (2000). 1933 y.dan «Bulunğur hayoti» tuman gaz. çiqadi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУЛУНҒУР ТУМАНИ — Самарқанд вилоятидаги туман. 1926 й. 29 сент. да ташкил этилган. Б. т. шим.да Жиззах вилоятининг Ғаллаорол тумани, шарқда Бахмал тумани, ғарбда Самарқанд вилоятининг Жомбой тумани, жан.гарбда Тойлоқ тумани, жан.да Ургут тумани ва жан.шарқда Тожикистон б-н чегарадош. Майд. 0,76 минг км2. Аҳолиси 116,8 минг киши (2000). Б. т.да 1 шаҳар (Булунғур) ва 7 қишлоқ фуқаролари йиғини (Бешқўтон, Кулчабий, Навоий, Соҳибкор, Фозил Йўлдош, Ўртабулоқ, Қилдон) бор. Маркази — Булунғур ш.

Табиати. Б. т. Туркистон тизмасининг жан.ғарбидаги тоғ оралиғи ботиғида жойлашган. Ер юзаси текислик. Туман шаркуна Ғубдинтоғ бор. Ер усти тузилиши тоғ олди текисликлари, адирлар, паст тоғлардан иборат бўлиб, мутлақ бал. 800— 1000 м. Иқлими континентал, қуруқ иклим. Янв.нинг ўртача т-раси —0,3°, июлники 25,5». Йилига 377—467 мм ёғин тушади. Вегетация даври 210—230 кун. Адирларда Ахтамбулоқ, Карабкибулоқ, Мирзабулоқ каби булоқлар бор. Туман ҳудудидан Булунғур, Янгибеш, Қораариқ, Қорасув, Полвонариқ, Туятортар, Оқтепа, Оқариқ каби ариқ ва каналлар ўтади. Қумлоқ ва бўз тупроқлар тарқалган. Шувоқ, эфемер, эфемероидлар ўсади. Тўқайзорлар бор. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, чиябўри, тулки, қуён, бўрсиқ, паррандалардан тустовуқ, каклик, бедана яшайди.

Аҳолиси, асосан ўзбеклар, шунингдек рус, тожик, украин, татар, корейс ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2 га 157 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 23,2 минг киши, қишлоқ аҳолиси 93,6 минг киши.

Б.т.да ўрта асрларда хонларнинг Бедана қўруғи деб аталувчи дам оладиган жойи бўлган.

Б.т. ҳудудида 1451 й.да Самарқанд ҳукмдори Мирзо Абдулло 6нАбу Саид қўшинлари ўртасида катта жанг бўлган. Жангда Мирзо Абдулло қўшини енгилгач, Абу Саид Самарқанд тахтини эгаллаган.

Хўжалиги. Б.т.да 11 қ. х. маҳсулотларини қайта ишлаш саноат корхонаси, шу жумладан 8 таси узумни қайта ишлашга, 2 таси консерва маҳсулотлари и. ч.га, 1 таси мева ва сабзавотларни қуритишга ихтисослашган. Самарқанд болалар оёқ кийимлари и.ч. корхонасининг филиали, Булунғур терини қайта ишлаш корхонаси, Самарқанд «Гелион» з-ди филиали бор.

Қ. х.нинг асосий тармоқлари токчилик, пиллачилик, чорвачилик, ғаллакорлик, сабзавотчилик, картошкачиликдан иборат. Қ.х.да суғориладиган ерлар 19 минг га, экинзорлар 31 минг га, шу жумладан 5877 га ерга ток, 2000 га ерга сабзавот, 750 га ерга картошка, 14525 га ерга ғалла, 2144 га ерга мевали дарахтлар экилган. Б.т.да 20 ширкат хўжалиги, 33 деҳқон ва фермер хўжалиги ва б. хужаликлар бор (2000). Туман ширкат ва шахсий хўжаликларида 41,6 минг кррамол, 30,6 минг қўй ва эчки, 42,0 минг парранда боқилади (2000). Тошкент — Бухоро т. й. нинг 19 км Б.т.дан ўтган ва тўлиқ электрлаштирилган. Б.т. дан Олмаота — Тошкент — Термиз автомобиль нули ўтган бўлиб, уз. 22 км.

1999/2000 ўқув йилида 66 умумий таълим мактабида 31,6 минг ўқувчи, 2 касбҳунар лицейида 1058 ўқувчи таълим олди. 45 оммавий ва болалар кутубхонаси, халқ театри, «Ёшлик» ашула ва рақс ансамбли, «Чавки» фольклор этнографик халқ ансамбли, 70 ҳаваскорлик тўгараги ва болалар мусиқа мактаби фаолият курсатади. 15 маданият уйи, 460 ўринли 2 касалхона ва диспансер, эпидсмияга қарши ст-я, хўжалик ҳисобидаги профилактик зарарсизлантирувчи ст-я, 4 поликлиника, 36 фельдшеракушерлик, 7 қишлоқ врачлик пунктлари бўлиб, уларда 236 врач, 539 ўрта маълумотли тиббий ходим ишлайди (2000). 1933 й.дан «Булунғур ҳаёти» туман газ. чиқади.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.