Buonarroti Mikelanjelo
Manba: ÖzME, 5-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 514–515-b. — ziyouz.com
Mikelanjelo Buonarroti (Michelangelo Buonarroti) (töliq nomi Mikelanolo di Lodoviko Lionardo di Buonarroto Simoni; 1475.6.3, hoz. Kapreze—Mikelanjelo, Toskana — 1564. 18.2, Rim) — italyan haykaltaroşi, rassomi, me'mori va şoir; Uyğoniş davrining buyuk arboblaridan. Rassom M. Girlandayo (1488—96) va haykaltaroş Bertoldo di Jovanni (1489— 90)dan ta'lim olgan. Jotto, Donatello, Mazaçço kabilarning asarlari va qad. haykaltaroşlikni örganişi M. ning ijodiy kamolotiga muhim ta'sir körsatgan. M.ning dastlabki asarlaridayoq uning ijodiga xos asosiy xususiyatlar — mahobatlilik, obrazlar şaklining qudrati va dramatizmi, inson gözalligiga ehtirom közga taşlanadi: «Zinapoya oldida turgan Madonna» va «Kentavrlar» relyeflari (ikkalasi ham marmar, taxm. 1490—92). «Vakx» haykali (1496—97, Rim), «Isoga motam» haykallar guruhi (1498— 1501, Rimdagi Avliyo Pyotr ibodatxonasi)da an'anaviy gotika tasviriga yangi insonparvarlik mazmunini sin-gdirgan. 1501 y.da Florensiyaga qaytgan M. respublika fuqarolarining jasoratini ifodalovçi «David» haykali (1501—04), «Madonna» (1503), «Muqaddas oila» («Madonna Doni», 1503—05) kartinalarini yaratdi. M. 1505 y.dan Rim Papasining iltimosiga köra, qabr yodgorligi yaratiş ustida işladi, şular jumlasidan: buyuk jöşqinlik va irodaga ega bölgan titan «Moisey» (1515—16, Rimdagi çerkovda) yodgorlikning markaziy bölagiga aylangan; «Isyonkor qul» va «Ölayotgan qul» (1513—16, Luvr) asarlarida kuçqudratga töliq kişanlarni uzayotgan va zanjirdagi ölimiga rozi bölgan ikki navqiron qarama-qarşi qöyiladi. M. yaratgan asarlaridagi obrazlar yorqinligi b-n qimmatlidir.
1520 y.dan M.ning qaraşlari fojiali tus ola boşladi. 1534 y.da Rimga butunlay köçib ötadi. Ijodidagi bu ohanglar Florensiyadagi San-Lorense çerkovida Lorenso va Juliano Mediçi qabrlariga işlagan yodgorliklarida öz ifodasini topdi (1520—34). Vafot etgan gersoglar qiyofasida portret xususiyatlari yöq, ular faol va samarali hayotni tarannum etuvçi obrazlardir, ularning oyoq tomonlarida tez oqib ötayotgan vaqt (kun)ni ifodalovçi 4 ta haykal 2 juft holatida örnatilgan.
Rimdagi Sikst kapellasida «Dahşatli sud» freskasini yaratdi. Umrining oxirigaça özining qabriga örnatiladigan yodgorlik — «Isoga motam» haykallar guruhi ustida işladi (1555—64), uning loyihasini şogirdlari nihoyasiga yetkazgan.
M. umri ning oxirgi yillarida şe'riyat va me'morlik b-n şuğullandi. 1546 y.dan Rimdagi Avliyo Pyotr So-bori, Kapitoliy maydoni ansambli me'morligi ustida işladi, ölimidan söng uning loyihasi asosida qurib bitkazilgan. «Şe'rlar» kitobi vafotidan söng dastlab 1623 y.da naşr qilingan. M. ğoyalari insonparvarlik, xalqçillik, realizmning keyingi rivojiga xizmat qildi. M. ijodi manyerizm taraqqiyotini ta'minlovçi omil böldi, ulardan farqli ölaroq, M. asarlarida insonga muhabbat va uning uluğvorligi hamda gözalligiga işonçni saqlab qola oldi va ifoda eta oldi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
МИКЕЛАНЖЕЛО Буонарроти (Michelangelo Buonarroti) (тўлиқ номи Микеланьоло ди Лодовико Лионардо ди Буонаррото Симони; 1475.6.3, ҳоз. Капрезе—Микеланжело, Тоскана — 1564. 18.2, Рим) — итальян ҳайкалтароши, рассоми, меъмори ва шоир; Уйғониш даврининг буюк арбобларидан. Рассом М. Гирландайо (1488—96) ва ҳайкалтарош Бертольдо ди Жованни (1489— 90)дан таълим олган. Жотто, Донателло, Мазаччо кабиларнинг асарлари ва қад. ҳайкалтарошликни ўрганиши М. нинг ижодий камолотига муҳим таъсир кўрсатган. М.нинг дастлабки асарларидаёқ унинг ижодига хос асосий хусусиятлар — маҳобатлилик, образлар шаклининг қудрати ва драматизми, инсон гўзаллигига эҳтиром кўзга ташланади: «Зинапоя олдида турган Мадонна» ва «Кентаврлар» рельефлари (иккаласи ҳам мармар, тахм. 1490—92). «Вакх» ҳайкали (1496—97, Рим), «Исога мотам» ҳайкаллар гуруҳи (1498— 1501, Римдаги Авлиё Пётр ибодатхонаси)да анъанавий готика тасвирига янги инсонпарварлик мазмунини син-гдирган. 1501 й.да Флоренцияга қайтган М. республика фуқароларининг жасоратини ифодаловчи «Давид» ҳайкали (1501—04), «Мадонна» (1503), «Муқаддас оила» («Мадонна Дони», 1503—05) картиналарини яратди. М. 1505 й.дан Рим Папасининг илтимосига кўра, қабр ёдгорлиги яратиш устида ишлади, шулар жумласидан: буюк жўшқинлик ва иродага эга бўлган титан «Моисей» (1515—16, Римдаги черковда) ёдгорликнинг марказий бўлагига айланган; «Исёнкор қул» ва «Ўлаётган қул» (1513—16, Лувр) асарларида кучқудратга тўлиқ кишанларни узаётган ва занжирдаги ўлимига рози бўлган икки навқирон қарама-қарши қўйилади. М. яратган асарларидаги образлар ёрқинлиги б-н қимматлидир.
1520 й.дан М.нинг қарашлари фожиали тус ола бошлади. 1534 й.да Римга бутунлай кўчиб ўтади. Ижодидаги бу оҳанглар Флоренциядаги Сан-Лоренце черковида Лоренцо ва Жулиано Медичи қабрларига ишлаган ёдгорликларида ўз ифодасини топди (1520—34). Вафот этган герцоглар қиёфасида портрет хусусиятлари йўқ, улар фаол ва самарали ҳаётни тараннум этувчи образлардир, уларнинг оёқ томонларида тез оқиб ўтаётган вақт (кун)ни ифодаловчи 4 та ҳайкал 2 жуфт ҳолатида ўрнатилган.
Римдаги Сикст капелласида «Даҳшатли суд» фрескасини яратди. Умрининг охиригача ўзининг қабрига ўрнатиладиган ёдгорлик — «Исога мотам» ҳайкаллар гуруҳи устида ишлади (1555—64), унинг лойиҳасини шогирдлари ниҳоясига етказган.
М. умри нинг охирги йилларида шеърият ва меъморлик б-н шуғулланди. 1546 й.дан Римдаги Авлиё Пётр Со-бори, Капитолий майдони ансамбли меъморлиги устида ишлади, ўлимидан сўнг унинг лойиҳаси асосида қуриб битказилган. «Шеърлар» китоби вафотидан сўнг дастлаб 1623 й.да нашр қилинган. М. ғоялари инсонпарварлик, халқчиллик, реализмнинг кейинги ривожига хизмат қилди. М. ижоди маньеризм тараққиётини таъминловчи омил бўлди, улардан фарқли ўлароқ, М. асарларида инсонга муҳаббат ва унинг улуғворлиги ҳамда гўзаллигига ишончни сақлаб қола олди ва ифода эта олди.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.