Burundi

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 715–717-b. — ziyouz.com

Burundi BURUNDI, Burundi Respublikasi (frans. Republique du Burundi) — Markaziy Afrikadagi davlat. Mayd. 27,8 ming km2. Aholisi 6,4 mln. kişi (1990-y.larning oxirlari). Poytaxti — Bujumbura ş. Ma'muriy jihatdan 15 viloyatga bölinadi.

Davlat tuzumi. B. — respublika. Davlat boşliği — prezident. 1996 y. 25 iyuldagi davlat töntarişi natijasida 1992 y.gi Konstitutsiyaning amal qilişi va Millat majlisi hamda partiyalarning faoliyati töxtatib qöyilgan. Sent. oyida Millat majlisi va partiyalarning faoliyati qayta tiklandi. 1998 y. 18 iyulda Millat majlisi örniga Ötiş davri millat majlisi tuzildi.

Tabiati. B. Şarqiy Afrika toğligining şim.ğarbida joylaşgan. Kembriygaça hosil bölgan kristall va metamorfik jinslar yer yuzasiga çiqib yotadi. Relyefi, asosan, yassitoglik. Şarqida, Nil va Kongo daryolari havzasi örtasida bal. 2000—2500 m bölgan suvayirğiç tizma bor. Yassitoğlik jan. şarkda Malagarasi daryosi vodiysiga tik jarliklar hosil qilib tuşgan. Mamlakat markazi va şarqida nikel, kobalt, platina, titan, mis, magniy, vanadiy, qalay konlari mavjud. Iqlimi subekvatorial. Örtaça oylik tra dare vodiylarida 24°, yassitoğliklarda 18— 20°. Yillik örtaça yoğin miqdori 800— 1600 mm. Yil davomida 2 sernam (mart — may, okt. — dek.) va 2 quruq (iyun — sent., yanv. — fev.) mavsum böladi. Daryolari Nil va Kongo havzalarida bölib, gidroenergiyaga boy, lekin ularda kema qatnay olmaydi. Yirik daryolari Ruvuvu, Akanyaru, Malagarasi, Ruzizi. Asosiy tuproği unumli qizil toğ tuproğidir. Ruzizi daryosining vodiysida tropik kora va şörlangan tuproqaar uçraydi. Ösimliklari asosan savannalar bölib, suvayirğiç tizmalar tropik örmonlar b-n qoplangan. Hayvonot dunyosi quşlar, sudralib yuruvçilar va haşarotlarga boy. Fil, begemot, buyvol, kiyik va maymunlar uçraydi. Milliy boglari — Kivira, Ruzizi, Ruvuvu.

Aholisn. B.ning asosiy aholisi xutu, tutsi va tva etnoguruxlariga bölinuvçi rundi va ruandalar; yevropaliklar va osiyoliklar ham yaşaydi. Aholining 62% katoliklar, 32% mahalliy an'anaviy dinlarga amal qiladi, 6% musulmonlar. Rasmiy tili kirundi va fransuz tillari. Aholining 6,3% şaharlarda istiqomat qiladi. Yirik şaharlari: Bujumbura, Gitega, Muramvya.

Tarnxn. B. hududida qadimdan bantu va pigmeylar qabilasi, 15—16-a.larda efioid toifasiga mansub uruşqoq kuçmançiçorvador qabilalar yaşagan. Manbalarga köra, hoz. B. hududida 1558 y.da dastlabki podşoliklar taşkil topgan. Ntare 1 mayda xonliklarni birlaştirib, kuçli davlatga asos solgan. Viloyatlarni şahzodalar idora qilgan. 19-a. oxirlarida mamlakatga yevropalik missionerlar kirib keldi. 1899 y. B. Germaniya Şarqiy Afrikasi tarkibiga qöşib olindi. 1-jahon uruşi vaktida B.ni Belgiya armiyasi egalladi (1916). Versal sulh şartnomasi, Millatlar Ittifoqi qaroriga muvofiq B. Urundi nomi b-n Belgiya ixtiyoriga ötdi. Davlatni Belgiya rezidenti nazoratida podşo (mvami) boşqardi. Mustamlakaçilar aholini kofe, paxta kabi eksport tovarlar yetiştirişga majbur qildi. B. aholisi mustamlakaçilarga qarşi uzoq vaqt kuraş olib bordi. Bu kuraş 2 jahon uruşidan söng Afrikada boşlangan millim ozodlik harakati ta'sirida avj olib ketdi. 50-y.lar oxirida B.dagi ozodlik harakati taşkiliy tuye ola boşladi. Mamlakatda siyosiy taşkilotlar paydo böldi. 1959 y. tuzilgan milliy taraqqiyot va birlik partiyasi B.ga özini özi boşqariş huquqi berilişini, keyinçalik mustamlaka tuzumini tugatişni talab qildi. Xalq partiyaga xayrixohlik bildirdi. Belgiya hukmronlari ozodlik kuraşini boşqariş maqsadida mahalliy boşqaruv organlari tuzişga rozilik berdi. Ayni vaqgda turli partiya va taşkilotlar örtasida özaro nizo qözğadi, qabmlalarni

bir-biri b-n uriştirib qöydi. Biroq mehnatkaş omma ozodlik kuraşini susaytirmadi. Oxiri mustamlakaçilar B. mustaqilligini e'tirof etişga majbur böldi. 1962 y. 1 iyulda mustaqil deb e'lon qilindi. 1966 y. noyab.da monarxiya ağdarilib, respublika e'lon qilindi. 1962 y.dan BMT a'zosi. 1992 y. 6 yanv.da ÖzRning suverenitetini tan olgan. Milliy bayrami —1 iyul — Mustaqillik kuni (1962).

Siyosiy partnyalari va kasaba uyuşmalarv. Birlik va milliy taraqqiyot partiyasi (UPRONA), 1959 y.da asos solingan; B.da demokratiya uçun front, 1986 y.da asos solingan. B. mehnatkaşlari ittifoqi kasaba uyuşmasi, 1967 y.da tuzilgan.

Xujalngi. B — iqtisodiy jihatdan suyet taraqqiy qilgan afar mamlakat. Yalpi içki mahsulotning 13% ni sanoat, 48,5% ni q. x. beradi. Mehnatga layoqatli aholining 90% q. x. (asosan dehqonçilik va çorvaçilik)da band. Buğdoy, oqjöxori, makkajöxori, banan, tariq, maniok, çoy ekiladi. Kofe va paxta B.ning asosiy eksport ekinlaridir. Qoramol, eçki, qöy boqiladi. Tanganika köl i dan baliq ovlanadi.

B. sanoati endi rivojlaniş bosqiçiga kirdi. Mamlakatda q. x. mahsulotlarini qayta işlaydigan örta va kiçik sanoat korxonalari bor. Kofe va paxta tozalaş, yer yonğoq yoği işlab çiqariş, q. x. uskunalari, sovun, lakböyoq z-dlari va poyabzal, mebel fkalari bor. B.da t. i. yöq. Içki va taşkl yuklar avtomobil yöllari (uz. 6,3 ming km) hamda suv va havo yöllari orqali taşiladi. Tanganika kölida kemalar qatnaydi (asosiy porti Bujumbura). Çetga kofe, paxta, könteri mahsuloti, qoramol, qalay konsentrati çiqaradi va çetdan töqimaçilik, oziq-ovqat, neft mahsulotlari, transport vositalari keltiradi. Belgiya, AKŞ, Germaniya, Buyuk Britaniya va b. mamlakatlar b-n savdo qiladi. Pul birligi — B. franki.

Tnbbiy xnzmati, xalq maorifi, madaniyma'rnfny va ilmiy muassasalarn. B.da 4,5 mingdan ortiq örinli 30 ga yaqin kasalxona va 120 dan ziyod tibbiy markaz bor.

1962 y.gaça aholining 98% savodsiz bölgan. 1967 y.dan davlat maktablarida öqiş bepul. B.da 6 y.lik boşlangiç maktablar, 6—7 y.lik örta maktablar bor. Maktab öqituvçilari Bujumburadagi unt va oliy ped. maktabida tayyorlanadi. B.da q. x. instituti (1958 i. taşkil etilgan) ham bor. Ilmiy muassasalari: K x. tadkiqotlari inti, Gidrometeorologiya milliy markazi, Tibbiyot böyiça tadqiqot laboratoriyasi. Bujumburada unt kutubxonasi va ommaviy kutubxona, Gitega ş.da Milliy muzey işlaydi. 1969 y. Bujumburada B. madaniy markazi oçilgan.

Matbuoti, radnoeşitgirişi va telekörsatuvi. B.dagi asosiy gaz. va jur. lar: «Renuvo dyu Burundi» («Burundi tiklanişi», fransuz tilida çiqadigan kundalik hukumat gaz., 1978 y.dan), «Ubumve» («Birlik», kirundi tilida çiqadigan haftalik gaz., 1971 y.dan), «Byulleten ekonomik e finansye» («Iktisodiy va moliyaviy byulleten», fransuz tilida oyiga 2 marta çikali), «Gid» («Yölnoma», fransuz va kirundi tilida çiqadigan oylik axborot byulleteni, 1970 y.dan) «Kyultyur e sosyete» («Madaniyat va jamiyat», har çorakda fransuz tilida çiqadigan jur., 1978 y.dan). B. matbuot agentligi — BAP 1976 y.da tuzilgan. B. milliy radioeşittirişi va telekörsatuvi 1960 y.da taşkil etilgan.

Me'morligi va tasviriy san'ati. Xalqning turar joylari aksariyati xodaçalardan sinç qadalib, orasiga şoxşabba, qamiş va xaşak örab yasalgan yumaloq kulbalardan iborat, tomi ham xaşak b-n yopiladi. Kulba içi qamiş bordon b-n bölinadi. Qişloq qörğonlari tepalnklar va qir yon bağirlariga tarqoq holda joylaşgan. 50 y.lardan töğri burçakli, peşayvon va derazali turar joylar paydo böldi. Tomini qöş nişabli qilib yopiş odat tusiga kirdi. Bujumbura ş.da zamonaviy yevropaça binolar qurila boşladi. Badiiy hunarmandçilikda böyra, savat, idiş, qopqoq kabi turli hajm va şakldagi narsalar töqiş rivojlan' gan. Buyumlar har xil naqşlar b-n bezatiladi. Yoğoçdan odamlar va hayvonlarning haykallarini, qalqon va öqdonlarni, ğiloflarni yasaydilar.

Musiqasi. B. an'anaviy musiqiy madaniyati qöşiqjanrlari, çolğu asboblari ijro uslubi xilmaxilligi b-n ajralib turadi. Turli rasmrusumlar, dafn marosimi va farzand tuğilişiga bağişlangan öziga xos musiqalar mavjud. Mamlakat mustaqillikka erişgaç, san'at an'analari muntazam ravişda örganila boşladi, bir neça aşula va raqs ansambllari tuzildi.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУРУНДИ, Бурунди Республикаси (франц. Republique du Burundi) — Марказий Африкадаги давлат. Майд. 27,8 минг км2. Аҳолиси 6,4 млн. киши (1990-й.ларнинг охирлари). Пойтахти — Бужумбура ш. Маъмурий жиҳатдан 15 вилоятга бўлинади.

Давлат тузуми. Б. — республика. Давлат бошлиғи — президент. 1996 й. 25 июлдаги давлат тўнтариши натижасида 1992 й.ги Конституциянинг амал қилиши ва Миллат мажлиси ҳамда партияларнинг фаолияти тўхтатиб қўйилган. Сент. ойида Миллат мажлиси ва партияларнинг фаолияти қайта тикланди. 1998 й. 18 июлда Миллат мажлиси ўрнига Ўтиш даври миллат мажлиси тузилди.

Табиати. Б. Шарқий Африка тоғлигининг шим.ғарбида жойлашган. Кембрийгача ҳосил бўлган кристалл ва метаморфик жинслар ер юзасига чиқиб ётади. Рельефи, асосан, ясситоглик. Шарқида, Нил ва Конго дарёлари ҳавзаси ўртасида бал. 2000—2500 м бўлган сувайирғич тизма бор. Ясситоғлик жан. шаркда Малагараси дарёси водийсига тик жарликлар ҳосил қилиб тушган. Мамлакат маркази ва шарқида никель, кобальт, платина, титан, мис, магний, ванадий, қалай конлари мавжуд. Иқлими субэкваториал. Ўртача ойлик тра даре водийларида 24°, ясситоғликларда 18— 20°. Йиллик ўртача ёғин миқдори 800— 1600 мм. Йил давомида 2 сернам (март — май, окт. — дек.) ва 2 қуруқ (июнь — сент., янв. — фев.) мавсум бўлади. Дарёлари Нил ва Конго ҳавзаларида бўлиб, гидроэнергияга бой, лекин уларда кема қатнай олмайди. Йирик дарёлари Рувуву, Аканьяру, Малагараси, Рузизи. Асосий тупроғи унумли қизил тоғ тупроғидир. Рузизи дарёсининг водийсида тропик кора ва шўрланган тупроқаар учрайди. Ўсимликлари асосан саванналар бўлиб, сувайирғич тизмалар тропик ўрмонлар б-н қопланган. Ҳайвонот дунёси қушлар, судралиб юрувчилар ва ҳашаротларга бой. Фил, бегемот, буйвол, кийик ва маймунлар учрайди. Миллий боглари — Кивира, Рузизи, Рувуву.

Аҳолисн. Б.нинг асосий аҳолиси хуту, тутси ва тва этногурухларига бўлинувчи рунди ва руандалар; европаликлар ва осиёликлар ҳам яшайди. Аҳолининг 62% католиклар, 32% маҳаллий анъанавий динларга амал қилади, 6% мусулмонлар. Расмий тили кирунди ва француз тиллари. Аҳолининг 6,3% шаҳарларда истиқомат қилади. Йирик шаҳарлари: Бужумбура, Гитега, Мурамьвя.

Тарнхн. Б. ҳудудида қадимдан банту ва пигмейлар қабиласи, 15—16-а.ларда эфиоид тоифасига мансуб урушқоқ кучманчичорвадор қабилалар яшаган. Манбаларга кўра, ҳоз. Б. ҳудудида 1558 й.да дастлабки подшоликлар ташкил топган. Нтаре 1 майда хонликларни бирлаштириб, кучли давлатга асос солган. Вилоятларни шаҳзодалар идора қилган. 19-а. охирларида мамлакатга европалик миссионерлар кириб келди. 1899 й. Б. Германия Шарқий Африкаси таркибига қўшиб олинди. 1-жаҳон уруши вактида Б.ни Бельгия армияси эгаллади (1916). Версаль сулҳ шартномаси, Миллатлар Иттифоқи қарорига мувофиқ Б. Урунди номи б-н Бельгия ихтиёрига ўтди. Давлатни Бельгия резиденти назоратида подшо (мвами) бошқарди. Мустамлакачилар аҳолини кофе, пахта каби экспорт товарлар етиштиришга мажбур қилди. Б. аҳолиси мустамлакачиларга қарши узоқ вақт кураш олиб борди. Бу кураш 2 жаҳон урушидан сўнг Африкада бошланган миллим озодлик ҳаракати таъсирида авж олиб кетди. 50-й.лар охирида Б.даги озодлик ҳаракати ташкилий туе ола бошлади. Мамлакатда сиёсий ташкилотлар пайдо бўлди. 1959 й. тузилган миллий тараққиёт ва бирлик партияси Б.га ўзини ўзи бошқариш ҳуқуқи берилишини, кейинчалик мустамлака тузумини тугатишни талаб қилди. Халқ партияга хайрихоҳлик билдирди. Бельгия ҳукмронлари озодлик курашини бошқариш мақсадида маҳаллий бошқарув органлари тузишга розилик берди. Айни вақгда турли партия ва ташкилотлар ўртасида ўзаро низо қўзғади, қабмлаларни

бир-бири б-н уриштириб қўйди. Бироқ меҳнаткаш омма озодлик курашини сусайтирмади. Охири мустамлакачилар Б. мустақиллигини эътироф этишга мажбур бўлди. 1962 й. 1 июлда мустақил деб эълон қилинди. 1966 й. нояб.да монархия ағдарилиб, республика эълон қилинди. 1962 й.дан БМТ аъзоси. 1992 й. 6 янв.да ЎзРнинг суверенитетини тан олган. Миллий байрами —1 июль — Мустақиллик куни (1962).

Сиёсий партнялари ва касаба уюшмаларв. Бирлик ва миллий тараққиёт партияси (УПРОНА), 1959 й.да асос солинган; Б.да демократия учун фронт, 1986 й.да асос солинган. Б. меҳнаткашлари иттифоқи касаба уюшмаси, 1967 й.да тузилган.

Хужалнги. Б — иқтисодий жиҳатдан сует тараққий қилган афар мамлакат. Ялпи ички маҳсулотнинг 13% ни саноат, 48,5% ни қ. х. беради. Меҳнатга лаёқатли аҳолининг 90% қ. х. (асосан деҳқончилик ва чорвачилик)да банд. Буғдой, оқжўхори, маккажўхори, банан, тариқ, маниок, чой экилади. Кофе ва пахта Б.нинг асосий экспорт экинларидир. Қорамол, эчки, қўй боқилади. Танганьика кўл и дан балиқ овланади.

Б. саноати энди ривожланиш босқичига кирди. Мамлакатда қ. х. маҳсулотларини қайта ишлайдиган ўрта ва кичик саноат корхоналари бор. Кофе ва пахта тозалаш, ер ёнғоқ ёғи ишлаб чиқариш, қ. х. ускуналари, совун, лакбўёқ з-длари ва пойабзал, мебель фкалари бор. Б.да т. и. йўқ. Ички ва ташкл юклар автомобиль йўллари (уз. 6,3 минг км) ҳамда сув ва ҳаво йўллари орқали ташилади. Танганьика кўлида кемалар қатнайди (асосий порти Бужумбура). Четга кофе, пахта, кўнтери маҳсулоти, қорамол, қалай концентрати чиқаради ва четдан тўқимачилик, озиқ-овқат, нефть маҳсулотлари, транспорт воситалари келтиради. Бельгия, АКШ, Германия, Буюк Британия ва б. мамлакатлар б-н савдо қилади. Пул бирлиги — Б. франки.

Тнббий хнзмати, халқ маорифи, маданиймаърнфнй ва илмий муассасаларн. Б.да 4,5 мингдан ортиқ ўринли 30 га яқин касалхона ва 120 дан зиёд тиббий марказ бор.

1962 й.гача аҳолининг 98% саводсиз бўлган. 1967 й.дан давлат мактабларида ўқиш бепул. Б.да 6 й.лик бошлангич мактаблар, 6—7 й.лик ўрта мактаблар бор. Мактаб ўқитувчилари Бужумбурадаги унт ва олий пед. мактабида тайёрланади. Б.да қ. х. институти (1958 и. ташкил этилган) ҳам бор. Илмий муассасалари: К х. тадкиқотлари инти, Гидрометеорология миллий маркази, Тиббиёт бўйича тадқиқот лабораторияси. Бужумбурада унт кутубхонаси ва оммавий кутубхона, Гитега ш.да Миллий музей ишлайди. 1969 й. Бужумбурада Б. маданий маркази очилган.

Матбуоти, радноэшитгириши ва телекўрсатуви. Б.даги асосий газ. ва жур. лар: «Ренуво дю Бурунди» («Бурунди тикланиши», француз тилида чиқадиган кундалик ҳукумат газ., 1978 й.дан), «Убумве» («Бирлик», кирунди тилида чиқадиган ҳафталик газ., 1971 й.дан), «Бюллетэн экономик э финансье» («Иктисодий ва молиявий бюллетень», француз тилида ойига 2 марта чикали), «Гид» («Йўлнома», француз ва кирунди тилида чиқадиган ойлик ахборот бюллетени, 1970 й.дан) «Кюльтюр э сосьете» («Маданият ва жамият», ҳар чоракда француз тилида чиқадиган жур., 1978 й.дан). Б. матбуот агентлиги — БАП 1976 й.да тузилган. Б. миллий радиоэшиттириши ва телекўрсатуви 1960 й.да ташкил этилган.

Меъморлиги ва тасвирий санъати. Халқнинг турар жойлари аксарияти ходачалардан синч қадалиб, орасига шохшабба, қамиш ва хашак ўраб ясалган юмалоқ кулбалардан иборат, томи ҳам хашак б-н ёпилади. Кулба ичи қамиш бордон б-н бўлинади. Қишлоқ қўрғонлари тепалнклар ва қир ён бағирларига тарқоқ ҳолда жойлашган. 50 й.лардан тўғри бурчакли, пешайвон ва деразали турар жойлар пайдо бўлди. Томини қўш нишабли қилиб ёпиш одат тусига кирди. Бужумбура ш.да замонавий европача бинолар қурила бошлади. Бадиий ҳунармандчиликда бўйра, сават, идиш, қопқоқ каби турли ҳажм ва шаклдаги нарсалар тўқиш ривожлан’ ган. Буюмлар ҳар хил нақшлар б-н безатилади. Ёғочдан одамлар ва ҳайвонларнинг ҳайкалларини, қалқон ва ўқдонларни, ғилофларни ясайдилар.

Мусиқаси. Б. анъанавий мусиқий маданияти қўшиқжанрлари, чолғу асбоблари ижро услуби хилмахиллиги б-н ажралиб туради. Турли расмрусумлар, дафн маросими ва фарзанд туғилишига бағишланган ўзига хос мусиқалар мавжуд. Мамлакат мустақилликка эришгач, санъат анъаналари мунтазам равишда ўрганила бошлади, бир неча ашула ва рақс ансамбллари тузилди.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.