Burundi

Burundi (rasmiy nomi — Burundi Respublikasi) — Afrikadagi dengizga çiqiş yöli yöq davlat. Şimolda Ruanda, şarq va janubi-şarqda Tanzaniya, ğarbda Kongo Demokratik Respublikasi bilan çegaradoş.

Burundi hududida qadimdan tva (pigmeylar), keyinroq hutu yeryetiştiruvçilari yaşagan; 15–16-asrlarda bu yerga çorvador tutsi qabilalari kelgan. Dastlabki podşoliklar sanasi manbalarda turliça körsatiladi (qarang: «Manbalar örtasidagi ziddiyatlar»). Birinçi ma'lum mvami (şoh) Ntare I mayda davlatlarni birlaştirib, yagona qirollikka asos solgan. Qirollikda ganva deb ataluvçi şahzodalar aristokratiyasi yerning köp qismiga egalik qilgan.

19-asr oxirida Burundi Germaniya Şarqiy Afrikasi tarkibiga kirdi. Birinçi jahon uruşida 1916-yilda Belgiya armiyasi hududni egalladi. Uruşdan keyin Burundi Ruanda bilan birga Ruanda-Urundi nomi bilan Belgiya ixtiyoriga ötdi; ikkinçi jahon uruşidan söng u BMT homiylik hududi böldi. 1959-yilda UPRONA partiyasi tuzilib, mustamlakaga barham berişni talab qildi. 1961-yilgi saylovda partiya 80 foizdan ortiq ovoz oldi; uning rahbari şahzoda Lui Rvagasore şu yilning 13-oktyabrida öldirildi.

Burundi 1962-yil 1-iyulda mustaqil deb e'lon qilindi va şu yili BMTga a'zo böldi. 1966-yil noyabrda monarxiya ağdarilib, respublika e'lon qilindi. Mustaqillikdan keyingi yillarda etnik töqnaşuvlar böldi: 1972-yilda hutularning ommaviy qirğini, 1993-yilda tutsilarning ommaviy qirğini sodir etilgan (BMT Xavfsizlik Kengaşiga 2002-yilda taqdim etilgan hisobotda ikkalasi ham genotsid deb ta'riflangan). 1993-yilda Melxior Ndadaye birinçi hutu prezidenti böldi, uning öldirilişi 12 yillik fuqarolar uruşiga olib keldi. 2000-yilda Aruşa kelişuvi qabul qilindi, 2005-yilda yangi konstitutsiya joriy etildi.

Maydoni — 27 830 km² (şundan quruqlik 25 650 km²). Mamlakat plato ustida joylaşgan; plato janubi-ğarbda Tanganika köliga tuşadi. Eng baland nuqta — Heha toği (2760 m), eng past nuqta — Tanganika qirğoği (772 m). Asosiy daryolar: Ruzizi, Malagarasi, Rububu; ularning birortasida kema qatnovi yöq. Nilning eng uzoq manbasi Burundi hududida, Kikizi toğida joylaşgan deb körsatiladi. Iqlimi asosan tropik; Bujumburada örtaça yillik harorat 23 °C.

Mamlakatda ikkita milliy boğ bor: Kibira (1933-yildan muhofazada) va Rububu (1980-yilda taşkil etilgan). Örmonlarning kesilişi, tuproq eroziyasi va yaşaş muhitining yöqolişi asosiy ekologik muammolar sirasiga kiradi.

Burundi — respublika, davlat boşliği — prezident. Mamlakat ma'muriy jihatdan 15 viloyatga bölinadi. 1996-yil 25-iyuldagi davlat töntarişi natijasida 1992-yilgi Konstitutsiya va parlament faoliyati töxtatilgan, keyinçalik parlament qayta tiklangan. 2005-yilgi saylovlardan beri hukmron partiya — CNDD–FDD.

Burundi dunyoning eng kam taraqqiy etgan davlatlaridan biri. Mehnatga layoqatli aholining taxminan 90 foizi qişloq xöjaligida band. Buğdoy, oq jöxori, makkajöxori, banan, tariq, maniok va çoy yetiştiriladi; kofe va paxta asosiy eksport ekinlaridir. Qoramol, eçki va qöy boqiladi, Tanganika kölidan baliq ovlanadi. Sanoat qişloq xöjaligi mahsulotlarini qayta işlaşga asoslangan. Yer qa'rida dala şpati, kaolin, kvarsit, oltin, qalay va volfram rudalari bor. Pul birligi — Burundi franki. Temir yöl yöq; yuklar avtomobil, suv va havo yöllari orqali taşiladi.

Aholining asosiy qismini hutu (taxminan 81%), tutsi (18%) va tva (1% dan kam) taşkil etadi. Kirundi tili milliy til hisoblanadi, fransuz tili ham rasmiy. Eski ma'lumotlarga köra, aholining 62% katolik, 32% mahalliy an'anaviy dinlarga amal qiladi, 6% musulmon.

An'anaviy turar joylar — xaşak tomli yumaloq kulbalar. Hunarmandlar böyra, savat va idiş töqiydi, yoğoçdan haykal, qalqon va ğilof yasaydi. Dafn marosimi va farzand tuğilişiga bağişlangan öziga xos musiqalar mavjud. Gitega şahrida Milliy muzey işlaydi, Bujumburada universitet bor. 1-iyul — Mustaqillik kuni, milliy bayram.