Kirundi

Kirundi (rasmiy nomi Ikirundi, şuningdek Rundi) — bantu tillaridan biri va Burundining milliy tili. U Ruanda milliy tili kinyarvanda bilan özaro tuşunarli.

Kirundi bantu tillari oilasiga kiradi. Malkolm Gatri uni kinyarvanda va yana bir neça til bilan birga D zonasining D60 guruhiga kiritib, D62 raqamini bergan. Keyinroq bu guruh asosida J zonasi tuzilgan, şuning uçun SIL tasnifi va Tervuren maktabi tasnifiga köra hozir kirundi J62 raqamiga ega. Rus tilidagi Vikipediya ma'lumotiga köra, kirundi kinyarvanda va Tanzaniya ğarbida tarqalgan ha tiliga juda yaqin. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, kirundi va kinyarvanda Ruanda–Rundi dialektlar uzluksizligining qismlaridir; kirundining qöşni dialektlari ha tili bilan özaro tuşunarli.

Rusça manbaga köra, kirundida Burundi hamda Tanzaniya va Kongoning tutaş hududlarida, şuningdek Ugandada taxminan 6 million kişi sözlaşadi. Inglizça manba Ruanda–Rundi dialektlar uzluksizligi Burundi, Ruanda, Tanzaniya, Kongo Demokratik Respublikasi, Uganda va Keniyada tarqalganini yozadi.

Kirundi ona tili sifatida hutu (bakiga ham), tutsi, tva va hima xalqlarida uçraydi; boşqa qarindoş etnik guruhlar ham uni ona tili qilib olgan. Rusça manbada sözlaşuvçilarning 84 foizi hutu, 15 foizi tutsi, 1 foizi tva ekani aytilgan.

Kirundi yozuvi lotin alifbosiga asoslangan.

Kirundi Burundi Qirolligining 1962-yilgi Konstitutsiyasida rasmiy til deb e'tirof etilgan. Şu konstitutsiyaga muvofiq, ayniqsa 1962–1963-yillarda Burundining “Bulletin Officiel” naşrida çop etilgan köplab hukumat buyruqlari fransuz va kirundi tillarida yozilgan. 1966-yilda konstitutsiya töxtatilgaç, kirundi amalda rasmiy til bölib qoldi, biroq hukumat hujjatlarida qöllanişi kamaydi. 1972-yilda kirundi Burundi boşlanğiç maktablarida rasmiy öqitiş tili qilib belgilandi. 2020-yilda kirundini standartlaştiriş va rivojlantirişga kömaklaşiş uçun Rundi akademiyasi taşkil etilgan.

Adabiyotlarda kirundida 5 unli qayd etiladi; undoşlar soni 19 dan 26 gaça deb körsatiladi. Barça unlilar uzun va qisqa şaklda uçraydi, bu farq fonemik ahamiyatga ega.

Kirundi — tonal til. Unda ikki asosiy ton bor: yuqori va past. Uzun unli pastdan yuqori tonga ötsa, kötariluvçi ton, yuqoridan pastga ötsa, tuşuvçi ton sifatida belgilanadi. Kirundi bantu tillaridagi ton özgarişini tavsiflovçi Meussen qoidasi faol bölgan tillardan biri.

Slog tuzilişi CV deb hisoblanadi: undoşlar birikmasi, yopiq böğin va murakkab unli yadro yöq. Kirundida undoşlar uyğunligi, xususan sibilantlar bilan boğliq hodisa ham qayd etilgan: /ʃ/ va /ʒ/ oldingi qöşni özak böğinlaridagi /s/ va /z/ ga ta'sir qiladi.

Kinyarvanda singari kirundida bantu tillarining 16 ot sinfi qöllanadi. Ular ba'zan 10 juftga guruhlanadi, şunda deyarli har bir sözning birlik va köplik şakli bir juftga kiradi.