Bujumbura

Bujumbura (1962-yilgaça — Usumbura) — Burundining eng yirik şahri, iqtisodiy poytaxti va mamlakatning Tanganika kölidagi asosiy porti. 2019-yilgaça şahar mamlakatning siyosiy poytaxti ham bölgan.

Şaharning ttaşkil topgan sanasi manbalarda turliça körsatilgan. Özbekça manbada şaharga 1897-yilda asos solingani aytiladi. Rus tilidagi manbada ba'zi ma'lumotlarga köra şahar 1897-yil 10-avgustda (ba'zan 1896-yil deyiladi) nemis harbiy posti sifatida taşkil etilgani yoziladi. Ingliz tilidagi manbada esa u 1889-yilda Nemis Şarqiy Afrikasidagi harbiy postga aylangan kiçik qişloqdan ösib çiqqani aytiladi.

Birinçi jahon uruşidan keyin Belgiya mandati ostidagi Ruanda-Urundi hududi taşkil etildi va 1922-yildan Usumbura uning ma'muriy markazi böldi. 1946-yildan 1962-yilgaça hudud Belgiya vasiyligida böldi. 1962-yil 1-iyulda Ruanda-Urundi ikki mustaqil davlatga bölindi, Usumbura Burundi poytaxtiga aylanib, Bujumbura deb nomlandi.

Mustaqillikdan keyin şahar hutu va tutsi etnik guruhlari örtasidagi tez-tez bölgan töqnaşuvlar maydoniga aylandi. 1990-yillardagi fuqarolar uruşi davomida kasalxonalar, ma'muriy binolar, Burundi universiteti va boşqa maktablar vayron böldi, bu mahalliy iqtisodiyotga jiddiy zarba berdi. 2018-yil dekabrida prezident Per Nkurunziza poytaxtni Gitegaga köçiriş niyatini e'lon qildi; parlament bu qarorni 2019-yil 16-yanvarda ma'qulladi, Bujumbura esa iqtisodiy poytaxt maqomini saqlab qoldi.

Şahar Tanganika kölining şimoli-şarqiy sohilida joylaşgan. Köl Baykaldan keyin dunyoda ikkinçi çuqur köl hisoblanadi. Bujumbura Ruzizi daryosi hamda Mutimbuzi, Ntaxangva, Muha va Kanyoşa daryolarining quyiliş joyida joylaşgan.

Iqlimi tropik savanna (Aw) bölib, issiq yarimçöl iqlimiga (BSh) yaqin. Nam fasl oktyabrdan apreligaça davom etadi. Yuqori harorat taxminan 29 °C, pastki harorat taxminan 19 °C.

Özbekça manbada aholisi 236 ming kişi (1990) deb berilgan; rus tilidagi manbada baholaşlarga köra 500 mingdan ortiq. Şaharda eng keng tarqalgan til — kirundi; maktablarda fransuz tili öqitiladi va u rasmiy hujjatlarda ham keng qöllanadi. Şahar Burundida suaxili tili tarqalgan yagona hudud. Ingliz tilidagi manbaga köra, 2020–2025-yillarda Bujumbura Afrikada eng tez ösayotgan şaharlar orasida törtinçi örinda turişi taxmin qilingan (ösiş 5,75%).

Bujumbura porti Tanganika kölidagi eng yirik port hisoblanadi. Burundining taşqi savdosining 80 foizi köl orqali, söng Tanzaniya, Kongo yoki Zambiya orqali yöl yoki temir yöl bilan amalga oşiriladi va bunda Bujumbura portidan foydalaniladi. Şahar orqali kofe, paxta, teri xom aşyosi va metall konsentratlari eksport qilinadi.

Şaharda sement, pivo, paxta tozalaş zavodlari, töqimaçilik fabrikalari va GES bor; baliq ovlaş va uni qayta işlaş rivojlangan, hunarmandçilikda sopol buyumlar işlab çiqariladi. 2013-yil 27-yanvarda markaziy bozorda yirik yonğin sodir bölib, yuzlab savdogarlar mollarini yöqotdi.

Şahardagi muzeylar orasida Burundi hayoti muzeyi va Geologiya muzeyi bor. Yaqin atrofda Rusizi milliy boği, Mugeredagi Livingston–Stenli yodgorligi va prezident saroyi joylaşgan. Belgiya mustamlaka davri şahar markazi me'morçiligida iz qoldirgan: modernizm va art-deko elementlariga ega binolar hozir ham közga taşlanadi. Eng katta stadion — Intvari stadioni (22 000 örinli deyilgan; 2026-yilda yangilanganidan keyin FIFA 15 000 örin deb körsatgan).

Şaharda Burundi universiteti (1960-yildan) va boşqa köplab universitetlar hamda xalqaro maktablar mavjud. Şahar çekkasida xalqaro aeroport joylaşgan.