Buxoriy

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 748–750-b. — ziyouz.com

Buxoriy BUXORIY, Imom al-Buxoriy (asl ismi Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil alBuxoriy) (810.21.7, Buxoro — 870.31.8, Samarqand yaqinidagi Xartang qişloği) — islom olamining yirik mutafakkiri, buyuk muhaddis. Muhaddislar imomi, hadis ilmining sultoni deb ham yuritiladi.

Otasi Ismoil öz davrining yetuk muhaddislaridan, Molik ibn Alasning şogirdi va yaqinlaridan biri bölib, tijorat işlari b-n şuğullangan. Onasi taqvodor, diyonatli, oqila ayol edi. Otasi vafot etgaç, uning tarbiyasi volidasi zimmasiga tuşgan. U 5—6 yoşidan islomiy ilmlarni, Muhammad (sav) ning hadislarini örganişga va yodlaşga kirişadi. Taniqli muhaddislar — alDoxiliy, Muhammad ibn Salom alPoykandiy, Muhammad ibn Yusuf alPoykandiy, Abdulloh ibn Muhammad alMasnadiy va b.dan saboq olgan. Azaddan muhaddislar safarga çiÇişdan oldin öz yurtidagi roviylardan birorta ham hadis qoldirmasdan yozib olgan bölişi va şundan keyingina boşqa şahar yoki mamlakatga safarga otlanişi mumkin edi. B. 16 yoşga yetgunça, öz yurtidagi maşoyixlardan hadis eşitib, yozib olib, xalifalikning turli viloyatlari tomon yöl oladi. 825 y. B. onasi va akasi Ahmad b-n Makkaga kelib, haj ibodatini ado etadi. Onasi va akasini Buxoroga qaytarib, özi Makkada qoladi. Bu yerda faoliyat körsatayotgan maşoyixlarning ilmiy yiğinida qatnaşadi. 827 y. Madinaga boradi. Madinadagi maşhur ulamolardan Ibrohim ibn alMunzir, Mutrif ibn Abdulloh, Ibrohim ibn Hamza va b. b-n muloqotda bölib, ulardan hadislar böyiça saboq oladi. Bu vaqtda Rasulullohning sahobalari, sahobalarning izdoşlari turli mamlakatga tarqab ketgan edilar. Şunday şaroitda Muhammad(as)ning hadislarini töplaş turli şahar va mamlakatlarga borişni taqozo qilar edi. Bir neça tarixçilarning ta'kidlaşiça, B. Hijoz, Makka, Madina, Toif, Jiddaga qilgan rihlati 6 y. davom etgan. Söng Basra, Kufa va Bağdodga safar qiladi. Şom va Misrga ötadi. Bundan taşqari Xuroson, Marv, Balx, Hirot, Nişopur, Ray, Jibol kabi şaharlarda bölib, bu şaharlardagi olimlardan saboq oldi va hadislar töpladi. Xorijiy yurtlardagi safardan keyin Buxoroga qaytgaç, hadis ilmini tarğib etişga kirişadi. Ul zotning bu sa'yu köşişlari bu vaqtda Buxoroda hukmdorlik qilgan Holid ibn Ahmad azZuhliyta xuş kelmaydi. Şu sababli B. Buxoroni tark etib, Poykendga, keyin esa Samarqand yaqinidagi Xartang qişloğiga kelib yaşaşga majbur böladi va şu yerda vafot etadi.

B. butun faoliyati davomida ilm kişilarini ma'naviy va moddiy jihatdan qöllab-quvvatlagan. Tijorat kilganda topgan daromadidan oyiga beş yuz dirhamdan faqiru miskinlarga, ilm toliblariga sarflagan. Şaxsiy hayotida ortiqça dabdaba va sarfxarajatlarga yöl qöymagan.

B. umr böyi hadislarni töplaş va tizimga soliş b-n şuğullangan, ularni sahih (töğri, işonçli) va ğayri sahih (xato, zaif)ga ajratgan. Bu işni hadis roviylarining maişiy hayotlari, yaşaş joylari, tuğilgan va vafot etgan sanalari, bir-birlari b-n qilgan özaro muloqotlarini örganiş b-n boğliq holda olib borgan. B. jami 600 mingga yaqin hadis töplagan bölib, şundan 100 ming «sahih» va 200 ming «ğayri sahih» hadisni yoddan bilgan. B. özining noyob qobiliyati, iqtidori, quvvai hofizasining öta kuçliligi b-n ilm ahllarini lol qoldirgan. Hadis ilmiga öta fidoyilik, aqlzakovatini baxşida etiş B.ga şonşaraf keltirdi, uni islom dunyosining eng buyuk allomalaridan biri sifatida tanitdi.

B. 20 dan ortiq kitob tasnif etgan. Ulardan ayrimlari bizgaça yetib kelgan. B.ning «AlJomi' assahih» («Işonçli töplam») deb nomlangan 4 jild (juz) dan iborat hadislar töplami islom olamidagi boşqa muhaddislar tuzgan hadis töplamlari orasida eng işonarli va mukammalidir. Asar bir qança xorijiy tillarga tarjima qilingan. Şu jumladan özbek tiliga ham tarjima qilinib, 1991—96 ylarda 4 jildda naşr etildi (yana q. «Sahihi Buxoriy»).

B. yaratgan «AlAdab almufrad» («Adab durdonalari») asari katta tarbiyaviy ahamiyatga molik benazir töplamdir. 1322 hadis va xabar jamlangan bu asar Turkiya va Misrda bir neça marta çop etilgan. Uning özbekça tarjimasi 1990 y. Toşkentda naşr qilingan. Roviylarning kunyalariga bağişlangan «Kitob alkuna» («Kunyalar haqida kitob») 1940 y. Hindistonda çop etilgan. B.ning «AtTa'rix alkabiyr» («Katta tarix») kitobi esa Turkiyada 9 jildda naşr qilingan. Asar qölyozmasining ba'zi qismlari Haydarobod kutubxonasida saqlanadi. Şuningdek «Atta'rix assağiyr» («Kiçik tarix») ham hadis tarixiga oid qimmatli asar hisoblanadi. Bu asar Hindiston va Qohirada çop etilgan. B. yaratgan «Kitob alfavoid» («Foydali aşyolar haqida kitob»), «AlJomi' alkabiyr» («Katta tayanç»), «Xalq af'ol alibod», («Alloh bandalari işlarining tabiati»), «AlMusnad alkabiyr» («Katta tayanç»), «Attafsir alkabiyr» («Katta tafsir»), «Kitob alxiba» («Xayrehson haqida kitob») va b. asarlarning ba'zilari bizgaça yetib kelmagan, ba'zilari jahonning turli mamlakatlari kutubxonalarida saqlanayotganligi haqida ma'lumotlar bor. B.ning boşqa asarlari orasida «Tafsir alQur'on» («Qur'on tafsiri») kitobini ham alohida ta'kidlaş kerak. B. asarlari musulmon dunyosining barça Madrasa va dorilfununlarida payğambar (as) sunnatlari böyiça asosiy darslik, qöllanma hisoblanadi. Jamoat arboblari, olimu ulamolar va din peşvolari B. asarlariga tayanib iş tutadilar.

Istiqlol şarofati b-n B.ning ölmas merosi elyurti bağriga qaytdi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining «Imom alBuxoriy tavalludining hijriyqamariy taqvim böyiça 1225 yilligini nişonlaş töğrisida»gi qarori (1997 y. 29 apr.) asosida B.ning ilmiy merosini örganiş va tarğib qiliş, xotirasini abadiylaştiriş borasida katta işlar qilindi. 1998 i. 23 okt.da Samarqandda yubiley töytantanalari bölib ötdi. Alloma abadiy qönim topgan Çelak tumanidagi Xartang qişloğida ulkan yodgorlik majmui oçildi (q. Buxoriy yodgorlik majmui).

B.ning boy ma'naviy merosini çuqur örganiş va keng tarğib qiliş maqsadida Özbekiston Respublikasi Prezidenti I.A. Karimovning taşabbusi b-n Imom alBuxoriy xalqaro jamğarmasi tuzildi (1998 y. 4 noyab.; raisi Zohidillo Munavvarov). Jamğarmaning asosiy vazifasi Qur'oni karim va B.ning «alJomi' assahih»i tarjimalarining akademik naşrlarini tayyorlaş, buyuk islomşunoslar ilmiy merosini tadqiq etiş, diniyfalsafiy mavzularda ilmiy anjumanlar ötkaziş va şular yordamida yoş avlodni milliy an'analarimizga sadoqat ruhida tarbiyalaşdan iborat. 2000 y.dan boşlab mazkur jamğarma özining ma'naviyma'rifiy, ilmiyadabiy «Imom alBuxoriy saboqlari» jur.ini naşr eta boşladi. Jur. xalqimizni milliyma'naviy merosimizdan bahramand etiş, milliy, liniy qadriyatlarning soğlom idrok etilişiga yordam berişni uz oldiga maksad qilib qöygan. Özbekistonda B.ning xotirasi munosib tarzda abadiylaştirilgan. Toşkent Islom in-tiga B. nomi berilgan. B.ning hayoti va ijodiga bağişlab bir neça tillarda kitobalbom, 2 qismli film (1995), «Hadis ilmining sultoni» 4 qismli kinoqissa (1998) yaratilgan.

As: Aladab almufrad (Adab durdonalari), T., 1990; Hadis [AlJomi' assahih], 1—4 j.lar (2naşri), T., 1997.

Ad.: Moziydan taralgan ziyo. Imom alBuxoriy, T., 1998; Uvatov U., Imom alBuxoriy, T., 1998; Madaminov S, Imom Buxoriy ta'rifi, T., 1996; Imom alBuxoriy — muhaddislar sultoni [naşrga tayyorlovçilar Usmonhoji Temurxon öğli, Baxtiyor Nabixon ugli], T., 1998; Duşan Fayziy Zarafşoniy, Imom alBuxoriy, T., 1998; Babaxanov Ş.Z., Velikiye muxaddisi o mire i drujbe mejdu narodami, T., 1998; Ma'naviyat yulduzlari [2naşri], T., 2001.

Ubaydulla Uvatov.

Q.: Buxoriy yodgorlik majmui

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУХОРИЙ, Имом ал-Бухорий (асл исми Абу Абдуллоҳ Муҳаммад ибн Исмоил алБухорий) (810.21.7, Бухоро — 870.31.8, Самарқанд яқинидаги Хартанг қишлоғи) — ислом оламининг йирик мутафаккири, буюк муҳаддис. Муҳаддислар имоми, ҳадис илмининг султони деб ҳам юритилади.

Отаси Исмоил ўз даврининг етук муҳаддисларидан, Молик ибн Аласнинг шогирди ва яқинларидан бири бўлиб, тижорат ишлари б-н шуғулланган. Онаси тақводор, диёнатли, оқила аёл эди. Отаси вафот этгач, унинг тарбияси волидаси зиммасига тушган. У 5—6 ёшидан исломий илмларни, Муҳаммад (сав) нинг ҳадисларини ўрганишга ва ёдлашга киришади. Таниқли муҳаддислар — алДохилий, Муҳаммад ибн Салом алПойкандий, Муҳаммад ибн Юсуф алПойкандий, Абдуллоҳ ибн Муҳаммад алМаснадий ва б.дан сабоқ олган. Азаддан муҳаддислар сафарга чиЧишдан олдин ўз юртидаги ровийлардан бирорта ҳам ҳадис қолдирмасдан ёзиб олган бўлиши ва шундан кейингина бошқа шаҳар ёки мамлакатга сафарга отланиши мумкин эди. Б. 16 ёшга етгунча, ўз юртидаги машойихлардан ҳадис эшитиб, ёзиб олиб, халифаликнинг турли вилоятлари томон йўл олади. 825 й. Б. онаси ва акаси Аҳмад б-н Маккага келиб, ҳаж ибодатини адо этади. Онаси ва акасини Бухорога қайтариб, ўзи Маккада қолади. Бу ерда фаолият кўрсатаётган машойихларнинг илмий йиғинида қатнашади. 827 й. Мадинага боради. Мадинадаги машҳур уламолардан Иброҳим ибн алМунзир, Мутриф ибн Абдуллоҳ, Иброҳим ибн Ҳамза ва б. б-н мулоқотда бўлиб, улардан ҳадислар бўйича сабоқ олади. Бу вақтда Расулуллоҳнинг саҳобалари, саҳобаларнинг издошлари турли мамлакатга тарқаб кетган эдилар. Шундай шароитда Муҳаммад(ас)нинг ҳадисларини тўплаш турли шаҳар ва мамлакатларга боришни тақозо қилар эди. Бир неча тарихчиларнинг таъкидлашича, Б. Ҳижоз, Макка, Мадина, Тоиф, Жиддага қилган риҳлати 6 й. давом этган. Сўнг Басра, Куфа ва Бағдодга сафар қилади. Шом ва Мисрга ўтади. Бундан ташқари Хуросон, Марв, Балх, Ҳирот, Нишопур, Рай, Жибол каби шаҳарларда бўлиб, бу шаҳарлардаги олимлардан сабоқ олди ва ҳадислар тўплади. Хорижий юртлардаги сафардан кейин Бухорога қайтгач, ҳадис илмини тарғиб этишга киришади. Ул зотнинг бу саъйу кўшишлари бу вақтда Бухорода ҳукмдорлик қилган Ҳолид ибн Аҳмад азЗуҳлийта хуш келмайди. Шу сабабли Б. Бухорони тарк этиб, Пойкендга, кейин эса Самарқанд яқинидаги Хартанг қишлоғига келиб яшашга мажбур бўлади ва шу ерда вафот этади.

Б. бутун фаолияти давомида илм кишиларини маънавий ва моддий жиҳатдан қўллаб-қувватлаган. Тижорат килганда топган даромадидан ойига беш юз дирҳамдан фақиру мискинларга, илм толибларига сарфлаган. Шахсий ҳаётида ортиқча дабдаба ва сарфхаражатларга йўл қўймаган.

Б. умр бўйи ҳадисларни тўплаш ва тизимга солиш б-н шуғулланган, уларни саҳиҳ (тўғри, ишончли) ва ғайри саҳиҳ (хато, заиф)га ажратган. Бу ишни ҳадис ровийларининг маиший ҳаётлари, яшаш жойлари, туғилган ва вафот этган саналари, бир-бирлари б-н қилган ўзаро мулоқотларини ўрганиш б-н боғлиқ ҳолда олиб борган. Б. жами 600 мингга яқин ҳадис тўплаган бўлиб, шундан 100 минг «саҳиҳ» ва 200 минг «ғайри саҳиҳ» ҳадисни ёддан билган. Б. ўзининг ноёб қобилияти, иқтидори, қувваи ҳофизасининг ўта кучлилиги б-н илм аҳлларини лол қолдирган. Ҳадис илмига ўта фидойилик, ақлзаковатини бахшида этиш Б.га шоншараф келтирди, уни ислом дунёсининг энг буюк алломаларидан бири сифатида танитди.

Б. 20 дан ортиқ китоб тасниф этган. Улардан айримлари бизгача етиб келган. Б.нинг «АлЖомиъ ассаҳиҳ» («Ишончли тўплам») деб номланган 4 жилд (жуз) дан иборат ҳадислар тўплами ислом оламидаги бошқа муҳаддислар тузган ҳадис тўпламлари орасида энг ишонарли ва мукаммалидир. Асар бир қанча хорижий тилларга таржима қилинган. Шу жумладан ўзбек тилига ҳам таржима қилиниб, 1991—96 йларда 4 жилдда нашр этилди (яна қ. «Саҳиҳи Бухорий»).

Б. яратган «АлАдаб алмуфрад» («Адаб дурдоналари») асари катта тарбиявий аҳамиятга молик беназир тўпламдир. 1322 ҳадис ва хабар жамланган бу асар Туркия ва Мисрда бир неча марта чоп этилган. Унинг ўзбекча таржимаси 1990 й. Тошкентда нашр қилинган. Ровийларнинг куняларига бағишланган «Китоб алкуна» («Кунялар ҳақида китоб») 1940 й. Ҳиндистонда чоп этилган. Б.нинг «АтТаърих алкабийр» («Катта тарих») китоби эса Туркияда 9 жилдда нашр қилинган. Асар қўлёзмасининг баъзи қисмлари Ҳайдаробод кутубхонасида сақланади. Шунингдек «Аттаърих ассағийр» («Кичик тарих») ҳам ҳадис тарихига оид қимматли асар ҳисобланади. Бу асар Ҳиндистон ва Қоҳирада чоп этилган. Б. яратган «Китоб алфавоид» («Фойдали ашёлар ҳақида китоб»), «АлЖомиъ алкабийр» («Катта таянч»), «Халқ афъол алибод», («Аллоҳ бандалари ишларининг табиати»), «АлМуснад алкабийр» («Катта таянч»), «Аттафсир алкабийр» («Катта тафсир»), «Китоб алхиба» («Хайрэҳсон ҳақида китоб») ва б. асарларнинг баъзилари бизгача етиб келмаган, баъзилари жаҳоннинг турли мамлакатлари кутубхоналарида сақланаётганлиги ҳақида маълумотлар бор. Б.нинг бошқа асарлари орасида «Тафсир алҚуръон» («Қуръон тафсири») китобини ҳам алоҳида таъкидлаш керак. Б. асарлари мусулмон дунёсининг барча Мадраса ва дорилфунунларида пайғамбар (ас) суннатлари бўйича асосий дарслик, қўлланма ҳисобланади. Жамоат арбоблари, олиму уламолар ва дин пешволари Б. асарларига таяниб иш тутадилар.

Истиқлол шарофати б-н Б.нинг ўлмас мероси элюрти бағрига қайтди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Имом алБухорий таваллудининг ҳижрийқамарий тақвим бўйича 1225 йиллигини нишонлаш тўғрисида»ги қарори (1997 й. 29 апр.) асосида Б.нинг илмий меросини ўрганиш ва тарғиб қилиш, хотирасини абадийлаштириш борасида катта ишлар қилинди. 1998 и. 23 окт.да Самарқандда юбилей тўйтантаналари бўлиб ўтди. Аллома абадий қўним топган Челак туманидаги Хартанг қишлоғида улкан ёдгорлик мажмуи очилди (қ. Бухорий ёдгорлик мажмуи).

Б.нинг бой маънавий меросини чуқур ўрганиш ва кенг тарғиб қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримовнинг ташаббуси б-н Имом алБухорий халқаро жамғармаси тузилди (1998 й. 4 нояб.; раиси Зоҳидилло Мунавваров). Жамғарманинг асосий вазифаси Қуръони карим ва Б.нинг «алЖомиъ ассаҳиҳ»и таржималарининг академик нашрларини тайёрлаш, буюк исломшунослар илмий меросини тадқиқ этиш, динийфалсафий мавзуларда илмий анжуманлар ўтказиш ва шулар ёрдамида ёш авлодни миллий анъаналаримизга садоқат руҳида тарбиялашдан иборат. 2000 й.дан бошлаб мазкур жамғарма ўзининг маънавиймаърифий, илмийадабий «Имом алБухорий сабоқлари» жур.ини нашр эта бошлади. Жур. халқимизни миллиймаънавий меросимиздан баҳраманд этиш, миллий, линий қадриятларнинг соғлом идрок этилишига ёрдам беришни уз олдига максад қилиб қўйган. Ўзбекистонда Б.нинг хотираси муносиб тарзда абадийлаштирилган. Тошкент Ислом ин-тига Б. номи берилган. Б.нинг ҳаёти ва ижодига бағишлаб бир неча тилларда китобальбом, 2 қисмли фильм (1995), «Ҳадис илмининг султони» 4 қисмли киноқисса (1998) яратилган.

Ас: Аладаб алмуфрад (Адаб дурдоналари), Т., 1990; Ҳадис [АлЖомиъ ассаҳиҳ], 1—4 ж.лар (2нашри), Т., 1997.

Ад.: Мозийдан таралган зиё. Имом алБухорий, Т., 1998; Уватов У., Имом алБухорий, Т., 1998; Мадаминов С, Имом Бухорий таърифи, Т., 1996; Имом алБухорий — муҳаддислар султони [нашрга тайёрловчилар Усмонҳожи Темурхон ўғли, Бахтиёр Набихон угли], Т., 1998; Душан Файзий Зарафшоний, Имом алБухорий, Т., 1998; Бабаханов Ш.З., Великие мухаддисы о мире и дружбе между народами, Т., 1998; Маънавият юлдузлари [2нашри], Т., 2001.

Убайдулла Уватов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.