Buxoriy yodgorlik majmui
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 750–751-b. — ziyouz.com
Buxoriy yodgorlik majmui BUXORIY YODGORLIK MAJMUI, Imom alBuxoriy yodgorlik majmui — Samarqanddagi me'moriy yodgorlik, ziyoratgoh. Imom alBuxoriy dafn etilgan Çelak tumani Xartang qişloğidagi qabriston musulmon axlining eng tabarruk va aziz ziyoratgoxlaridan bölib kelgan. 16-a.da Imom alBuxoriy kabri ustiga mö'jazgina makbara, yoniga masjid qurilib, hovlisiga bir neça tup çinor ekilgan. Lekin şöro tuzumi davridagi dahriylik siyosati tufayli bu maskan karovsiz ahvolga tuşib qolgan. Özbekiston mustaqillikka erişganidan söng Imom alBuxoriy kabi butun umrini iymon va e'tiqod, ilmma'rifat, diyonat yölida baxşida etgan uluğ zotlar xotiralarini e'zozlaş. ular nomlari b-n boglik joylarni obodonlaştirişga alohida e'tibor berila boşlandi. Özbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 1997 yil 29 apr.dagi «Imom alBuxoriy tavalludining hijriyqamariy taqvim böyiça 1225 yilligini nişonlaş töğrisida»gi qarori asosida allomaning maqbarasi örnida maxsus yodgorlik majmui barpo etildi. Bu yodgorlik majmui Özbekiston Respublikasi Prezidenti Islom Karimov rahbarligida yaratilgan loyiha asosida Samarqand, Buxoro, Xiva, Toşkent, Andijon, Namangan, Qöqon, Şahrisabz xalq ustalari tomonidan 1998 y.da qurildi.
Majmua avvalambor ziyoratgoh, muqaddas qadamjo, söng kundalik, juma, hayit namozlari öqiladigan joy vazifasini ötaydi. Bu yerda hadis ilminm örganiş va b. ma'rifii işlarni amalga oşiriş ham közlangan. Ğ.lgorlik majmuining boş rejasini tuzişda an'anaviy milliy me'moriy yeçimlar (peştoq, ravoq, gumbaz, ayvon va b.) asosida barpo etilgan binolar (maqbara, masjid, ma'muriy va b. inşootlar) ning hovli atrofida şakllanişi közda tutilgan. Majmua oldidagi ma'muriy binoning (ölçami 106,0x12,0 m) boş tarzi jan.ga qaragan. Yodgorlikka uçta peştokli, öymakor eşikli darvozaxonalar orqali kiriladi. Asosiy darvozaxonaning oldi va hovli tomonidan an'anaviy uslubda mahobatli peştoq işlangan (ölçami 12,0x14,6 m). Miyonsaroy diametri 10,5 m li moviy gumbaz b-n yopilgan. Old peştoqning ikki tarafida mohirlik b-n işlangan koşinlar orasiga arab va lotin alifbolarida yodgorlikning qurilişi haqida ma'lumot beradigan lavha örnatilgan. Ikki kanotdagi nisbatan kiçik peştoqli darvozaxonalar (gumbazining diametri 6,0 m) binoning mutanosib ravişda yaxlitligini saklagan holda unga öziga xos salobat baxş etadi. Katta darvozaxonaning öng tarafida ma'muriy va b. yordamçi xonalar joylaşgan. Boş yölning öng tarafida favvora qurilgan. Undan çapda, masjid tarafda qad. çinorlar va hovuz saqlanib qolgan. Hovli sahnidagi yölaklar çorsi şaklidagi ohaktoş ğiştlar b-n qoplangan.
Majmua mujassamotining markaz öqi Imom alBuxoriy maqbarasida öz yakunini topgan. Maqbara murabba şaklida qurilgan bölib, ölçami 9,0x9,0 m, balandligi 17,0 m. Maqbara devori zangori, havo rang va oq sirli kesma koşinlar, marmar, oniks va granit toşlar b-n qoplangan. Koşinlar girih şaklida terilib, orasida bezakka uyğunlaştirib arabça xatda hadislar bitilgan. Sathni bezaşda bir-biriga öxşaş şakllardan mohirlik b-n foydalanilgan. Içki bezagida gançkorlik, böyama naqş va turli rangdagi koşinkori naqşlar köşilib, uyğunlaşib ketgan. Taşqi gumbaz Amir Temur maqbarasi gumbaziga öxşaş — qobirğalidir. Gumbazning içi doyra şaklida bölib, rangbarang serjilo naqşlar b-n bezatilgan. Maqbara markazida oqişkök şaffof oniks toşdan işlangan sağana örnatilgan. Maqbaraning öng tomonidagi eşikdan zina orqali maqbaraning ostki qavatiga — daxmaga tuşiladi. Yuqori qavatdagi sağananing aynan ostida Imom alBuxoriy jasadlari qöyilgan qabr marmartoş b-n qoplangan.
Hovlining çap tomonida masjid joylaşgan. Masjid — xonaqrhning umumiy mayd. 786 kv.m. Peşayvonining umumiy mayd. 214 kv. m. Xonaqohva peşayvonda 1500 ga yaqin kişi namoz öqişi mumkin. Hovlining öng qanotida ham peştoqli va miyonsaroyli bino bor. Miyonsaroy gumbazi ham boşqa gumbazlar b-n bir xil şaklda va ölçamda qurilgan. Bu binoda kutubxona, ilmiy xodimlar xonasi va b. yumuşlarga möljallangan xonalar mavjud. Bularning umumiy mayd. 946 kv. m. Peşayvonining mayd. 110 kv.m. Kutubxonada Qur'oni karimning noyob qölyozmalari, turli naşrlari, Imom alBuxoriy asarlarining naşrlari va b. kitoblar bor. Majmua törida — maqbaraning orqa tarafida hadis ilmini örganişga möljallangan öquv markazi — «Dorul hadio binosi joylaşgan.
Abduqahhor Turdiyev, Murodjon Aminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРИЙ ЁДГОРЛИК МАЖМУИ, Имом алБухорий ёдгорлик мажмуи — Самарқанддаги меъморий ёдгорлик, зиёратгоҳ. Имом алБухорий дафн этилган Челак тумани Хартанг қишлоғидаги қабристон мусулмон ахлининг энг табаррук ва азиз зиёратгохларидан бўлиб келган. 16-а.да Имом алБухорий кабри устига мўъжазгина макбара, ёнига масжид қурилиб, ҳовлисига бир неча туп чинор экилган. Лекин шўро тузуми давридаги даҳрийлик сиёсати туфайли бу маскан каровсиз аҳволга тушиб қолган. Ўзбекистон мустақилликка эришганидан сўнг Имом алБухорий каби бутун умрини иймон ва эътиқод, илммаърифат, диёнат йўлида бахшида этган улуғ зотлар хотираларини эъзозлаш. улар номлари б-н боглик жойларни ободонлаштиришга алоҳида эътибор берила бошланди. Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 1997 йил 29 апр.даги «Имом алБухорий таваллудининг ҳижрийқамарий тақвим бўйича 1225 йиллигини нишонлаш тўғрисида»ги қарори асосида алломанинг мақбараси ўрнида махсус ёдгорлик мажмуи барпо этилди. Бу ёдгорлик мажмуи Ўзбекистон Республикаси Президенти Ислом Каримов раҳбарлигида яратилган лойиҳа асосида Самарқанд, Бухоро, Хива, Тошкент, Андижон, Наманган, Қўқон, Шаҳрисабз халқ усталари томонидан 1998 й.да қурилди.
Мажмуа авваламбор зиёратгоҳ, муқаддас қадамжо, сўнг кундалик, жума, ҳайит намозлари ўқиладиган жой вазифасини ўтайди. Бу ерда ҳадис илминм ўрганиш ва б. маърифии ишларни амалга ошириш ҳам кўзланган. Ғ.лгорлик мажмуининг бош режасини тузишда анъанавий миллий меъморий ечимлар (пештоқ, равоқ, гумбаз, айвон ва б.) асосида барпо этилган бинолар (мақбара, масжид, маъмурий ва б. иншоотлар) нинг ҳовли атрофида шаклланиши кўзда тутилган. Мажмуа олдидаги маъмурий бинонинг (ўлчами 106,0x12,0 м) бош тарзи жан.га қараган. Ёдгорликка учта пештокли, ўймакор эшикли дарвозахоналар орқали кирилади. Асосий дарвозахонанинг олди ва ҳовли томонидан анъанавий услубда маҳобатли пештоқ ишланган (ўлчами 12,0x14,6 м). Миёнсарой диаметри 10,5 м ли мовий гумбаз б-н ёпилган. Олд пештоқнинг икки тарафида моҳирлик б-н ишланган кошинлар орасига араб ва лотин алифболарида ёдгорликнинг қурилиши ҳақида маълумот берадиган лавҳа ўрнатилган. Икки канотдаги нисбатан кичик пештоқли дарвозахоналар (гумбазининг диаметри 6,0 м) бинонинг мутаносиб равишда яхлитлигини саклаган ҳолда унга ўзига хос салобат бахш этади. Катта дарвозахонанинг ўнг тарафида маъмурий ва б. ёрдамчи хоналар жойлашган. Бош йўлнинг ўнг тарафида фаввора қурилган. Ундан чапда, масжид тарафда қад. чинорлар ва ҳовуз сақланиб қолган. Ҳовли саҳнидаги йўлаклар чорси шаклидаги оҳактош ғиштлар б-н қопланган.
Мажмуа мужассамотининг марказ ўқи Имом алБухорий мақбарасида ўз якунини топган. Мақбара мурабба шаклида қурилган бўлиб, ўлчами 9,0x9,0 м, баландлиги 17,0 м. Мақбара девори зангори, ҳаво ранг ва оқ сирли кесма кошинлар, мармар, оникс ва гранит тошлар б-н қопланган. Кошинлар гириҳ шаклида терилиб, орасида безакка уйғунлаштириб арабча хатда ҳадислар битилган. Сатҳни безашда бир-бирига ўхшаш шакллардан моҳирлик б-н фойдаланилган. Ички безагида ганчкорлик, бўяма нақш ва турли рангдаги кошинкори нақшлар кўшилиб, уйғунлашиб кетган. Ташқи гумбаз Амир Темур мақбараси гумбазига ўхшаш — қобирғалидир. Гумбазнинг ичи дойра шаклида бўлиб, рангбаранг сержило нақшлар б-н безатилган. Мақбара марказида оқишкўк шаффоф оникс тошдан ишланган сағана ўрнатилган. Мақбаранинг ўнг томонидаги эшикдан зина орқали мақбаранинг остки қаватига — дахмага тушилади. Юқори қаватдаги сағананинг айнан остида Имом алБухорий жасадлари қўйилган қабр мармартош б-н қопланган.
Ҳовлининг чап томонида масжид жойлашган. Масжид — хонақрҳнинг умумий майд. 786 кв.м. Пешайвонининг умумий майд. 214 кв. м. Хонақоҳва пешайвонда 1500 га яқин киши намоз ўқиши мумкин. Ҳовлининг ўнг қанотида ҳам пештоқли ва миёнсаройли бино бор. Миёнсарой гумбази ҳам бошқа гумбазлар б-н бир хил шаклда ва ўлчамда қурилган. Бу бинода кутубхона, илмий ходимлар хонаси ва б. юмушларга мўлжалланган хоналар мавжуд. Буларнинг умумий майд. 946 кв. м. Пешайвонининг майд. 110 кв.м. Кутубхонада Қуръони каримнинг ноёб қўлёзмалари, турли нашрлари, Имом алБухорий асарларининг нашрлари ва б. китоблар бор. Мажмуа тўрида — мақбаранинг орқа тарафида ҳадис илмини ўрганишга мўлжалланган ўқув маркази — «Дорул ҳадио биноси жойлашган.
Абдуқаҳҳор Турдиев, Муроджон Аминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.