Buxoro
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 752–756-b. — ziyouz.com
Buxoro — Buxoro viloyaşilatk şahar. Viloyatning ma'muriy, iqtisodiy va madaniy markazi. Özbekistonning jan.ğarbida, Zarafşon daryosi quyi oqimida. Toşkentdan 616 km. Iqlimi kontinental, yillik örtaça tra 15, G, iyulniki 29,5°, yanv.niki 0°. Mayd. 0,02 ming km2. B. 2 ta şahar tumani (Fayzulla Xöjayev va Töqimaçilik)ga bölingan. Aholisi 264 ming kişi (2001).
B.— Şarqning maşhur qad. şaharlaridan biri. Arxeologik ma'lumotlarga köra, B.ga mil. av. 1-ming yillik örtalarida asos solingan, Uning nomi ilk örta asr Xitoy manbalarida turliça (An, Ansi, Ango, Buxo, Buku, Buxe, Buxaer, Buxuaer, Buxala, Buxuala, Fuxo, Puxuala va b.) atalgan. Bu atamalardan avvalgi uçtasi B.ning xitoyça nomlari bölib, qolgani «Buxoro» sözining xitoy tilidagi talaffuzidir. Örta asr arab manbalarida esa B. Numijkat, Navmiçkat, Bumiçkat (Yangi qörğon), AlMadina assufriyya (Mis şahar), Madinat attujjor (Savdogarlar şahri), Foxira (Faxrli şahar) kabi nomlar b-n tilga olingan. B. atamasi sanskritça «vixora» sözining turkmöğulça şakli — «buxor» («ibodatxona») dan kelib çiqqan deb taxmin qilingan. Keyingi tadqiqotlarda bu atama suğdiyça «buğ» yoki «bag» («tangri») hamda «oro» («jamol») sözlaridan iborat bölib, «tangri jamoli» degan ma'noni anglatadi, degan fikr ilgari surilmoqda. Darhaqiqat, Zarafşon daryosining quyi oqimida joylaşgan B. va uning atrofidagi yerlar qadimda nihoyatda xuşmanzara — hayvonot va ösimlik dunyosi betakror, köl va oqar suvlarga boy bölib, tarixçi Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asaridagi ma'lumotlar buni tasdiklaydi.
B.ning islomga qadar bölgan siyosiy tarixi xususidagi ma'lumotlar mil. 7— 8-a.lar b-n çegaralanadi. B. 6—8-a.lar boşida Buxorxudogplar hokimligi poytaxti edi. 709 y. uni Arab xalifaligi fath etgan, 9—10-a.larda esa usomoniylarpoytaxti bölgan. 999 y. '.niqoraxoniylar, 1220 y. möğullar bosib olgan. 1370 y.dan B. Amir Temurva Temuriylar davlati, 16-a. boşidan şayboniylar (1533 y. bu davlat poytaxti Samarqanddan B.ga köçirilişi tufayli Buxoro xonligi deb atala boşlagan) va 1533 y.dan 1920 y.gaça Buxoro xonligi (amirligi) markazi bölgan, söng B. Buxoro bosqini natijasida şörolar tomonidan bosib olingan. 1920 y. 8 sent. dan B. Buxoro Xalq Sovet Respublikasi (BXSR) ning poytaxti bölgan. B. 1925 y.dan
ÖzSSR va 1991 y. 1 sent.dan mustaqil Özbekiston Respublikasi tarkibida. B.ni arxeologik jihatdan faol örganiş işlari 70—80-y.larga töğri keladi. Özbekiston FA Arxeologiya in-tining maxsus arxeologik otryadi (A. R. Muhammadjonov, I. Ahrorov, J. Mirzaahmedov, Ş. Odilov) va Özbekiston Madaniyat vazirligining Me'moriy yodgorliklarni ta'mirlaş va asraş in-ti otryadi (Ye. G. Nekrasova boşçiligida) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida hoz. B. viloyati hududida mil. av. 4—3-ming yilliklardayoq ovçilik va baliqçilik b-n şuğullangan, toşdan turli qurol va buyumlar yasaş mahoratlari yuksak darajaga yetgan neolit davriga mansub qabilalar yaşagani aniqpandi. Mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmida Zarafşon daryosi özaniga yaqin yerlarga, ayniqsa uning qad. tarmoqlari (Vobkentdaryo, Mohondaryo, Gujayli va b.) havzalariga çorvadordehqon qabilalar kelib joylaşib, ular botqoq yerlarda dehqonçilik qiliş b-n birga yaylovlarda çorvaçilik b-n ham maşğul bölganlar. Arxeologlar Qoraköl tumanidagi Zamonbobo degan joydan mazkur qabilalar manzilgohlaridan birining qoldiqlarini topib örgandilar. Şu bois bu madaniyat fanda Zamonbobo madaniyati deb ataldi. Mil. av. 1-ming yillikda B. vohasida astasekin sun'iy suğoriş tarmoqlari va mustahkamlangan qişloqlar vujudga kela boşlaydi. Zarafşon daryosining kad. tarmoği — Şoxrud böylaridagi dastlabki qişloqlarning, jumladan hoz. B. örnida bölgan qişloqning barpo bölişi aynan ana şu davrga töğri keladi. 70-y.larda B.ning eski şahar qismida olib borilgan arxeologik kazişmalar natijasida B.ni arxeologik jihatdan örganiş tarixida birinçi marta materik qatlamga qadar yetib borişga va madaniy qatlamlaniş çuqurligi 20 m dan ortiq ekanligini aniqlaşga muvaffaq bölindi. Mir Arab madrasasi yaqinidagi arxeologik qazişma çoğida materik qatlam ustida töq jigarrang torf qatlami (40— 70 sm) borligi, uning içida esa yovvoyi va xonaki hayvonlar suyaklari qoldiklari hamda sopol idiş va buyumlar parçalari köp ekanligi ma'lum böldi. Torf qatlami Madrasa tomon tobora qalinlaşib borib, bino ostiga kelganda qalinligi 7,5 m ga yetgan. Bu esa qadimda B. hududidan Zarafşon daryosi tarmoqlaridan biri — ilk örta asr manbalarida qayd etilgan «Rudi zar» («Oltin irmoq») ning ötganligini isbotlaydi. Arxeologik tadqiqotlar keyinçalik qurib qolgan mazkur tarmoqning har ikki qirğoği böylab bir qança mustahkamlangan qişloqlarning vujudga kelgani va ular B.ning eng qad. şahar özagini taşkil qilganini tasdiqladi. Şahar özagi 3 qism — «Oltin irmoqşing öng qirğoğida joylaşgan ark, ya'ni qal'a hamda uning öng va söl qirğoqlaridagi qişloqlardan iborat bölgan. Bu yerdan topilgan köplab aşyoviy dalillar, xususan sopol idiş va buyumlar B. tarixining turli davrlari (mil. av. 1-ming yillikning 3çoragidan 20-a. boşlariga qadar) ga oid bölib, ulardan 2 tasi mil. av. 5-a.ga taallukdi ekanligi aniqlandi. Bundan taşqari, B. arkida olib borilgan arxeologik qazişmalar vaqtida yana köplab yangi va nodir aşyoviy dalillar topildiki, ular şaharning qad. tarixini örganişda muhim ahamiyatga egadir. Bu yerda 13— 15,5 m, şuningdek 16,5—18,5 m çuqurlikdan 2 ta paxsa devor qoldiği topildi. Ular B.ning qad. mudofaa devori xarobalari bölib, biri (mil. 4—5-a.lar) ning bal. 2,5—3 m, ikkinçisi (mil.av. 4—3-a.lar) niki 2—2,5 m.
Şuningdek, şaharning yoşini aniqlaş maqsadida butun B. vohasi böylab, çunonçi yirik arxeologik yodgorliklar — Poykend, Qörğoni Vardonze, Romitan, Varaxşa, Xoja Böston, Qözimontepa, Oqsoçtepa va b. şahar xarobalarida keng arxeologik qazişmalar olib borildi. Konimex tumanida mil. av. 6—5-a.larga doyr yodgorliklar (Çordara şahar xarobasi, Qumrabod — I, Qumrabod — II, Arabon — I, Arabon — II nomli mustahkamlangan qişloqlar, mil. av. 6-a.ga oid Şodibek va Qalqonota qörğonlari) topib örganildi (1975—77). Ulardan yuqori darajada rivojlangan hunarmandçilik va me'morlikka doir köplab aşyoviy dalillar topildi. Öşa davrga taalluqli qişloqlar qoldiqlari Jondor tumanidagi Xojaxotin, Laylakxör, Boştepa, Oqtepa va b. joylardan ham topildi.
Arxeologik tadqiqotlar jarayonida B. xususidagi yozma manbalarda keltirilgan ma'lumotlar b-n arxeologik topilmalar qiyoslanib, quyidagiça xulosaga kelindi. Zarafşon daryosining quyi oqimidagi dastlabki manzilgohlar jyoz davri (mil. av. 2-ming yillikning 2-yarmi) dayoq vujudga kelib, ular sinçli yarim yertölalardan iborat bölgan (qurib qolgan Mohondaryo tarmoği mintaqasida olib borilgan tadqiqotlar buni tasdiqlaydi); mil. av. 6—5-a.larda Zarafşon daryosining yirik tarmogilari deltalari joylaşgan yerlarda mustahkamlanmagan manzilgoxlar paydo bölgan. Mil. av. 4-a.da esa B. arki qurilajak hudud baland mudofaa devori va keng xandaq b-n örab olinib, uning etagida uçta mustahkamlangan manzilgoh joylaşgan (bu xil manzilgohlar mil. av. 1-ming yillik boşidan Örta Osiyoning dehqonçilik qilinadigan viloyatlariga xosdir). Mazkur manzilgohlardan biri Firobdiz, ikkinçisi Navmiçkat, uçinçisi B. deb atalgan. Keyinçalik bu uç manzilgoh özaro birlaşib va töxtovsiz taraqqiy etib borib, kattagina şaharga — B. vohasining savdohunarmandçilik va ma'muriy markaziga aylangan.
B.ning Bukj ipak yöli çorrahasida joylaşganligi ilk davrlardan boşlab hunarmandçilik tarmoqlari (kulolçilik, temirçilik, misgarlik, zardözlik, zargarlik, şişasozlik, kandakorlik, badiiy kaştaçilik va h.k.) va savdo-sotiq işlarining rivojlanişiga turtki böldi.
Rossiya istilosi davrida bir neça mayda qayta işlaş korxonalari vujudga keldi. 20-a. boşida B.da 12 ta mahalla, 360 dan ortiq guzar, 250 dan ziyod Madrasa, 390 ta masjid, qariyb 150 ta karvonsaroy, 350 ta hovuz bölgan. B. madrasalarida 10 mingdan ortiq talaba öqigan. B.da 1920-y.lardan boşlab sanoat korxonalarining soni va salmogi ortib bordi. Viloyat hududida gaz va neft konlarining topilişi şaharda yangi sanoat tarmoklarini rivojlantirişga asos böldi. Uysozlik, madaniymaişiy xizmat tarmoqlarini barpo etiş jadallaşdi. Obodonlaştiriş va kökalamzorlaştiriş işlari tubdan yaxşilandi. Xalqaro vamahalliy turizm yölga qöyildi. Hoz. kunda B.da 30 dan ortiq yirik sanoat korxonasi mavjud. Viloyat sanoat korxonalari yalpi mahsulotining yarmidan köproği B.da işlab çiqariladi. Korxonalarda asosan mahalliy xom aşyo qayta işlanadi. Ayrim korxonalar gaz va neft sanoati hamda q.x.ga xizmat qilişga ixtisoslaşgan. Buxoro töqimaçilik k-ti («Buxoroteks»), qoraköl z-di, zardözlik, pillakaşlik fkalari, paxta, yoğekstraksiya, vino, ğişt, remontmexanika z-dlari, un, göşt, uysozlik k-tlari, poyabzal, tikuvçilik fkalari hamda hunarmandçilik tarmoqlari işlab turibdi. Şaharda 10 dan ortiq xorijiy mamlakatlar b-n hamkorlikda qurilgan qöşma korxonalar faoliyat körsatadi: «BuxTel» (Isroil) mayonez, «OmegaSitora» (Gretsiya) möyna buyumlari, «GufikAvitsenna» (Xindiston) dori-darmon, «Marmar» (AQŞ) quriliş materiallari işlab çiqaradi. 1996 y.da B.da Koreya Respublikasida işlab çiqarilgan telefon st-yalari örnatildi. B.da Özbekiston paxtaçilik i.t. in-tining filiali, boğdorçilik, niholçilik tajriba xujaligi va «Sohibkor» xujaligi joylaşgan.
B.da 20 dan ortiq yönalişda avtomobil transporti katnaydi. 1986 y.dan trolleybus qatnovi yölga qöyiddi. Xalkaro aeroport B.ni Toşkent orqali respublika viloyatlari va 20 dan ortiq xorijiy davlatlar b-n özaro aloqalar örnatişda xizmat qiladi. B.da 100 dan ortiq yirik tarixiy me'moriy yodgorliklar: Buxoro arki, Somoniylar maqbarasi, Çaşmai Ayyub maqbarasi, Matki Attori masjidi, Namozgoh masjidi, Poyi kalon ansambli, Qal'adevor qoldiqlari, Minorai kalon, Masjidi kalon, Mir Arab madrasass, Tim va toqilar, Labihovuz ansambli, Ulutbek madrasasi, Çor minor, Bolohovuz masjidi, Sitorai Mohi Xosa ansambli va b. saqlangan. Bular şaxarning yangi kismidagi zamonaviy köp qavatli binolar (hokimiyat uyi, «Buxoro», «Zarafşon», «Varaxşa», «Guliston» mehmonxonalari) b-n uyğunlaşib ketgan.
B. yirik ilmma'naviyat, ma'rifat markazlaridan. 1996 y. martdan Özbekiston FA Samarqand bölimining Buxoro mintaqaviy markazi faoliyat körsatmoqda. 1997 y.da 3 oliy öquv yurti (davlat unti, oziq-ovqat va yengil sanoat texnologiyasi inti, tibbiyot inti), 5 kollej, 3 akademik litsey, tarix faniga ixtisoslaşgan maktab, 47 umumiy ta'lim maktabi, 89 maktabgaça tarbiya muassasalari, 28 ommaviy kutubxona, Buxoro davlat me'moriybadiiy muzey körikxonasi, 2 teatr mavjud. «Buxoro haftanomasi» gaz. çiqadi (adadi 2000).
Buxoro zaminida maşhur, donişmand allomalar voyaga yetgan, öqib ijod etgan. Abu Hafsi Kabir Buxoriy (767— 832), Imom alBuxoriy, Ibn Sino, Narşaxiy, Daqiqiy, Rudakiy, Bal'amiy, Abduxolik Ğijduvoniy, Bahouddin Naqşband, Sayfiddin Boxarziy, Nosir Buxoriy, Şamsiddin Buxoriy, Ubaydulloh Buxoriy, Muşfiqiy, Hofiz Taniş Buxoriy, Turdi Faroğiy, Ahmad Doniş, Fitrat, Sadriddin Ayniy, Fayzulla Xöjayev, Ibrohim Möminov, Jalol Ikromiy şular jumlasidandir. 1997 y.ning okt.da B.ning 2500 yilligi Özbekistonda keng nişonlandi. 50 dan ortiq tarixiyme'moriy obidalar ta'mirlandi, yangi istirohat boğlari, xiyobonlar barpo qilindi.
Manbalar va ad.: Narşaxiy, Buxoro tarixi, T., 1966; Istoriya atTabari, T., 1987;Hofiz Taniş Buxori y, Abdullanoma [1 —2j.lar], T., 1999— 2000; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Mir Muxammad Amin Buxariy, Ubaydullaname, T., 1957; Abduraxmoni Tali, Istoriya Abulfeyzxana, T., 1959; Fazlellax ibn Ruz bixan Isfaxani, Mexmannameyi Buxara, M., 1976; Axmad Daniş, Istoriya Mangitskoy dinastii,
Buxoro şahri. «Uzbekturizm» milliy kompaniyasining «Buxoro» mehmonxonasi.
Duşanbe, 1967; Mirza Abdal Azii Sami, Tarixi salatini mangitiyya, M., 1962; Insoniyatning ilmiy va madaniy merosi — uçinçi ming yillikka (1997 y. 18— 20 okt., BuxoroXiva), T., 1997.
Abdulahad Muhammadjonov, Isroil Nazarov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО — Бухоро вилояшилатк шаҳар. Вилоятнинг маъмурий, иқтисодий ва маданий маркази. Ўзбекистоннинг жан.ғарбида, Зарафшон дарёси қуйи оқимида. Тошкентдан 616 км. Иқлими континентал, йиллик ўртача тра 15, Г, июлники 29,5°, янв.ники 0°. Майд. 0,02 минг км2. Б. 2 та шаҳар тумани (Файзулла Хўжаев ва Тўқимачилик)га бўлинган. Аҳолиси 264 минг киши (2001).
Б.— Шарқнинг машҳур қад. шаҳарларидан бири. Археологик маълумотларга кўра, Б.га мил. ав. 1-минг йиллик ўрталарида асос солинган, Унинг номи илк ўрта аср Хитой манбаларида турлича (Ан, Анси, Анго, Бухо, Буку, Бухэ, Бухаэр, Бухуаэр, Бухала, Бухуала, Фухо, Пухуала ва б.) аталган. Бу атамалардан аввалги учтаси Б.нинг хитойча номлари бўлиб, қолгани «Бухоро» сўзининг хитой тилидаги талаффузидир. Ўрта аср араб манбаларида эса Б. Нумижкат, Навмичкат, Бумичкат (Янги қўрғон), АлМадина ассуфрийя (Мис шаҳар), Мадинат аттужжор (Савдогарлар шаҳри), Фохира (Фахрли шаҳар) каби номлар б-н тилга олинган. Б. атамаси санскритча «вихора» сўзининг туркмўғулча шакли — «бухор» («ибодатхона») дан келиб чиққан деб тахмин қилинган. Кейинги тадқиқотларда бу атама суғдийча «буғ» ёки «баг» («тангри») ҳамда «оро» («жамол») сўзларидан иборат бўлиб, «тангри жамоли» деган маънони англатади, деган фикр илгари сурилмоқда. Дарҳақиқат, Зарафшон дарёсининг қуйи оқимида жойлашган Б. ва унинг атрофидаги ерлар қадимда ниҳоятда хушманзара — ҳайвонот ва ўсимлик дунёси бетакрор, кўл ва оқар сувларга бой бўлиб, тарихчи Наршахийнинг «Бухоро тарихи» асаридаги маълумотлар буни тасдиклайди.
Б.нинг исломга қадар бўлган сиёсий тарихи хусусидаги маълумотлар мил. 7— 8-а.лар б-н чегараланади. Б. 6—8-а.лар бошида Бухорхудогплар ҳокимлиги пойтахти эди. 709 й. уни Араб халифалиги фатҳ этган, 9—10-а.ларда эса усомонийларпойтахти бўлган. 999 й. Ъ.ниқорахонийлар, 1220 й. мўғуллар босиб олган. 1370 й.дан Б. Амир Темурва Темурийлар давлати, 16-а. бошидан шайбонийлар (1533 й. бу давлат пойтахти Самарқанддан Б.га кўчирилиши туфайли Бухоро хонлиги деб атала бошлаган) ва 1533 й.дан 1920 й.гача Бухоро хонлиги (амирлиги) маркази бўлган, сўнг Б. Бухоро босқини натижасида шўролар томонидан босиб олинган. 1920 й. 8 сент. дан Б. Бухоро Халқ Совет Республикаси (БХСР) нинг пойтахти бўлган. Б. 1925 й.дан
ЎзССР ва 1991 й. 1 сент.дан мустақил Ўзбекистон Республикаси таркибида. Б.ни археологик жиҳатдан фаол ўрганиш ишлари 70—80-й.ларга тўғри келади. Ўзбекистон ФА Археология ин-тининг махсус археологик отряди (А. Р. Муҳаммаджонов, И. Аҳроров, Ж. Мирзааҳмедов, Ш. Одилов) ва Ўзбекистон Маданият вазирлигининг Меъморий ёдгорликларни таъмирлаш ва асраш ин-ти отряди (Е. Г. Некрасова бошчилигида) томонидан олиб борилган тадқиқотлар натижасида ҳоз. Б. вилояти ҳудудида мил. ав. 4—3-минг йилликлардаёқ овчилик ва балиқчилик б-н шуғулланган, тошдан турли қурол ва буюмлар ясаш маҳоратлари юксак даражага етган неолит даврига мансуб қабилалар яшагани аниқпанди. Мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярмида Зарафшон дарёси ўзанига яқин ерларга, айниқса унинг қад. тармоқлари (Вобкентдарё, Моҳондарё, Гужайли ва б.) ҳавзаларига чорвадордеҳқон қабилалар келиб жойлашиб, улар ботқоқ ерларда деҳқончилик қилиш б-н бирга яйловларда чорвачилик б-н ҳам машғул бўлганлар. Археологлар Қоракўл туманидаги Замонбобо деган жойдан мазкур қабилалар манзилгоҳларидан бирининг қолдиқларини топиб ўргандилар. Шу боис бу маданият фанда Замонбобо маданияти деб аталди. Мил. ав. 1-минг йилликда Б. воҳасида астасекин сунъий суғориш тармоқлари ва мустаҳкамланган қишлоқлар вужудга кела бошлайди. Зарафшон дарёсининг кад. тармоғи — Шохруд бўйларидаги дастлабки қишлоқларнинг, жумладан ҳоз. Б. ўрнида бўлган қишлоқнинг барпо бўлиши айнан ана шу даврга тўғри келади. 70-й.ларда Б.нинг эски шаҳар қисмида олиб борилган археологик казишмалар натижасида Б.ни археологик жиҳатдан ўрганиш тарихида биринчи марта материк қатламга қадар етиб боришга ва маданий қатламланиш чуқурлиги 20 м дан ортиқ эканлигини аниқлашга муваффақ бўлинди. Мир Араб мадрасаси яқинидаги археологик қазишма чоғида материк қатлам устида тўқ жигарранг торф қатлами (40— 70 см) борлиги, унинг ичида эса ёввойи ва хонаки ҳайвонлар суяклари қолдиклари ҳамда сопол идиш ва буюмлар парчалари кўп эканлиги маълум бўлди. Торф қатлами Мадраса томон тобора қалинлашиб бориб, бино остига келганда қалинлиги 7,5 м га етган. Бу эса қадимда Б. ҳудудидан Зарафшон дарёси тармоқларидан бири — илк ўрта аср манбаларида қайд этилган «Руди зар» («Олтин ирмоқ») нинг ўтганлигини исботлайди. Археологик тадқиқотлар кейинчалик қуриб қолган мазкур тармоқнинг ҳар икки қирғоғи бўйлаб бир қанча мустаҳкамланган қишлоқларнинг вужудга келгани ва улар Б.нинг энг қад. шаҳар ўзагини ташкил қилганини тасдиқлади. Шаҳар ўзаги 3 қисм — «Олтин ирмоқшинг ўнг қирғоғида жойлашган арк, яъни қалъа ҳамда унинг ўнг ва сўл қирғоқларидаги қишлоқлардан иборат бўлган. Бу ердан топилган кўплаб ашёвий далиллар, хусусан сопол идиш ва буюмлар Б. тарихининг турли даврлари (мил. ав. 1-минг йилликнинг 3чорагидан 20-а. бошларига қадар) га оид бўлиб, улардан 2 таси мил. ав. 5-а.га тааллукди эканлиги аниқланди. Бундан ташқари, Б. аркида олиб борилган археологик қазишмалар вақтида яна кўплаб янги ва нодир ашёвий далиллар топилдики, улар шаҳарнинг қад. тарихини ўрганишда муҳим аҳамиятга эгадир. Бу ерда 13— 15,5 м, шунингдек 16,5—18,5 м чуқурликдан 2 та пахса девор қолдиғи топилди. Улар Б.нинг қад. мудофаа девори харобалари бўлиб, бири (мил. 4—5-а.лар) нинг бал. 2,5—3 м, иккинчиси (мил.ав. 4—3-а.лар) ники 2—2,5 м.
Шунингдек, шаҳарнинг ёшини аниқлаш мақсадида бутун Б. воҳаси бўйлаб, чунончи йирик археологик ёдгорликлар — Пойкенд, Қўрғони Вардонзе, Ромитан, Варахша, Хожа Бўстон, Қўзимонтепа, Оқсочтепа ва б. шаҳар харобаларида кенг археологик қазишмалар олиб борилди. Конимех туманида мил. ав. 6—5-а.ларга дойр ёдгорликлар (Чордара шаҳар харобаси, Қумрабод — I, Қумрабод — II, Арабон — I, Арабон — II номли мустаҳкамланган қишлоқлар, мил. ав. 6-а.га оид Шодибек ва Қалқонота қўрғонлари) топиб ўрганилди (1975—77). Улардан юқори даражада ривожланган ҳунармандчилик ва меъморликка доир кўплаб ашёвий далиллар топилди. Ўша даврга тааллуқли қишлоқлар қолдиқлари Жондор туманидаги Хожахотин, Лайлакхўр, Боштепа, Оқтепа ва б. жойлардан ҳам топилди.
Археологик тадқиқотлар жараёнида Б. хусусидаги ёзма манбаларда келтирилган маълумотлар б-н археологик топилмалар қиёсланиб, қуйидагича хулосага келинди. Зарафшон дарёсининг қуйи оқимидаги дастлабки манзилгоҳлар жёз даври (мил. ав. 2-минг йилликнинг 2-ярми) даёқ вужудга келиб, улар синчли ярим ертўлалардан иборат бўлган (қуриб қолган Моҳондарё тармоғи минтақасида олиб борилган тадқиқотлар буни тасдиқлайди); мил. ав. 6—5-а.ларда Зарафшон дарёсининг йирик тармогилари дельталари жойлашган ерларда мустаҳкамланмаган манзилгохлар пайдо бўлган. Мил. ав. 4-а.да эса Б. арки қурилажак ҳудуд баланд мудофаа девори ва кенг хандақ б-н ўраб олиниб, унинг этагида учта мустаҳкамланган манзилгоҳ жойлашган (бу хил манзилгоҳлар мил. ав. 1-минг йиллик бошидан Ўрта Осиёнинг деҳқончилик қилинадиган вилоятларига хосдир). Мазкур манзилгоҳлардан бири Фиробдиз, иккинчиси Навмичкат, учинчиси Б. деб аталган. Кейинчалик бу уч манзилгоҳ ўзаро бирлашиб ва тўхтовсиз тараққий этиб бориб, каттагина шаҳарга — Б. воҳасининг савдоҳунармандчилик ва маъмурий марказига айланган.
Б.нинг Букж ипак йўли чорраҳасида жойлашганлиги илк даврлардан бошлаб ҳунармандчилик тармоқлари (кулолчилик, темирчилик, мисгарлик, зардўзлик, заргарлик, шишасозлик, кандакорлик, бадиий каштачилик ва ҳ.к.) ва савдо-сотиқ ишларининг ривожланишига туртки бўлди.
Россия истилоси даврида бир неча майда қайта ишлаш корхоналари вужудга келди. 20-а. бошида Б.да 12 та маҳалла, 360 дан ортиқ гузар, 250 дан зиёд Мадраса, 390 та масжид, қарийб 150 та карвонсарой, 350 та ҳовуз бўлган. Б. мадрасаларида 10 мингдан ортиқ талаба ўқиган. Б.да 1920-й.лардан бошлаб саноат корхоналарининг сони ва салмоги ортиб борди. Вилоят ҳудудида газ ва нефть конларининг топилиши шаҳарда янги саноат тармокларини ривожлантиришга асос бўлди. Уйсозлик, маданиймаиший хизмат тармоқларини барпо этиш жадаллашди. Ободонлаштириш ва кўкаламзорлаштириш ишлари тубдан яхшиланди. Халқаро вамаҳаллий туризм йўлга қўйилди. Ҳоз. кунда Б.да 30 дан ортиқ йирик саноат корхонаси мавжуд. Вилоят саноат корхоналари ялпи маҳсулотининг ярмидан кўпроғи Б.да ишлаб чиқарилади. Корхоналарда асосан маҳаллий хом ашё қайта ишланади. Айрим корхоналар газ ва нефть саноати ҳамда қ.х.га хизмат қилишга ихтисослашган. Бухоро тўқимачилик к-ти («Бухоротекс»), қоракўл з-ди, зардўзлик, пиллакашлик фкалари, пахта, ёғэкстракция, вино, ғишт, ремонтмеханика з-длари, ун, гўшт, уйсозлик к-тлари, пойабзал, тикувчилик фкалари ҳамда ҳунармандчилик тармоқлари ишлаб турибди. Шаҳарда 10 дан ортиқ хорижий мамлакатлар б-н ҳамкорликда қурилган қўшма корхоналар фаолият кўрсатади: «БухТель» (Исроил) майонез, «ОмегаСитора» (Греция) мўйна буюмлари, «ГуфикАвиценна» (Хиндистон) дори-дармон, «Мармар» (АҚШ) қурилиш материаллари ишлаб чиқаради. 1996 й.да Б.да Корея Республикасида ишлаб чиқарилган телефон ст-ялари ўрнатилди. Б.да Ўзбекистон пахтачилик и.т. ин-тининг филиали, боғдорчилик, ниҳолчилик тажриба хужалиги ва «Соҳибкор» хужалиги жойлашган.
Б.да 20 дан ортиқ йўналишда автомобиль транспорти катнайди. 1986 й.дан троллейбус қатнови йўлга қўйидди. Халкаро аэропорт Б.ни Тошкент орқали республика вилоятлари ва 20 дан ортиқ хорижий давлатлар б-н ўзаро алоқалар ўрнатишда хизмат қилади. Б.да 100 дан ортиқ йирик тарихий меъморий ёдгорликлар: Бухоро арки, Сомонийлар мақбараси, Чашмаи Айюб мақбараси, Матки Аттори масжиди, Намозгоҳ масжиди, Пойи калон ансамбли, Қалъадевор қолдиқлари, Минораи калон, Масжиди калон, Мир Араб мадрасасц, Тим ва тоқилар, Лабиҳовуз ансамбли, Улутбек мадрасаси, Чор минор, Болоҳовуз масжиди, Ситораи Моҳи Хоса ансамбли ва б. сақланган. Булар шахарнинг янги кисмидаги замонавий кўп қаватли бинолар (ҳокимият уйи, «Бухоро», «Зарафшон», «Варахша», «Гулистон» меҳмонхоналари) б-н уйғунлашиб кетган.
Б. йирик илммаънавият, маърифат марказларидан. 1996 й. мартдан Ўзбекистон ФА Самарқанд бўлимининг Бухоро минтақавий маркази фаолият кўрсатмоқда. 1997 й.да 3 олий ўқув юрти (давлат унти, озиқ-овқат ва енгил саноат технологияси инти, тиббиёт инти), 5 коллеж, 3 академик лицей, тарих фанига ихтисослашган мактаб, 47 умумий таълим мактаби, 89 мактабгача тарбия муассасалари, 28 оммавий кутубхона, Бухоро давлат меъморийбадиий музей кўрикхонаси, 2 театр мавжуд. «Бухоро ҳафтаномаси» газ. чиқади (адади 2000).
Бухоро заминида машҳур, донишманд алломалар вояга етган, ўқиб ижод этган. Абу Ҳафси Кабир Бухорий (767— 832), Имом алБухорий, Ибн Сино, Наршахий, Дақиқий, Рудакий, Балъамий, Абдухолик Ғиждувоний, Баҳоуддин Нақшбанд, Сайфиддин Бохарзий, Носир Бухорий, Шамсиддин Бухорий, Убайдуллоҳ Бухорий, Мушфиқий, Ҳофиз Таниш Бухорий, Турди Фароғий, Аҳмад Дониш, Фитрат, Садриддин Айний, Файзулла Хўжаев, Иброҳим Мўминов, Жалол Икромий шулар жумласидандир. 1997 й.нинг окт.да Б.нинг 2500 йиллиги Ўзбекистонда кенг нишонланди. 50 дан ортиқ тарихиймеъморий обидалар таъмирланди, янги истироҳат боғлари, хиёбонлар барпо қилинди.
Манбалар ва ад.: Наршахий, Бухоро тарихи, Т., 1966; История атТабари, Т., 1987;Ҳофиз Таниш Бухори й, Абдулланома [1 —2ж.лар], Т., 1999— 2000; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Мир Мухаммад Амин Бухарий, Убайдулланаме, Т., 1957; Абдурахмони Тали, История Абулфейзхана, Т., 1959; Фазлеллах ибн Руз бихан Исфахани, Мехманнамейи Бухаpa, M., 1976; Ахмад Даниш, История Мангитской династии,
Бухоро шаҳри. «Узбектуризм» миллий компаниясининг «Бухоро» меҳмонхонаси.
Душанбе, 1967; Мирза Абдал Азии Сами, Тарихи салатини мангитиййа, М., 1962; Инсониятнинг илмий ва маданий мероси — учинчи минг йилликка (1997 й. 18— 20 окт., БухороХива), Т., 1997.
Абдулаҳад Муҳаммаджонов, Исроил Назаров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.