Buxoro mudofaasi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 772–773-b. — ziyouz.com
Buxoro mudofaasi (1220 y. fev.) — şahar aholisining möğul bosqinçilariga qarşi qahramonona kuraşi. Xorazmşoh Muhammad Movarounnahrga Çingizxon boşçiligidagi möğul istiloçilari bosib kelayotganidan xabar topgaç, mamlakat mudofaasi uçun notöğri strategik usulni qöllagan. U öz qöşinini Movarounnahrning barça şaharlariga taqsimlab, har bir şahar mudofaasini öz holiga taşlab köygan. Xususan, B. m. uçun amiroxur Ixtiyoriddin Kuşlu va Inonçxon (Öğul Hojib) rahbarligi ostida 30 ming kişilik qöşin ajratilgan. Buxoroda bulardan taşqari amirlardan Xam id Pur, Sevinçxon va Kökxonlar bor edi. Çingizxon va uning kiçik öğli Tulixon möğullarning asosiy kuçlari b-n Buxoroni 1220 y. fev.da qamal qilişgan. Buxoro amirlari uç ming kişi b-n tunda şahar qal'asidan çiqib möğullar qarorgohiga şabixun (tungi hujum) uyuştirdilar, biroq yengilib, köp talafot körib yana şaharga qaytişga majbur bölganlar. Buxoro amirlari uç kunlik qamaldan söng mögullar halqasini yorib ötib, Xurosonga ketişga qaror qilişgan. Biroq mögullar buxoro qöşinini pistirmaga tuşirib, tormor keltirdilar, faqat Inonçxon ozgina qöşin b-n qamalni yorib ötişga muvaffaq bölgan. Himoyaçilarsiz qolgaç, şahar aholisining bir qismi taslim bölişga qaror qilib Çingizxon huzuriga qozi Badriddin Qozixon boşçiligidagi vakillarini jönatgan. Biroq şaharliklarning va qöşinning bir qismi (400 jangçi) yana 12 kun davomida arkka yaşirinib bosqinçilarga qarşi qahramonona kuraşni davom ettirdi. Şahar butkul vayron qilinib, yondirib yuborilgaç, aholining bir qismi qirib taşlangan, qolganini boşqa şaharlarni olişda qamal işlarida foydalaniş uçun haydab ketişgan. Çingizxon Tovuş bosqoqni Buxoro hokimi etib tayinlagan.
Ld..Raşid addin, Sbornik letopisey, t. 1, kn. 2, M.L., 1952; Şixab addin Muxammad anNasavi, Jizneopisaniye sultana Djalal addina Mankburni, Baku, 1973; Mirzo Uluğbek, Tört ulus tarixi, T., 1994.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО МУДОФААСИ (1220 й. фев.) — шаҳар аҳолисининг мўғул босқинчиларига қарши қаҳрамонона кураши. Хоразмшоҳ Муҳаммад Мовароуннаҳрга Чингизхон бошчилигидаги мўғул истилочилари босиб келаётганидан хабар топгач, мамлакат мудофааси учун нотўғри стратегик усулни қўллаган. У ўз қўшинини Мовароуннаҳрнинг барча шаҳарларига тақсимлаб, ҳар бир шаҳар мудофаасини ўз ҳолига ташлаб кўйган. Хусусан, Б. м. учун амирохур Ихтиёриддин Кушлу ва Инончхон (Ўғул Ҳожиб) раҳбарлиги остида 30 минг кишилик қўшин ажратилган. Бухорода булардан ташқари амирлардан Хам ид Пур, Севинчхон ва Кўкхонлар бор эди. Чингизхон ва унинг кичик ўғли Тулихон мўғулларнинг асосий кучлари б-н Бухорони 1220 й. фев.да қамал қилишган. Бухоро амирлари уч минг киши б-н тунда шаҳар қалъасидан чиқиб мўғуллар қароргоҳига шабихун (тунги ҳужум) уюштирдилар, бироқ енгилиб, кўп талафот кўриб яна шаҳарга қайтишга мажбур бўлганлар. Бухоро амирлари уч кунлик қамалдан сўнг мўгуллар ҳалқасини ёриб ўтиб, Хуросонга кетишга қарор қилишган. Бироқ мўгуллар бухоро қўшинини пистирмага тушириб, тормор келтирдилар, фақат Инончхон озгина қўшин б-н қамални ёриб ўтишга муваффақ бўлган. Ҳимоячиларсиз қолгач, шаҳар аҳолисининг бир қисми таслим бўлишга қарор қилиб Чингизхон ҳузурига қози Бадриддин Қозихон бошчилигидаги вакилларини жўнатган. Бироқ шаҳарликларнинг ва қўшиннинг бир қисми (400 жангчи) яна 12 кун давомида аркка яшириниб босқинчиларга қарши қаҳрамонона курашни давом эттирди. Шаҳар буткул вайрон қилиниб, ёндириб юборилгач, аҳолининг бир қисми қириб ташланган, қолганини бошқа шаҳарларни олишда қамал ишларида фойдаланиш учун ҳайдаб кетишган. Чингизхон Товуш босқоқни Бухоро ҳокими этиб тайинлаган.
Лд..Рашид аддин, Сборник летописей, т. 1, кн. 2, М.Л., 1952; Шихаб аддин Мухаммад анНасави, Жизнеописание султана Джалал аддина Манкбурны, Баку, 1973; Мирзо Улуғбек, Тўрт улус тарихи, Т., 1994.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.