Buxoro mudofaasi

Buxoro mudofaasi — 1220-yil fevralida Buxoro şahri himoyaçilari va aholisining Çingizxon boşçiligidagi möğul qöşinlariga qarşi kuraşi. Bu voqea möğullarning Xorazmşohlar davlatiga bosqini davridagi muhim jangovar harakatlardan biri bölgan. Inglizça Vikipediyaga köra, möğullar şaharni 7-fevral atrofida qurşab olgan, taşqi şahar 10-fevralda taslim bölgan, ark esa yana ön ikki kunça qarşilik körsatgan.1

Inglizça Vikipediyaga köra, möğul bosqini arafasida Buxoro Örta Osiyoning eng yirik savdo va madaniyat markazlaridan biri bölib, ilm-fan sohasida Bağdod bilan bellaşgan. Möğullar bilan munosabatlar 1218-yilda Ötror hokimi möğul savdo karvonini talab, xorazmşoh Muhammad esa Çingizxon elçilarini haqoratlaganidan keyin keskinlaşgan.

ÖzME'ga köra, xorazmşoh Muhammad möğul qöşini yaqinlaşayotganini bilgaç, mudofaada notöğri strategiyani tanlagan: qöşinini Movarounnahr şaharlariga bölib taşlagan, natijada har bir şahar öz kuçiga tayanib qolgan. Buxoroni himoya qiliş uçun amiroxur Ixtiyoriddin Kuşlu va Inonçxon (Öğul Hojib) qömondonligida öttiz ming kişilik qöşin ajratilgan. Qöşin soni masalasida manbalar bir-biridan farq qiladi: inglizça Vikipediyaga köra, ayrim tadqiqotçilar Buxorodagi qöşinni bir neça mingdan yigirma minggaça deb baholaydi.

Möğullar kutilmagan yöldan kelgan. Inglizça Vikipediyaga köra, Çingizxon kenja öğli Tuli bilan birga öttiz-ellik ming kişilik qöşinni yirik qöşin ötolmaydi deb hisoblangan Qizilqum çöli orqali olib ötgan; tarixçilar bu yurişni harbiy san'atning yorqin namunasi deb baholaydi. Xorazmşoh esa avval Samarqand qamal qilinadi deb kutgan edi.

ÖzME'ga köra, Buxoro amirlari tunda uç ming jangçi bilan qal'adan çiqib, möğullar qarorgohiga tungi hujum uyuştirgan, ammo mağlub bölib, katta talafot bilan ortga qaytgan. Uç kunlik qamaldan söng ular qurşovni yorib, Xurosonga ötib ketişga qaror qilgan, biroq möğullar ularni pistirmaga duçor qilib, tor-mor keltirgan; faqat Inonçxon oz sonli jangçi bilan qutulib qolgan.

Himoyaçilarsiz qolgan şahar aholisining bir qismi qozi Badriddin boşçiligida Çingizxon huzuriga vakillar yuborib, taslim bölişga rozilik bildirgan. ÖzME'ga köra, şaharliklar va askarlarning bir qismi — taxminan 400 kişi arkka bekinib, yana ön ikki kun mardonavor qarşilik körsatgan. Inglizça Vikipediyaga köra, möğullar Xitoydan olib kelingan qamal ustalarining yondiruvçi qurollari yordamida ark devorini teşib, uni egallagan.

Arkdagi himoyaçilarning barçasi qirib taşlangan. ÖzME'ga köra, şahar vayron etilib, yondirilgan, aholining bir qismi öldirilgan, qolganlari esa boşqa şaharlarni qamal qilişda foydalaniş uçun haydab ketilgan. Inglizça Vikipediyaga köra, şaharning köp qismi yoğoçdan qurilgani uçun yonğin tez tarqalib, maşhur kutubxona ham kulga aylangan; hunarmandlar möğul qurollarini yasaş uçun ustaxonalarga yuborilgan, jangga yaroqli erkaklar esa Samarqand va Gurganj qamalida qöşin oldiga söriladigan «tirik qalqon» sifatida işlatilgan. Çingizxon şaharga Tovuş ismli bosqoqni hokim qilib tayinlagan.

Inglizça Vikipediyaga köra, Buxoroning vayron bölişi Marv va Gurganjdagidek yoppasiga qirğin bilan tugamagan va şahar yigirma yil içida yana savdo hamda ilm markaziga aylangan. Buxoro mudofaasi xalq xotirasida ona yurt uçun fidoyilik namunasi sifatida saqlanib qolgan.