Buxoro viloyati
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 761–767-b. — ziyouz.com
Buxoro viloyati — ÖzR tarkibidagi viloyat. 1938 y. 15 yanv. da taşkil etilgan. B. v. xududi asosan Qizilqum çölida joylaşgan. Jan. şarqini Zarafşon vodiysi egallagan. Şim.garbda Xorazm viloyati va Qoraqalpoğiston Respublikasi, şim. va şarqdan Navoiy viloyati, jan. şarqda Qaşqadaryo viloyati, jan.garbda Turkmaniston b-n çegaradoş. Mayd. 39,4 ming km2. Aholisi 1443 mingdan ziyod kişi (2001). B. v. tarkibida 11 qişloq tumani: Buxoro, Vobkent, Jondor, Kogon, Olot, Peşku, Romitan, Şofirkon, Qorovulbozor, Qoraköl, Ğijduvon (tumanlar haqida alohida maqolalarga q.; mas, Vobkent tumani), 11 şahar (Buxoro, Galaosiyo, Vobkent, Gazli, Kogon, Olot, Romitan, Şofirkon, Qoraköl, Qorovulbozor, Ğijduvon), Z şaharça (Jondor, Zafarobod, Yangibozor), 121 qişloq fuqarolari yiğini bor. Markazi — Buxoro ş.
Tabiati. B. v. xududining relyefi aksariyat geomorfologik xususiyatlariga köra birmunça murakkab tekisliklardan iborat. Eng baland joyi Quljuqtov tizmasi. Quljuqtov b-n Zarafşon daryosi vodiysi oraliğida Oyokoğitma botiği joylaşgan. Tekisliklar Amudaryo özani tomon kiya.
B. v.da quyidagi relyef körinişlarini ajratiş mumkin: 1) alohida ifodalangan past toğlar, platolar (Kuljuqtov, Tuzkoy toği, Jarqoq, Saritoş); 2) tekis yuzali plato va qirlar (Qoraköl, Dengizköl, Uçboş, Qoraqir); 3) daryo va köl yotqiziqlari b-n qoplangan va şamol ta'sirida vujudga kelgan akkumulyativ tekisliklar; 4) alohida ifodalangan berk botiqlar (Qoraxotin, Oyoqoğitma, Dengizköl); 5) yassi yuzali vohalarda bal. 5—15 m li tepalar uçraydi.
Toğlar asosan silur, devon, toşkömir, bör, paleogen, neogen davrlari jinslaridan tuzilgan. Tekislik va qumliklar törtlamçi geologik davr tabiiy omillari ta'sirida özgargan.
Foydali qazilmalardan Setalantepa, Jarqoq, Gazli, Uçqirda gaz, Kemaçi, Zikri, Örtabulokda neftgaz hamda grafit konlari, ohaktoş, bentonit (gilmoya), granit konlari topilgan. B. v.da juda köp mineral suv zaxiralari aniqlangan. Quljuqtov, Qoraxotin, Jinğildi,Oyoqoğitma botiği atroflaridan topilgan suvlardan xöjalikda qisman foydalaniladi.
Viloyat seysmik jihatdan 7 balli, faqat Gazli ş. atrofi 9 balli zilzila zonasiga kiradi. Iqlimi keskin kontinental: yozi issiq, uzoq, quruq, iyulning örtaça t-rasi 28—32°, qumliklarda 60—70° gaça kötariladi. Yanv.ning örtaça t-rasi 0° dan—2° gaça. Yiliga 90—150 mm yoğin tuşadi. Asosan bahor va qişda yoğadi. Vegetatsiya davri 220 kun. B. v.ning asosiy suv manbai — AmuBuxoro maşina kanali. Quyimozor, Tödakul, Şörkul suv omborlarining ahamiyati katta. Bundan taşqari vohalar atrofida zovur va oqova suvlar taşlanadigan Dengizköl, Qoraqir, Katta Tuzkon va Devxona kabi köllar mavjud. B. v. böyiça obikor yerlarning 94,4% turli darajada şörlangan. Çöl zonasida kam çirindili qönğir tusli sur, qumli çöl, taqir tuproqlar va şörxoklar keng tarqalgan. Ular turli tipdagi yaylovlar hosil qiladi.
B. v. çöllarida 55 oilaga mansub 580 tur yuksak ösimliklar uçraydi. Bulardan 18 tasi endemik tur. Çöl ösimliklari ekologik şaroitga moye holda alohida jamoalar hosil qilgan. Qumli çöllarda qandim (juzğun), saksovul, çerkez, selin, patloq, singren, iloq köproq bölsa, gipsli çöllarda qizilça, sassiqkovrak, karrak, biyurğun keng tarqalgan. Şörxokli yerlarda şörajriq, sarsazan, qorabarak, şöralar, töqayzorlarda turanğil teragi, jiyda, tol, yulğun, qamiş kabi turlar ösadi. Ösimliklar yaylov çorvaçiligi uçun ozuqa manbai. Vohalarda madaniy ösimliklar b-n birga 200 dan ortiq begona öt turi uçraydi. B. v.da umurtqali hayvonlarning 400 dan ortiq turi yaşaydi. Suv havzalarida baliqning 37 turi uçraydi. Amfibiyalarning 2 turi (köl baqasi, yaşil qurbaqa), sudralib yuruvçilarning 40 turi (daşt agamasi, qum yumaloqboşi, quloqli yumaloqboş kaltakesak, eçkemar, qum böğma iloni, suvilon, öqilon, kölbor ilon, kapçaboş, çarxilon, çiporilon va b.), quşlarning 300 dan ortiq turi, sut emizuvçilarning qariyb 50 turi (yumronqoziq, qumsiçqon, qumquyon, körsiçqon, qum muşugi, tulki, va b.), haşarotlarning 300 ga yaqin turi uçraydi. B. v.da Buxoro «Jayran» ekologik markazi, Vardanze davlat tabiat yodgorligi, Dengizköl, Qoraqir buyurtma qöriqxonalari mavjud. Buxoro vohasining çölga tutaş yerlarini qum bosişdan saqlaş uçun Agroörmon melioratsiyasi tadbirlari ötkaziladi.
Aholisi, asosan, özbeklar; şuningdek, tojik, qozoq, tatar, yahudiy, rus, qoraqalpoq va b. millat vakillari ham yaşaydi. 1 km2ga 35 kişi töğri keladi. Vohalarda aholi ança ziç (1 km2ga 100— 300 kişi). Çöl yaylovlarida 1 km2ga 12—25 kişi, qumli yaylovlarda 1—3 kişi töğri keladi. Şaharliklar 448 ming kişi, qişloq aholisi 995 ming kişi (2001). Ğijduvon, Vobkent, Şofirkon tumanlarida aholi ziçroq.
Xöjaligi. B. v. iqtisodiyotida sanoat salmoqli örin egallaydi. 100 dan ortiq sanoat korxonasi mavjud. Gazli gazneft r-ni gaz yoqilğisini yetkazib bermoqda. 1964—65 y.larda işga tuşirilgan B u x o r o — To ş k ye n t — B i ş k ye k — Olma-ota gaz yöli Özbekistondagi, şuningdek qöşni mamlakatlardagi iste'molçilarga gaz yetkazib berişga xizmat qiladi. 1997 y. Qorovulbozorda qurib işga tuşirilgan neftni qayta işlaş z-di respublikaning neft mahsulotlariga bölgan ehtiyojini qondirişga xizmat qilmoqsa (q. Buxoro neftni qayta işlaş zavodi).
Sanoati. B. v.da oziq-ovqat sanoati bir neça ön yillardan buyon mavjud. Buxoro göşt k-ti, sutni qayta işlaş k-ti, non z-di, Buxoro, Kogon, Qoraköl un k-tlari, «Buxoroyog» oçiq turdagi aksiyadorlik jamiyati, Buxoro, Ğijduvon mevasabzavot konserva z-dlari, Buxoro vino zavodi, Buxoro va Ğijduvon pivo va yaxna içimliklar i. ç. korxonalari işlab turibdi. Özbekiston mustaqillikka erişgandan söng, oziq-ovqat sanoatida taşkiliy va iqtisodiy islohotlar amalga oşirildi. Korxonalar ilğor texnologiya b-n jihozlandi. Yangi qadoqlaş liniyalari, Buxoro, Ğijduvon, Qoraköl, Vobkent ş.larida Germaniya texnologiyasiga asoslangan non sexlari işga tuşirildi. «Buxoroteks» aksiyadorlik jamiyatining filiallari Ğijduvon, Vobkent, Qoraköl va Olotda işlab turibdi. Buxoro pillakaşlik fkasi va uning filiallarida pilla qayta işlanmoqda. Buxoro trikotaj kiyimlar fkasida erkaklar, ayollar va bolalarning ustki va içki kiyimlari işlab çiqariladi. Buxoro tikuvçilik fkasi, Buxoro va Ğijduvon poyabzal fkasi, Şofirkonda Turkiya b-n hamkorlikda qurilgan «Vardanzi» tikuvçilik qöşma korxonasi, «Qoraköl» aksiyadorlik jamiyati qoşida Gretsiya b-n hamkorlikda «Omega—Sitora» qöşma korxonasi işga tuşirildi. Mahalliy sanoat korxonalaridan Buxoro «Zardöz» aksiyadorlik jamiyati, Ğijduvon kulolçilik sexi, Ğijduvon va Şofirkondagi gilam töqiş fkalari, Kogon paxta titiş fkasi, Romitan töqimaçilik fkasi, tikuvçilik, badiiy kaştaçilik, misgarlik, zargarlik, kosibçilik va 20 dan ortiq ğişt z-dlari işlab turibdi. Paxta tayyorlaş punktlari, quritiş, tozalaş sexlari, paxta tozalaş z-dlari bor. Paxta tolasi yangi uskuna va texnologiyalar asosida jahon andozalariga muvofiq işlab çiqarilmoqda.
Buxoro uysozlik k-ti, Kogon ohak z-di, Quyimozor va Kogon yiğma temirbeton buyumlari z-dlari, Italiya b-n hamkorlikda qurilgan koşinlar işlab çiqariladigan «Minokor» z-di, Buxoro temirbeton z-di bor. Gazavtomatika i. ç. birlaşmasida quriliş materiallari işlab çiqariladi.
Qişloq xöjaligi. B. v. iktisodiyotining asosini q. x. (paxtaçilik, ğallaçilik, mevaçilik, polizçilik, sabzavotçilik, boğdorçilik, çorvaçilik) taşkil etadi. Viloyat dehqonçiligida suğoriladigan yerlar (tomorqa yerlar b-n birga) 273,7 ming ga, partov yerlar 14,2 ming ga, çöl yaylovlari 2764,6 ming ga. Paxta 129 ming ga, makkajöxori 857 ga, donli ekinlar 81,2 ming ga, şoli 200 ga, pomidor.2741 ga, sabzavotpoliz ekinlari 9,3 ming ga, lavlagi 116 ga, kartoşka 2967 ga, yemxaşak ekinlari 15,9 ming ga, şu jumladan beda 7,1 ming ga. Boğlar 18,2 ming ga, tutzorlar 5,9 ming ga. B. v. da 236 şirkat uyuşmasi va jamoa xöjaligi, 4162 fermer xöjaligi, 41 xöjaliklararo korxona, 5 parrandaçilik fkasi mavjud (2001), Çorvaçilik B. v.ning rivojlangan tarmoği bölib, qoramolçilik, qöyçilik, eçkiçilik, yilqiçilik, tuyaçilik va parrandaçilik rivojlangan. Ayniqsa, Buxoro qoraköllari maşhur.
B. v.ning barça tizimdagi xöjaliklarida 428 ming qoramol, şundan 184,7 ming sigir, 750 ming qöy, 64 ming eçki, 3 ming yilqi, 2,8 ming ■ tuya, 771 ming parranda mavjud (2001). Viloyatda ipak qurti ham boqiladi. 10 ta örmonçilik xöjaligi bölib, asosiy ösimliklari saksovul, çerkez, qandim. Qoraköl örmon xöjaligida esa dorivor ösimliklar ham yetiştiriladi.
Transporti. B.v.dan magistral t.y. ötgan. Eng katta t. y. stansiyasi — Kogon. Viloyat ahamiyatidagi avtomobil yöllarining umumiy uz. 9820 km, şu jumladan qattiq qoplamali yöllar 4655 km (2000). Asosiy avtomobil yöllari: Buxoro—Toşkent, Buxoro— Urganç— Nukus, Buxoro—Turkmanobod (Çorjöy) va Buxoro—Termiz yönalişlari. Aeroport bor.
Madaniymaorif, soğlnqni saqlaş va sport. 2000/01 öquv yilida viloyatda 528 umumiy ta'lim maktabi bölib, 325,2 ming öquvçi, 25 gimnaziyada 5700 öquvçi ta'lim oldi. 19982001 y.larda 14 kasbhunar kolleji va 5 akademik litsey qurib topşirildi. 14 kasbhunar kollejida 2400 öquvçi öqiydi. 2001— 2003 y.larda viloyatdagi mavjud 10 texnikum va 24 hunartexnika bilim yurtlari kasbhunar kollejlari va akademik litseylarga aylantiriladi (ÖzR Vazirlar Mahkamasining 2001 y. 12 iyun qarori). Viloyatda 3 oliy öquv yurti bor: Buxoro universiteti, Buxoro oziq-ovqat va yengil sanoat texnologiyam instituti, Buxoro tibbiyot instituti. Ularda 9800 talaba ta'lim oladi (2001). Buxoro ş.da Özbekiston paxtaçilik i.t. in-tining Buxoro filiali (1928—94 y.larda Buxoro paxtaçilik tajriba st-yasi) faoliyat körsatmoqda.
Viloyatda Buxoro davlat me'moriybadiiy muzeyqöriqxonasi (uning 6 filiali bor), 450 ommaviy kutubxona, 148 klub, 210 madaniyat uyi, 7 madaniyat va istirohat boği, 15 badiiy havaskorlik jamoalari bor. Buxoro ş.dagi Abu Ali ibn Sino nomidagi viloyat kutubxonasi (1921) respublikadagi nufuzli kutubxonalardan sanalib, unda noyob qölyozmalar mavjud.
B.v.da 2 ta teatr bor. Sadriddin Ayniy nomidagi musiqali drama va komediya teatri tönğiç uzbek professional teatrlardan biri. 1921 y. xavaskorlar guruhi asosida taşkil qilingan (q. Buxoro teatri). Buxoro viloyat qöğirçoq teatri 1982 y. taşkil qilingan (q. Buxoro viloyat qöğirçoq teatri).
B.v.dan Olim Xöjayev, Hikmat Latipov, Sa'dixon Tabibullayev, Lutfulla Nazrullayev, Nazokat Ne'matova, Aminjon Akobirov, Razzoq Xamroyev kabi yirik san'atkorlar; Domla Halim Ibodov, Ota Jalol Nosirov, Ota Ğiyos Abduğaniyev, Levina Hofiz, Sattor Yaraşev, Ölmas Rasulov, Muxtor Aşrafiy, Mutal Burhonov, Mustafo Bafoyev singari xalq hofizlari va kompozitorlari. Maryam Yotsubova, Teşa Möminov, Baxtiyor Ixtiyorov, Ahmadjon Şukurov singari xalq artistlari yetişib çiqqan.
Soğliqni saqlaş. Viloyatda 6700 örinli kasalxonada 4343 vraç va 16100 örta tibbiy xodim işlab turibdi. 22 ayollar konsultatsiyasi, 281 qişloq vraçlik punkti, 68 feldşerakuşerlik punkti, 28 qişloq uçastka kasalxonasi bor. 17 poliklinikada jarrohlik markazlari, 9 ambulatoriyada ixtisoslaştirilgan davolaş markazlari taşkil etilgan. Viloyatda 3 sanatoriy, jumladan Sitorai Moxi Xosa sanatoriysi mavjud. Buxoro ş.dan 25 km narida Tödaköl dam oliş maskani joylaşgan. 2001 y.gaça öz kasbi böyiça xususiy iş faoliyati yuritiş uçun viloyatda 150 mutaxassisga litsenziya berildi.
Sport. B.v.sportçilarisportning köplab turlari böyiça turli darajadagi musobaqalarda iştirok etmoqda (kuraş, çim ustida xokkey, voleybol, futbol, tennis, boks va b.). B.v.da şakllangan va öz tarixiy ildiziga ega buxoroça kuraş bugungi kunda özbekça kuraş sifatida jahon sport olamida öziga xos örin e gall ad i. Buxorodan sambo böyiça jahon va Yevropa çempioni Sobir Qurbonov, 2 marta jahon çempioni Şuhrat Xöjayev, jahon çempionlari Şuhrat Oçilov, Botir Turdiyev, Ra uf Boltayev, Botir Xujayev, kuraş böyiça 1-jahon çempionlari Akobir Qurbonov, Kamol My rodov, 1Osiyo çempioni Farhod Turayev, Şuhrat Sa'diyev (yunonrum kuraşi), Narimon Otayev (boks) kabi maşhur sportçilar yetişib çiqqan. «Sitora» ayollar jamoasi çim ustida xokkey böyiça Osiyo çempionlari kubogi sohibidir (2000). Özbekiston mustaqillikka erişgaç, sport turlari Buxoro ş. va viloyatda ommalaşdi. Zamonaviy sport inşootlaridan «Buxoro» futbol klubining 25000 tomoşabinga möljallangan «Buxoro» stadioni, «Semurğ» suv havzasi, «Olimpiya» sport majmui, turli darajadagi xalqaro musobaqalar ötkaziladigan «Xumo» tennis korti mavjud. B.v.da 44 bolalar va ösmirlar sport maktabida 27 mingdan ziyod öquvçi ta'lim oladi (2001).
Adabiyoti. Buxoro qadimdan şoir va ulamolar töplangan eng yirik şaharlardan biridir. Unga «Qubbat ulislom», «Buxoroyi tarif» unvonlari berilgan. Buxoroda «malik ulkalom» Abu Abdulloh Ja'far Rudakiy yaşab, ijod qildi. Narşaxiyştt «Buxoro tarixi» asarida gözal şe'riy parçalar mavjud. Bal'amiy Tabariyning «Ta'rix...» asarini Buxoroda fors tilida qaytadan yozgan. Ibn Sino buyuk qomusiy olim böliş b-n birga arab va forstojik tillarida şs'riy asarlar yozgan. Buxorolik Daqiqiy Abu Mansur Muhammad Firdavsiyning ustozi bölib, «Şohnoma» dostonini dastlab u yoza boşlagan. Abu Mansur Saolibiy «Yatimat ud-dahr» tazkirasida 10-a. da poytaxt Buxoroda yaşab arab tilida ijod qilgan 25 şoir haqida qimmatli ma'lumotlar keltiradi. Uning yozişiça, «Buxoro Somoniylar hukmronligi davrida şonşuhrat makoni, saltanat ka'basi va zamonasining ilğor kişilari jamlangan, yer yuzi adiblarining yulduzlari porlagan va öz davrining fozil kişilari yiğilgan joy edi». Avfiy Buxoriy adib, tarjimon va tazkiranavis olim edi. U Turon adabiyotida tazkiranavislik janriga asos solgan. Şarofiddin Buxoriy (13— 14-a.lar) maşhur «Çor kitob»ni tuzgan şofirkonlik uluğ mutasavvuf şoirdir.
Temuriylar sulolasi davrida Buxoroda Nosir Buxoriy, Ismat Buxoriy (1365—1426), Burunduq Buxoriy, Tohir Buxoriy, Xayoliy Buxoriy, Sayfiy Buxoriy (15-a.) kabi şoirlar yaşab, devon tuzişgan. Ismat Buxoriy uzbek, fors va arab tillarida şe'r yoziş an'anasini Buxoroda boşlab berdi. «Ibrohim Adham» dostonini özbekçada bitdi. U temuriy şahzoda Xalil Sultonning murabbiysi edi. Muhammad Solih Muhammad Şayboniyxonta bağişlangan özbekça «Şayboniynoma» dostonini yezdi. Şayboniylar sulolasining vakillari bölgan Buxoro xonlari Muhammad Şayboniyxon «Şayboniy», Ubaydullaxon ibn Mahmud Sulton «Ubaydiy», Abdul laxon II «Xon» ta xalluslari b-n şe'r va dostonlar yozişdi, devon tuzişdi. Xususan, Ubaydullaxonning ijodi sermahsul bölib, u uzbek, fors, arab tillarida lirik ğazallar, masnaviy yölida söfiyona mazmun b-n suğorilgan risolalar yozgan.
Hasanxöja Nisoriy «Muzakkiri ahbob» tazkirasida 16-a.da faqat Buxoroning özida yaşab, ijod qilgan 110 nafar şoir va tarixçilarning nomlarini keltiradi. Ular orasida Mavlono Abdurahmon Muşfiqiy, Mavlono Majlisiy, Fazlulloh ibn Rözbehon Isfahoniy («Mehmonnomayi Buxoro» tarixiy asari va özbekça şe'rlari bor), Mavlono Naxliy (1549—1636; u Hofiz Taniş Buxoriy bölib, «Abdullanoma» — «Şarafnomai şohiy» tarixiy asarining muallifidir), Mavlono Xoja Muhammad Sadr (Afzaliy), Mavlono Foniy, Mavlono Qabuliy Buxoriy, Devona Husomiy (Husomiy Qoraköliy; 1442—1505), Sayd Podşohxöja bin Abdulvahhobxöja (Xoja), Mavlono Kasiriy, Mavlono Afsariy, Sayfiy Aruziy, Saqqo Buxoriy kabi maşhur şoirlar bor.
Turdi Faroğiy, Buxoriy Naxliy, Şavkat Buxoriy (17-a.), Mulham Buxoriy, Voras, Saidkamol Fitrat (17— 18-a.lar), Imlo Buxoriy, Abdullatif Kirom Buxoriy (18-a.) aştarxoniylar davridagi eng taniqli şoirlar edi. B.v.da maşhur şoir Sayido Nasafiy (17-a.) yaşab ijod qildi. Yirik faylasuf olim Muhammad Şarif Buxoriy (vafoti 1697) «Favoidi Hoqoniyya» (1643), Muhammad Yusuf Munşiy «Tarixi Muqimxoniy», Mir Muhammad Amir Buxoriy «Ubaydullanoma», Muhammad Amin ibn Muhammad Zamon Buxoriy «Muhit attavorix» tarixiy asarlarini yozişdi. Mir Muhammad Amin Buxoriy Subxonqulixon (hukmronligi 1681 — 1702) va Ubaydullaxon II ibn Subxonqulixon (hukmronligi 1702— 1711) saroyida boş munşiylik lavozimida xizmat qildi. Buxoro xoni Subxonqulixon «Nişoniy» taxallusi b-n şe'rlar yezdi. Muhammad Vafoyi Karminagiy (1685—1769) «Tuhfat ulXoniy» («Xon tuhfasi») kitobining muallifidir. Şoir, tarixçi va munajjim Abdurahmon Tole' (18-a.) «Tarixi Abulfayzxon» asarini yaratdi. Muhammad Şarif Buxoro amirligi tarixiga oid «Toj uttavorix» (1800) asarini yezdi.
Buxoroda manğitlar sulolasi davrida Mirzo Sodiq Munşiy, Mirzo Ato, Muhammad Nişotiy, Mujrim Obid, Söfixöja Söfiy, Bebok, Vozeh, Savdo (1824—73), Muztarib, Iso Maxdum Buxoriy (1827—88), Muhammad Siddiq Hayrat (1876—1902), Abdurahmon Tamkin (1851—1915), Mirzo Hayit Sahbo, Ahmad Doniş, Ya'qub ibn Doniyol Buxoriy (17711831), Mulla Ibodulla va Mulla Muhammad Şarif (18— 19-a.lar), Muhammad Olim Buxoriy (19-a.), Mirzo Abdulazim Somiy Böstoniy kabi şoir va tarixçilar ijod qilişgan. Sadr Ziyo — Şarifjon Maxdum (1867—1932), Mirzo Sirojiddin Hakim (18771912), Mulla Ikrom (Ikromça domla) ham ularning munosib izdoşlari edi. Buxorolik Afzali Pirmastiy (vafoti 1915) «Afzal uttazkor» (1904) tazkirasida 19-a. oxiri — 20-a. boşida Buxoroda yaşab ötgan 135 ijodkor haqida ma'lumot beradi.
Jadid adabiyotining tamal toşini qöyganlar safida buxorolik Abdurauf Fitrat va Sadriddin Ayniy bor. Abdulvohid Burhonov «Munzim» taxallusi b-n şe'rlar yozgan.
20-a.da Buxoroda öziga xos adabiy muhit şakllandi. Sulton Jöra (1910— 43), Muhammadjon Rahimiy (1901—67), Jalol Ikromiy, Toşpölat Hamid (1927—84), Sa'dulla Karomatov, Nemat Aminov, Jamol Kamol, Omon Muxtor, Oydin Hojiyeva, Toşpölat Ahmad kabi şoir va adiblar şörolar rejimi davrida xam badiiy jihatdan pişiqasarlaryaratşddi. Bugungi özbek adabiyotining taraqqiyotida Gulçehra Jörayeva, Usmon Qöçqor, Sadriddin Salimov, Tilak Jöra, Nortöxta Qiliç, Safar Barnoyev, Yusuf Jumayev, Halima Ahmedova, Ahad Hasan, Vafo Fayzullo, Sulaymon Rahmon, Çorşa'm Rözi kabi şoir va yozuvçilarning öziga xos hissasi bor. Mustaqillik davrida buxorolik ijodkorlar öz salaflarining an'analariga sodiq qolgan holda özbek, tojik, rus tillarida samarali ijod qilişmoqda.
B.v.da Özbekiston ijodiy uyuşmalari (yozuvçilar, rassomlar, me'morlar, jurnalistlar va b.) ning viloyat şö'balari faoliyat körsatmoqda.
Matbuoti, radnoeşittnrnşn va televvşeniyesi. B.v.da 2 viloyat gaz. («Buxoronoma», «Buxarskiy vestnik»), 11 tuman gaz., 2 şahar gaz. çiqadi. Viloyatda, şuningdek 9 tarmoq gaz. naşr etiladi.
B.v.da dastlabki radio eşittirişlari 1922 y.dan boşlagan. Öşa davrdan radio ijtimoiysiyosiy hayotga doyr mazmunli eşittirişlari b-n e'tibor qozonmoqda. B.v. radiosi oyiga 30 soatlik hajmda eşittirişlar beradi (2001).
1924 y.da Turkistondagi dastlabki kino taşkiloti Buxoroda tuzildi (q. «Buxkino»). 1993 ylan B.v. televideniyesi faoliyat körsatmoqda. Studiya uçun maxsus bino kurilgan. Bir oylik körsatuvlar vaqgi 30 soatdan ortadi. Buxoroda «Istiklol» xususiy televideniyesi taşkil ztilgan (1995). B.v. Ğijduvon şla «Ark» xususiy televideniyesi ham bor.
Me'moriy yodgorliklari. B.v. kddimiy davr, ilk va örta asrlarda qurilgan me'moriy yodgorliklarga juda boy. Hoz. vaqtda Buxoro davlat me'moriybadiiy muzeyqörikxonasi hisobida 997 tarixiy yodgorliklar mavjud. Turondagi eng qad. yodgorliklardan biri sanalgan Buxoro hukmdorlarining qarorgohi — Buxoro arki (mil. av. 1-a.) bugungi kungaça saqlangan.
Şahar yonidagi Fathobodda Sayfiddin Boharziy makbarasi (13- a.), Bayonkulixon makbarasi (14-a.), Buxoro tumanidagi Sumiton qişloğida Çorbakr ansambli (16-a.), Hazrat bobo masjidi (18-a.), amirning yozgi qarorgohi — Sitorai Mohi Xosa saroyi (19—20-a.lar), Vobkent tumanida Vobkent minorasi (12-a.), Çaşmai Ayyub hazirasi (1208), Xoja Mahmud Anjir Fağnaviy maqbarasi (13-a.), Abdurahmon Vali maqbarasi (14-a.), Vobkent hammomi (16—17-a.lar), Toşmasjid (16—17-a.lar), Söfidehqon xonaqosi (17—18-a.lar), Jondor tumanida Varaxşa ş. xarobalari (7-a.), Mahmud Torobiy dahmasi (13- a.), Qizbibi majmuasi (15-a.), Kogon tumanidagi Qasri Orifonda Hazrat Bahouddin majmuasi, Abdulazizxon honaqosi va Dahmai Şohon (14—16-a. lar), Hazrat Mir Kulol maqbarasi (14- a.), Kogon ş.da Temiryölçilar (sobiq Amir) saroyi (19—20-a.lar), Peşku tumanida Xöjam Bandi Kuşod va Xöjam Sayd Pölat maqbaralari (18—19-a.lar), Romitan tumanida Xoja Ali Rometaniy — Xojai Azizon va Xoja Muhammad Boboyi Samosiy maqbaralari (14-a.), Mulla Mir Hakim xonaqosi, Şofirkon tumanida Vardonze ş. yodgorligi (6— 7-a.lar), Hazor Hyp daxmasi (8-a.), Xoja Orif Revgariy — Mohitobon maqbarasi (13-a.), Qorovulbozor tumanida Bözaçi va Qorovulbozor sardobalari (17-a.), Qoraköl tumanida Poykend ş. xarobalari (8-a.). Şoburxon ota maqbarasi va masjidi, Ğijduvon tumanida Hazrat Abduxoliq Ğijduvoniy — Xojai Jahon (12-a.) masjidi va maqbarasi, Uluğbek madrasasi (15-a.), Toşmasjid va Dehqonbobo xonaqosi (15—16-a.lar), Xoja Soktare masjidi (17-a.), Çorsu masjidi (18— 19-a.lar) kabi noyob me'moriy obidalar saqlangan. Şuningdek, Buxoro vohasida Raboti Malik karvonsaroyi va Malik sardobasi (11-a.), Karmana ş.ida Mirsaid Bahrom maqbarasi (10—11-a.lar), Qosim şayx xonaqosi (16-a.) mavjud.
Bu tarixiy yodgorliklarda Şarq me'morlik an'analari özaro uyğunlaşib ketgan. Özbek xalqi tomonidan ikki ming yil mobaynida bunyod qilingan bu obidalar ajdodlarimizning boy iste'dodi va badiiy mahoratidan, katta yaratuvçilik kudratidan dalolat beradi.
Ad.: Buxoro Şarq durdonasi (uzbek, fransuz, ingliz, rus tillarida), T., 1997; Insoniyatning ilmiy va madaniy merosi — uçinçi ming yillikka (1997 y. 18—20 okt. Buxoro—Xiva), T., 1997; Moziydan taralgan ziyo. Imom alBuxoriy (uzbek, arab, rus tillarida), T., 1998; Buxoriylar böstoni, T., 1998; Muhammad Yusuf Munşiy, Mukimxanskaya istoriya, T., 1956; Çexoviç O.D., Buxarskiye dokumenti XIV vv., T., 1965; Abu Mansur asSaolibiy, Yatimat addahr, T., 1976; Maxmud ibn Vali, More tayn, T., 1977; Hasanxoja Nisoriy, Muzakkiri ahbob, T., 1993; Buxoro: tarix sahifalari, Buxoro, 1998; Özbekistonning yangi tarixi, 2kitob. Özbekiston sovet mustamlakaçiligi davrida, T., 2000; Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1qism, T., 2000.
Isroil Nazarov, Qahramon Rajabov.
Q.: Buxoro viloyat qöğirçoq teatri, Buxoro neftni qayta işlaş zavodi, Buxoro teatri
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ВИЛОЯТИ — ЎзР таркибидаги вилоят. 1938 й. 15 янв. да ташкил этилган. Б. в. худуди асосан Қизилқум чўлида жойлашган. Жан. шарқини Зарафшон водийси эгаллаган. Шим.гарбда Хоразм вилояти ва Қорақалпоғистон Республикаси, шим. ва шарқдан Навоий вилояти, жан. шарқда Қашқадарё вилояти, жан.гарбда Туркманистон б-н чегарадош. Майд. 39,4 минг км2. Аҳолиси 1443 мингдан зиёд киши (2001). Б. в. таркибида 11 қишлоқ тумани: Бухоро, Вобкент, Жондор, Когон, Олот, Пешку, Ромитан, Шофиркон, Қоровулбозор, Қоракўл, Ғиждувон (туманлар ҳақида алоҳида мақолаларга қ.; мас, Вобкент тумани), 11 шаҳар (Бухоро, Галаосиё, Вобкент, Газли, Когон, Олот, Ромитан, Шофиркон, Қоракўл, Қоровулбозор, Ғиждувон), З шаҳарча (Жондор, Зафаробод, Янгибозор), 121 қишлоқ фуқаролари йиғини бор. Маркази — Бухоро ш.
Табиати. Б. в. худудининг рельефи аксарият геоморфологик хусусиятларига кўра бирмунча мураккаб текисликлардан иборат. Энг баланд жойи Қулжуқтов тизмаси. Қулжуқтов б-н Зарафшон дарёси водийси оралиғида Оёкоғитма ботиғи жойлашган. Текисликлар Амударё ўзани томон кия.
Б. в.да қуйидаги рельеф кўринишларини ажратиш мумкин: 1) алоҳида ифодаланган паст тоғлар, платолар (Кулжуқтов, Тузкой тоғи, Жарқоқ, Саритош); 2) текис юзали плато ва қирлар (Қоракўл, Денгизкўл, Учбош, Қорақир); 3) дарё ва кўл ётқизиқлари б-н қопланган ва шамол таъсирида вужудга келган аккумулятив текисликлар; 4) алоҳида ифодаланган берк ботиқлар (Қорахотин, Оёқоғитма, Денгизкўл); 5) ясси юзали воҳаларда бал. 5—15 м ли тепалар учрайди.
Тоғлар асосан силур, девон, тошкўмир, бўр, палеоген, неоген даврлари жинсларидан тузилган. Текислик ва қумликлар тўртламчи геологик давр табиий омиллари таъсирида ўзгарган.
Фойдали қазилмалардан Сеталантепа, Жарқоқ, Газли, Учқирда газ, Кемачи, Зикри, Ўртабулокда нефтьгаз ҳамда графит конлари, оҳактош, бентонит (гилмоя), гранит конлари топилган. Б. в.да жуда кўп минерал сув захиралари аниқланган. Қулжуқтов, Қорахотин, Жинғилди,Оёқоғитма ботиғи атрофларидан топилган сувлардан хўжаликда қисман фойдаланилади.
Вилоят сейсмик жиҳатдан 7 балли, фақат Газли ш. атрофи 9 балли зилзила зонасига киради. Иқлими кескин континентал: ёзи иссиқ, узоқ, қуруқ, июлнинг ўртача т-раси 28—32°, қумликларда 60—70° гача кўтарилади. Янв.нинг ўртача т-раси 0° дан—2° гача. Йилига 90—150 мм ёғин тушади. Асосан баҳор ва қишда ёғади. Вегетация даври 220 кун. Б. в.нинг асосий сув манбаи — АмуБухоро машина канали. Қуйимозор, Тўдакул, Шўркул сув омборларининг аҳамияти катта. Бундан ташқари воҳалар атрофида зовур ва оқова сувлар ташланадиган Денгизкўл, Қорақир, Катта Тузкон ва Девхона каби кўллар мавжуд. Б. в. бўйича обикор ерларнинг 94,4% турли даражада шўрланган. Чўл зонасида кам чириндили қўнғир тусли сур, қумли чўл, тақир тупроқлар ва шўрхоклар кенг тарқалган. Улар турли типдаги яйловлар ҳосил қилади.
Б. в. чўлларида 55 оилага мансуб 580 тур юксак ўсимликлар учрайди. Булардан 18 таси эндемик тур. Чўл ўсимликлари экологик шароитга мое ҳолда алоҳида жамоалар ҳосил қилган. Қумли чўлларда қандим (жузғун), саксовул, черкез, селин, патлоқ, сингрен, илоқ кўпроқ бўлса, гипсли чўлларда қизилча, сассиқковрак, каррак, биюрғун кенг тарқалган. Шўрхокли ерларда шўражриқ, сарсазан, қорабарак, шўралар, тўқайзорларда туранғил тераги, жийда, тол, юлғун, қамиш каби турлар ўсади. Ўсимликлар яйлов чорвачилиги учун озуқа манбаи. Воҳаларда маданий ўсимликлар б-н бирга 200 дан ортиқ бегона ўт тури учрайди. Б. в.да умуртқали ҳайвонларнинг 400 дан ортиқ тури яшайди. Сув ҳавзаларида балиқнинг 37 тури учрайди. Амфибияларнинг 2 тури (кўл бақаси, яшил қурбақа), судралиб юрувчиларнинг 40 тури (дашт агамаси, қум юмалоқбоши, қулоқли юмалоқбош калтакесак, эчкемар, қум бўғма илони, сувилон, ўқилон, кўлбор илон, капчабош, чархилон, чипорилон ва б.), қушларнинг 300 дан ортиқ тури, сут эмизувчиларнинг қарийб 50 тури (юмронқозиқ, қумсичқон, қумқуён, кўрсичқон, қум мушуги, тулки, ва б.), ҳашаротларнинг 300 га яқин тури учрайди. Б. в.да Бухоро «Жайран» экологик маркази, Варданзе давлат табиат ёдгорлиги, Денгизкўл, Қорақир буюртма қўриқхоналари мавжуд. Бухоро воҳасининг чўлга туташ ерларини қум босишдан сақлаш учун Агроўрмон мелиорацияси тадбирлари ўтказилади.
Аҳолиси, асосан, ўзбеклар; шунингдек, тожик, қозоқ, татар, яҳудий, рус, қорақалпоқ ва б. миллат вакиллари ҳам яшайди. 1 км2га 35 киши тўғри келади. Воҳаларда аҳоли анча зич (1 км2га 100— 300 киши). Чўл яйловларида 1 км2га 12—25 киши, қумли яйловларда 1—3 киши тўғри келади. Шаҳарликлар 448 минг киши, қишлоқ аҳолиси 995 минг киши (2001). Ғиждувон, Вобкент, Шофиркон туманларида аҳоли зичроқ.
Хўжалиги. Б. в. иқтисодиётида саноат салмоқли ўрин эгаллайди. 100 дан ортиқ саноат корхонаси мавжуд. Газли газнефть р-ни газ ёқилғисини етказиб бермоқда. 1964—65 й.ларда ишга туширилган Б у х о р о — То ш к е н т — Б и ш к е к — Олма-ота газ йўли Ўзбекистондаги, шунингдек қўшни мамлакатлардаги истеъмолчиларга газ етказиб беришга хизмат қилади. 1997 й. Қоровулбозорда қуриб ишга туширилган нефтни қайта ишлаш з-ди республиканинг нефть маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондиришга хизмат қилмоқца (қ. Бухоро нефтни қайта ишлаш заводи).
Саноати. Б. в.да озиқ-овқат саноати бир неча ўн йиллардан буён мавжуд. Бухоро гўшт к-ти, сутни қайта ишлаш к-ти, нон з-ди, Бухоро, Когон, Қоракўл ун к-тлари, «Бухороёг» очиқ турдаги акциядорлик жамияти, Бухоро, Ғиждувон мевасабзавот консерва з-длари, Бухоро вино заводи, Бухоро ва Ғиждувон пиво ва яхна ичимликлар и. ч. корхоналари ишлаб турибди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг, озиқ-овқат саноатида ташкилий ва иқтисодий ислоҳотлар амалга оширилди. Корхоналар илғор технология б-н жиҳозланди. Янги қадоқлаш линиялари, Бухоро, Ғиждувон, Қоракўл, Вобкент ш.ларида Германия технологиясига асосланган нон цехлари ишга туширилди. «Бухоротекс» акциядорлик жамиятининг филиаллари Ғиждувон, Вобкент, Қоракўл ва Олотда ишлаб турибди. Бухоро пиллакашлик фкаси ва унинг филиалларида пилла қайта ишланмоқда. Бухоро трикотаж кийимлар фкасида эркаклар, аёллар ва болаларнинг устки ва ички кийимлари ишлаб чиқарилади. Бухоро тикувчилик фкаси, Бухоро ва Ғиждувон пойабзал фкаси, Шофирконда Туркия б-н ҳамкорликда қурилган «Варданзи» тикувчилик қўшма корхонаси, «Қоракўл» акциядорлик жамияти қошида Греция б-н ҳамкорликда «Омега—Ситора» қўшма корхонаси ишга туширилди. Маҳаллий саноат корхоналаридан Бухоро «Зардўз» акциядорлик жамияти, Ғиждувон кулолчилик цехи, Ғиждувон ва Шофиркондаги гилам тўқиш фкалари, Когон пахта титиш фкаси, Ромитан тўқимачилик фкаси, тикувчилик, бадиий каштачилик, мисгарлик, заргарлик, косибчилик ва 20 дан ортиқ ғишт з-длари ишлаб турибди. Пахта тайёрлаш пунктлари, қуритиш, тозалаш цехлари, пахта тозалаш з-длари бор. Пахта толаси янги ускуна ва технологиялар асосида жаҳон андозаларига мувофиқ ишлаб чиқарилмоқда.
Бухоро уйсозлик к-ти, Когон оҳак з-ди, Қуйимозор ва Когон йиғма темирбетон буюмлари з-длари, Италия б-н ҳамкорликда қурилган кошинлар ишлаб чиқариладиган «Минокор» з-ди, Бухоро темирбетон з-ди бор. Газавтоматика и. ч. бирлашмасида қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади.
Қишлоқ хўжалиги. Б. в. иктисодиётининг асосини қ. х. (пахтачилик, ғаллачилик, мевачилик, полизчилик, сабзавотчилик, боғдорчилик, чорвачилик) ташкил этади. Вилоят деҳқончилигида суғориладиган ерлар (томорқа ерлар б-н бирга) 273,7 минг га, партов ерлар 14,2 минг га, чўл яйловлари 2764,6 минг га. Пахта 129 минг га, маккажўхори 857 га, донли экинлар 81,2 минг га, шоли 200 га, помидор.2741 га, сабзавотполиз экинлари 9,3 минг га, лавлаги 116 га, картошка 2967 га, емхашак экинлари 15,9 минг га, шу жумладан беда 7,1 минг га. Боғлар 18,2 минг га, тутзорлар 5,9 минг га. Б. в. да 236 ширкат уюшмаси ва жамоа хўжалиги, 4162 фермер хўжалиги, 41 хўжаликлараро корхона, 5 паррандачилик фкаси мавжуд (2001), Чорвачилик Б. в.нинг ривожланган тармоғи бўлиб, қорамолчилик, қўйчилик, эчкичилик, йилқичилик, туячилик ва паррандачилик ривожланган. Айниқса, Бухоро қоракўллари машҳур.
Б. в.нинг барча тизимдаги хўжаликларида 428 минг қорамол, шундан 184,7 минг сигир, 750 минг қўй, 64 минг эчки, 3 минг йилқи, 2,8 минг ■ туя, 771 минг парранда мавжуд (2001). Вилоятда ипак қурти ҳам боқилади. 10 та ўрмончилик хўжалиги бўлиб, асосий ўсимликлари саксовул, черкез, қандим. Қоракўл ўрмон хўжалигида эса доривор ўсимликлар ҳам етиштирилади.
Транспорти. Б.в.дан магистрал т.й. ўтган. Энг катта т. й. станцияси — Когон. Вилоят аҳамиятидаги автомобиль йўлларининг умумий уз. 9820 км, шу жумладан қаттиқ қопламали йўллар 4655 км (2000). Асосий автомобиль йўллари: Бухоро—Тошкент, Бухоро— Урганч— Нукус, Бухоро—Туркманобод (Чоржўй) ва Бухоро—Термиз йўналишлари. Аэропорт бор.
Маданиймаориф, соғлнқни сақлаш ва спорт. 2000/01 ўқув йилида вилоятда 528 умумий таълим мактаби бўлиб, 325,2 минг ўқувчи, 25 гимназияда 5700 ўқувчи таълим олди. 19982001 й.ларда 14 касбҳунар коллежи ва 5 академик лицей қуриб топширилди. 14 касбҳунар коллежида 2400 ўқувчи ўқийди. 2001— 2003 й.ларда вилоятдаги мавжуд 10 техникум ва 24 ҳунартехника билим юртлари касбҳунар коллежлари ва академик лицейларга айлантирилади (ЎзР Вазирлар Маҳкамасининг 2001 й. 12 июнь қарори). Вилоятда 3 олий ўқув юрти бор: Бухоро университеты, Бухоро озиқ-овқат ва енгил саноат технологиям институты, Бухоро тиббиёт институти. Уларда 9800 талаба таълим олади (2001). Бухоро ш.да Ўзбекистон пахтачилик и.т. ин-тининг Бухоро филиали (1928—94 й.ларда Бухоро пахтачилик тажриба ст-яси) фаолият кўрсатмоқда.
Вилоятда Бухоро давлат меъморийбадиий музейқўриқхонаси (унинг 6 филиали бор), 450 оммавий кутубхона, 148 клуб, 210 маданият уйи, 7 маданият ва истироҳат боғи, 15 бадиий ҳаваскорлик жамоалари бор. Бухоро ш.даги Абу Али ибн Сино номидаги вилоят кутубхонаси (1921) республикадаги нуфузли кутубхоналардан саналиб, унда ноёб қўлёзмалар мавжуд.
Б.в.да 2 та театр бор. Садриддин Айний номидаги мусиқали драма ва комедия театри тўнғич узбек профессионал театрлардан бири. 1921 й. хаваскорлар гуруҳи асосида ташкил қилинган (қ. Бухоро театри). Бухоро вилоят қўғирчоқ театри 1982 й. ташкил қилинган (қ. Бухоро вилоят қўғирчоқ театри).
Б.в.дан Олим Хўжаев, Ҳикмат Латипов, Саъдихон Табибуллаев, Лутфулла Назруллаев, Назокат Неъматова, Аминжон Акобиров, Раззоқ Хамроев каби йирик санъаткорлар; Домла Ҳалим Ибодов, Ота Жалол Носиров, Ота Ғиёс Абдуғаниев, Левина Ҳофиз, Саттор Ярашев, Ўлмас Расулов, Мухтор Ашрафий, Мутал Бурҳонов, Мустафо Бафоев сингари халқ ҳофизлари ва композиторлари. Марям Ёцубова, Теша Мўминов, Бахтиёр Ихтиёров, Аҳмаджон Шукуров сингари халқ артистлари етишиб чиққан.
Соғлиқни сақлаш. Вилоятда 6700 ўринли касалхонада 4343 врач ва 16100 ўрта тиббий ходим ишлаб турибди. 22 аёллар консультацияси, 281 қишлоқ врачлик пункти, 68 фельдшеракушерлик пункти, 28 қишлоқ участка касалхонаси бор. 17 поликлиникада жарроҳлик марказлари, 9 амбулаторияда ихтисослаштирилган даволаш марказлари ташкил этилган. Вилоятда 3 санаторий, жумладан Ситораи Мохи Хоса санаторийси мавжуд. Бухоро ш.дан 25 км нарида Тўдакўл дам олиш маскани жойлашган. 2001 й.гача ўз касби бўйича хусусий иш фаолияти юритиш учун вилоятда 150 мутахассисга лицензия берилди.
Спорт. Б.в.спортчилариспортнинг кўплаб турлари бўйича турли даражадаги мусобақаларда иштирок этмоқда (кураш, чим устида хоккей, волейбол, футбол, теннис, бокс ва б.). Б.в.да шаклланган ва ўз тарихий илдизига эга бухороча кураш бугунги кунда ўзбекча кураш сифатида жаҳон спорт оламида ўзига хос ўрин э галл ад и. Бухородан самбо бўйича жаҳон ва Европа чемпиони Собир Қурбонов, 2 марта жаҳон чемпиони Шуҳрат Хўжаев, жаҳон чемпионлари Шуҳрат Очилов, Ботир Турдиев, Ра уф Болтаев, Ботир Хужаев, кураш бўйича 1-жаҳон чемпионлари Акобир Қурбонов, Камол My родов, 1Осиё чемпиони Фарҳод Тураев, Шуҳрат Саъдиев (юнонрум кураши), Наримон Отаев (бокс) каби машҳур спортчилар етишиб чиққан. «Ситора» аёллар жамоаси чим устида хоккей бўйича Осиё чемпионлари кубоги соҳибидир (2000). Ўзбекистон мустақилликка эришгач, спорт турлари Бухоро ш. ва вилоятда оммалашди. Замонавий спорт иншоотларидан «Бухоро» футбол клубининг 25000 томошабинга мўлжалланган «Бухоро» стадиони, «Семурғ» сув ҳавзаси, «Олимпия» спорт мажмуи, турли даражадаги халқаро мусобақалар ўтказиладиган «Хумо» теннис корти мавжуд. Б.в.да 44 болалар ва ўсмирлар спорт мактабида 27 мингдан зиёд ўқувчи таълим олади (2001).
Адабиёти. Бухоро қадимдан шоир ва уламолар тўпланган энг йирик шаҳарлардан биридир. Унга «Қуббат улислом», «Бухоройи тариф» унвонлари берилган. Бухорода «малик улкалом» Абу Абдуллоҳ Жаъфар Рудакий яшаб, ижод қилди. Наршахийштт «Бухоро тарихи» асарида гўзал шеърий парчалар мавжуд. Балъамий Табарийнинг «Таърих...» асарини Бухорода форс тилида қайтадан ёзган. Ибн Сино буюк қомусий олим бўлиш б-н бирга араб ва форстожик тилларида шсърий асарлар ёзган. Бухоролик Дақиқий Абу Мансур Муҳаммад Фирдавсийнинг устози бўлиб, «Шоҳнома» достонини дастлаб у ёза бошлаган. Абу Мансур Саолибий «Йатимат уд-даҳр» тазкирасида 10-а. да пойтахт Бухорода яшаб араб тилида ижод қилган 25 шоир ҳақида қимматли маълумотлар келтиради. Унинг ёзишича, «Бухоро Сомонийлар ҳукмронлиги даврида шоншуҳрат макони, салтанат каъбаси ва замонасининг илғор кишилари жамланган, ер юзи адибларининг юлдузлари порлаган ва ўз даврининг фозил кишилари йиғилган жой эди». Авфий Бухорий адиб, таржимон ва тазкиранавис олим эди. У Турон адабиётида тазкиранавислик жанрига асос солган. Шарофиддин Бухорий (13— 14-а.лар) машҳур «Чор китоб»ни тузган шофирконлик улуғ мутасаввуф шоирдир.
Темурийлар сулоласи даврида Бухорода Носир Бухорий, Исмат Бухорий (1365—1426), Бурундуқ Бухорий, Тоҳир Бухорий, Хаёлий Бухорий, Сайфий Бухорий (15-а.) каби шоирлар яшаб, девон тузишган. Исмат Бухорий узбек, форс ва араб тилларида шеър ёзиш анъанасини Бухорода бошлаб берди. «Иброҳим Адҳам» достонини ўзбекчада битди. У темурий шаҳзода Халил Султоннинг мураббийси эди. Муҳаммад Солиҳ Муҳаммад Шайбонийхонта бағишланган ўзбекча «Шайбонийнома» достонини езди. Шайбонийлар сулоласининг вакиллари бўлган Бухоро хонлари Муҳаммад Шайбонийхон «Шайбоний», Убайдуллахон ибн Маҳмуд Султон «Убайдий», Абдул лахон II «Хон» та халлуслари б-н шеър ва достонлар ёзишди, девон тузишди. Хусусан, Убайдуллахоннинг ижоди сермаҳсул бўлиб, у узбек, форс, араб тилларида лирик ғазаллар, маснавий йўлида сўфиёна мазмун б-н суғорилган рисолалар ёзган.
Ҳасанхўжа Нисорий «Музаккири аҳбоб» тазкирасида 16-а.да фақат Бухоронинг ўзида яшаб, ижод қилган 110 нафар шоир ва тарихчиларнинг номларини келтиради. Улар орасида Мавлоно Абдураҳмон Мушфиқий, Мавлоно Мажлисий, Фазлуллоҳ ибн Рўзбеҳон Исфаҳоний («Меҳмонномайи Бухоро» тарихий асари ва ўзбекча шеърлари бор), Мавлоно Нахлий (1549—1636; у Ҳофиз Таниш Бухорий бўлиб, «Абдулланома» — «Шарафномаи шоҳий» тарихий асарининг муаллифидир), Мавлоно Хожа Муҳаммад Садр (Афзалий), Мавлоно Фоний, Мавлоно Қабулий Бухорий, Девона Ҳусомий (Ҳусомий Қоракўлий; 1442—1505), Сайд Подшоҳхўжа бин Абдулваҳҳобхўжа (Хожа), Мавлоно Касирий, Мавлоно Афсарий, Сайфий Арузий, Саққо Бухорий каби машҳур шоирлар бор.
Турди Фароғий, Бухорий Нахлий, Шавкат Бухорий (17-а.), Мулҳам Бухорий, Ворас, Саидкамол Фитрат (17— 18-а.лар), Имло Бухорий, Абдуллатиф Киром Бухорий (18-а.) аштархонийлар давридаги энг таниқли шоирлар эди. Б.в.да машҳур шоир Сайидо Насафий (17-а.) яшаб ижод қилди. Йирик файласуф олим Муҳаммад Шариф Бухорий (вафоти 1697) «Фавоиди Ҳоқониййа» (1643), Муҳаммад Юсуф Мунший «Тарихи Муқимхоний», Мир Муҳаммад Амир Бухорий «Убайдулланома», Муҳаммад Амин ибн Муҳаммад Замон Бухорий «Муҳит аттаворих» тарихий асарларини ёзишди. Мир Муҳаммад Амин Бухорий Субхонқулихон (ҳукмронлиги 1681 — 1702) ва Убайдуллахон II ибн Субхонқулихон (ҳукмронлиги 1702— 1711) саройида бош муншийлик лавозимида хизмат қилди. Бухоро хони Субхонқулихон «Нишоний» тахаллуси б-н шеърлар езди. Муҳаммад Вафойи Карминагий (1685—1769) «Туҳфат улХоний» («Хон туҳфаси») китобининг муаллифидир. Шоир, тарихчи ва мунажжим Абдураҳмон Толеъ (18-а.) «Тарихи Абулфайзхон» асарини яратди. Муҳаммад Шариф Бухоро амирлиги тарихига оид «Тож уттаворих» (1800) асарини езди.
Бухорода манғитлар сулоласи даврида Мирзо Содиқ Мунший, Мирзо Ато, Муҳаммад Нишотий, Мужрим Обид, Сўфихўжа Сўфий, Бебок, Возеҳ, Савдо (1824—73), Музтариб, Исо Махдум Бухорий (1827—88), Муҳаммад Сиддиқ Ҳайрат (1876—1902), Абдураҳмон Тамкин (1851—1915), Мирзо Ҳайит Саҳбо, Аҳмад Дониш, Яъқуб ибн Дониёл Бухорий (17711831), Мулла Ибодулла ва Мулла Муҳаммад Шариф (18— 19-а.лар), Муҳаммад Олим Бухорий (19-а.), Мирзо Абдулазим Сомий Бўстоний каби шоир ва тарихчилар ижод қилишган. Садр Зиё — Шарифжон Махдум (1867—1932), Мирзо Сирожиддин Ҳаким (18771912), Мулла Икром (Икромча домла) ҳам уларнинг муносиб издошлари эди. Бухоролик Афзали Пирмастий (вафоти 1915) «Афзал уттазкор» (1904) тазкирасида 19-а. охири — 20-а. бошида Бухорода яшаб ўтган 135 ижодкор ҳақида маълумот беради.
Жадид адабиётининг тамал тошини қўйганлар сафида бухоролик Абдурауф Фитрат ва Садриддин Айний бор. Абдулвоҳид Бурҳонов «Мунзим» тахаллуси б-н шеърлар ёзган.
20-а.да Бухорода ўзига хос адабий муҳит шаклланди. Султон Жўра (1910— 43), Муҳаммаджон Раҳимий (1901—67), Жалол Икромий, Тошпўлат Ҳамид (1927—84), Саъдулла Кароматов, Неьмат Аминов, Жамол Камол, Омон Мухтор, Ойдин Ҳожиева, Тошпўлат Аҳмад каби шоир ва адиблар шўролар режими даврида хам бадиий жиҳатдан пишиқасарларяратшдди. Бугунги ўзбек адабиётининг тараққиётида Гулчеҳра Жўраева, Усмон Қўчқор, Садриддин Салимов, Тилак Жўра, Нортўхта Қилич, Сафар Барноев, Юсуф Жумаев, Ҳалима Аҳмедова, Аҳад Ҳасан, Вафо Файзулло, Сулаймон Раҳмон, Чоршаъм Рўзи каби шоир ва ёзувчиларнинг ўзига хос ҳиссаси бор. Мустақиллик даврида бухоролик ижодкорлар ўз салафларининг анъаналарига содиқ қолган ҳолда ўзбек, тожик, рус тилларида самарали ижод қилишмоқда.
Б.в.да Ўзбекистон ижодий уюшмалари (ёзувчилар, рассомлар, меъморлар, журналистлар ва б.) нинг вилоят шўъбалари фаолият кўрсатмоқда.
Матбуоти, радноэшиттнрншн ва телеввщениеси. Б.в.да 2 вилоят газ. («Бухоронома», «Бухарский вестник»), 11 туман газ., 2 шаҳар газ. чиқади. Вилоятда, шунингдек 9 тармоқ газ. нашр этилади.
Б.в.да дастлабки радио эшиттиришлари 1922 й.дан бошлаган. Ўша даврдан радио ижтимоийсиёсий ҳаётга дойр мазмунли эшиттиришлари б-н эътибор қозонмоқда. Б.в. радиоси ойига 30 соатлик ҳажмда эшиттиришлар беради (2001).
1924 й.да Туркистондаги дастлабки кино ташкилоти Бухорода тузилди (қ. «Бухкино»). 1993 йлан Б.в. телевидениеси фаолият кўрсатмоқда. Студия учун махсус бино курилган. Бир ойлик кўрсатувлар вақги 30 соатдан ортади. Бухорода «Истиклол» хусусий телевидениеси ташкил зтилган (1995). Б.в. Ғиждувон шла «Арк» хусусий телевидениеси ҳам бор.
Меъморий ёдгорликлари. Б.в. кддимий давр, илк ва ўрта асрларда қурилган меъморий ёдгорликларга жуда бой. Ҳоз. вақтда Бухоро давлат меъморийбадиий музейқўрикхонаси ҳисобида 997 тарихий ёдгорликлар мавжуд. Турондаги энг қад. ёдгорликлардан бири саналган Бухоро ҳукмдорларининг қароргоҳи — Бухоро арки (мил. ав. 1-а.) бугунги кунгача сақланган.
Шаҳар ёнидаги Фатҳободда Сайфиддин Боҳарзий макбараси (13- а.), Баёнкулихон макбараси (14-а.), Бухоро туманидаги Сумитон қишлоғида Чорбакр ансамбли (16-а.), Ҳазрат бобо масжиди (18-а.), амирнинг ёзги қароргоҳи — Ситораи Моҳи Хоса саройи (19—20-а.лар), Вобкент туманида Вобкент минораси (12-а.), Чашмаи Айюб ҳазираси (1208), Хожа Маҳмуд Анжир Фағнавий мақбараси (13-а.), Абдураҳмон Вали мақбараси (14-а.), Вобкент ҳаммоми (16—17-а.лар), Тошмасжид (16—17-а.лар), Сўфидеҳқон хонақоси (17—18-а.лар), Жондор туманида Варахша ш. харобалари (7-а.), Маҳмуд Торобий даҳмаси (13- а.), Қизбиби мажмуаси (15-а.), Когон туманидаги Қасри Орифонда Ҳазрат Баҳоуддин мажмуаси, Абдулазизхон ҳонақоси ва Даҳмаи Шоҳон (14—16-а. лар), Ҳазрат Мир Кулол мақбараси (14- а.), Когон ш.да Темирйўлчилар (собиқ Амир) саройи (19—20-а.лар), Пешку туманида Хўжам Банди Кушод ва Хўжам Сайд Пўлат мақбаралари (18—19-а.лар), Ромитан туманида Хожа Али Рометаний — Хожаи Азизон ва Хожа Муҳаммад Бобойи Самосий мақбаралари (14-а.), Мулла Мир Ҳаким хонақоси, Шофиркон туманида Вардонзе ш. ёдгорлиги (6— 7-а.лар), Ҳазор Hyp дахмаси (8-а.), Хожа Ориф Ревгарий — Моҳитобон мақбараси (13-а.), Қоровулбозор туманида Бўзачи ва Қоровулбозор сардобалари (17-а.), Қоракўл туманида Пойкенд ш. харобалари (8-а.). Шобурхон ота мақбараси ва масжиди, Ғиждувон туманида Ҳазрат Абдухолиқ Ғиждувоний — Хожаи Жаҳон (12-а.) масжиди ва мақбараси, Улуғбек мадрасаси (15-а.), Тошмасжид ва Деҳқонбобо хонақоси (15—16-а.лар), Хожа Соктаре масжиди (17-а.), Чорсу масжиди (18— 19-а.лар) каби ноёб меъморий обидалар сақланган. Шунингдек, Бухоро воҳасида Работи Малик карвонсаройи ва Малик сардобаси (11-а.), Кармана ш.ида Мирсаид Баҳром мақбараси (10—11-а.лар), Қосим шайх хонақоси (16-а.) мавжуд.
Бу тарихий ёдгорликларда Шарқ меъморлик анъаналари ўзаро уйғунлашиб кетган. Ўзбек халқи томонидан икки минг йил мобайнида бунёд қилинган бу обидалар аждодларимизнинг бой истеъдоди ва бадиий маҳоратидан, катта яратувчилик кудратидан далолат беради.
Ад.: Бухоро Шарқ дурдонаси (узбек, француз, инглиз, рус тилларида), Т., 1997; Инсониятнинг илмий ва маданий мероси — учинчи минг йилликка (1997 й. 18—20 окт. Бухоро—Хива), Т., 1997; Мозийдан таралган зиё. Имом алБухорий (узбек, араб, рус тилларида), Т., 1998; Бухорийлар бўстони, Т., 1998; Муҳаммад Юсуф Мунший, Мукимханская история, Т., 1956; Чехович О.Д., Бухарские документы XIV вв., Т., 1965; Абу Мансур асСаолибий, Йатимат аддаҳр, Т., 1976; Махмуд ибн Вали, Море тайн, Т., 1977; Ҳасанхожа Нисорий, Музаккири аҳбоб, Т., 1993; Бухоро: тарих саҳифалари, Бухоро, 1998; Ўзбекистоннинг янги тарихи, 2китоб. Ўзбекистон совет мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1қисм, Т., 2000.
Исроил Назаров, Қаҳрамон Ражабов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.