Buxoro xonligi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 783–790-b. — ziyouz.com
Buxoro xonligi (amirligi) — uzbek davlatçiligi tizimidagi xonliklardan biri (16—20-a. boşlari). 1533 y.gaça mamlakat markazi Samarqand bölgan. Ubaydullaxon davrida (1533—39) poytaxt Buxoroga köçirilgan va xonlik B. x. nomini olgan. 1510 y. Marv yonida Şayboniyxon şoh Ismoil I Safaviy qöşinlaridan yengilib halok bölgandan keyin Movarounnaxr temuriylardan Zahiriddin Muhammad Bobur qöliga ötadi. Lekin, köp ötmay şayboniylar yana Movarounnahrni egallaganlar. Şu vaqtdan boşlab Movarounnaxr butunlay şayboniylarga tobe bölgan. Öşa vaqtlarda xonlikka hoz. Uzbekiston va Tojikistonning katta qismi, Balx va Badaxşon kirgan. Ubaydullaxon vafotidan keyin B. x. mayda bölaklarga bölinib ketgan. Buxoroda Ubaydullaxonning öğli Abdulazizxon, Samarqandda esa Köçkunçixonning öğli Abdullatifxon mustaqillik e'lon qilgan. Balx va Badaxşonda şayboniylardan Pirmuhammadxon mustaqil hukmronlik qilgan. Şu yillari şayboniy sultonlari va mahalliy mulqdorlarning hokimiyat uçun kuraşi kuçaygan. Toşkent va Turkistonda Navröz Ahmadxon (Baroqxon), Karmana va Miyonqolda Iskandarxon, Balxda Pirmuhammadxon va b. kiçikkiçik hukmdorlar mustaqil bölib olganlar. 1551—56 y.larda şayboniylar örtasidagi Movarounnaxr uçun kuraşda Iskandarxonning öğli Abdullaxon ğolib çiqib, B. x.da öz hokimiyatini örnatgan. 1557 y.dan boşlab Buxoro uzilkesil xonlik poytaxtiga aylangan. Iskandarxon (1563—83) va uning öğli Abdullaxon II davrida B. x.ning siyosiy mavqei ortgan. Abdullaxon II Balx (1573), Samarqand (1578), Toşkent (1582), Farğona (1583), Badaxşon (1584), Kölob (1585), Xuroson (1588), Xorazm (1595—96) ustidan öz hukmronligini örnatgan; markaziy davlat boşqaruv devonini mustahkamlagan. Şunday qilib 16-a. oxiriga kelib B. x. markazlaşgan ulkan davlatga aylangan. Şarqda Qaşqar b-n çegaradoş bölgan, ğarbiy çekkasi Orol va Kaspiy dengizi sohillarigaça borib tutaşgan. Xonlikning şim.dagi çegaralari Turkiston va Sayramgaça yetib, jan.da Xurosonning şarqiy qismini öz içiga olgan. Şayboniylar hukmronligi yillarida, ayniqsa Abdullaxon II zamonida B. x.da dehqonçilik, hunarmandçilik, savdo-sotiq rivojlangan, madaniy hayot ança yuksalgan. Juda kup suğoriş inşootlari: Abdullaxon bandi, Tuyatortar kanali, Oqçopsoy töğoni va suv ombori, Vaxşdan çiqarilgan köplab ariqdarning qurilişi dehqonçilikni rivojlantirdi. Bu vaqtlarda B. x.da buğdoyning 10 xil turi, suli, qönoq, jöxori, moş, nöxat, makkajöxori, loviya, şoli, paxta, kunjut, beda, arpa, sabzavot va poliz ekinlari ekilgan, boğdorçilik, çorvaçilik va ipakçilik rivojlangan. Samarqand, Buxoro, Marğilon, Xöjand, Andijon, Toşkent, Jizzax, Öratepa, Şaxrisabz va b. yirik şaharlarda hunarmandçilik taraqkiy qilgan. Samarqand qozi kalonining hujjatlaridan ma'lum bölişiça, 16-a.da Samarqandda hunarning 61 turi mavjud bölgan. Movarounnaholik kosiblar zör san'at b-n turlituman metall buyumlar, ip va ipak matolar, a'lo navli qoğozlar işlab çiqarganlar. Buxoro ş. bir munça kengaytirilgan, devor va harbiy istehkomlar qaytadan qurilgan. Şaharda madrasalar, xonaqoh va karvonsaroylar, yangi rastalar barpo qilingan. Şaharlar örtasidagi savdo yöllarida tim (Abdullaxon timi), köçalar çorrahasi ustiga gumbaztoqlar, hammomlar, karvon yöllarida sardobalar, karvonsaroylar, köpriklar qurilgan. Şayboniylar zamonida B. x.ningHindiston, Turkiya, Rossiya b-n savdo va diplomatik munosabatlari rivojlangan. Tarixiy manbalardan ma'lum bölişiça, 1572—78 y.lari Hindistonda Buxoro xonining elçilari, Buxoroda esa Hindiston podşohi Akbarntt elçilari bölgan. Abdullaxon davrida boşlangan içki siyosiy nizolar natijasida 1598 y.da Abdullaxonning özi va şu yilda uning öğli Abdulmömin öldirilgan. Taxtga Pirmuhammadxon II çiqqan. Ammo uning hukmronligi ham uzoqqa bormay, 1601 y. taxtdan ağdarilgan. Şu b-n qariyb 100 y. hukm surgan şayboniylar sulolasi barham topib, Movarounnaxrda Jöjixon naslidan bölgan aştarxonjlar (joniylar) sulolasi hukmronligi boşlangan.
Aştarxoniylar davrida xonlikda siyosiy nizo va beboşliklar deyarli töxtamagan. Dastlab asli aştarxonlik, Buxoroda qönim topgan şahzoda Jonibekning öğli Boqi Muhammad (1601— 05), söngra uning ukasi Vali Muhammad (1605—11) taxtga ötqazilgan. Imomqulixon davrida (1611—42) qozoq biylari va b. köçmançilarning Buxoro xonligi yer lari ga talonçilik yurişlari kuçaygan. Çunonçi Imomqulixon 1612 y. Toşkentni egallab, öğli Iskandarni hokim etib tayinlaydi, ammo şaharda qözğolon kötarilib Iskandar öddiriladi. Imomqulixon Toşkent aholisini şafqatsiz qirğin qilib şaharni yana xonlikka qöşib oladi. Uning davrida xonlik ança mustahkamlanadi. Imomqulixon kör bölib qolgaç, taxtni egallagan ukasi Nadr Muhammadxon (1642—45) ham şafqatsizligi va zolimligi b-n norozilik çiqaradi. Natijada muxolif kuçlar tazyiqi b-n taxtdan voz keçadi. Hokimiyat uning öğli Abdulaziz II (1645— 81) qöliga ötadi. U markaziy hokimiyatni mustahkamlaşga harakat qiladi, lekin tobora kuçayib borayotgan tarqrqlikni bartaraf qilolmaydi. Bu vaqtda Eron şohi Abbos /Balxni egallaydi, keyinroq Balx Erondan qaytarib olingan. Abdulaziz II b-n uning ukasi Subhonqulixon örtasida hokimiyatuçun kuraş boşlanadi. Aştarxoniylar hukmronligi yillarida Xiva xoni Abulğoziy Bahodirxon va undan keyin öğli Anuşaxon Buxoro va Samarqand atrofiga tez-tez hujum qilib turgan. Taxtni egallab olgan Subhonqulixon (1681 — 1702) öz raqiblariga qarşi şafqatsiz kuraşgan. U Balx va Xurosonga harbiy yurişlar qilgan. Uning öğli Ubaydullaxon (1702—11) hukmronligi davrida Balx, Termiz, Şahrisabz hokimlari mustaqil bölib olişga harakat qilganlar. Xon ularga qarşi harbiy yurişlar qilişga majbur bölgan. Samarqand va Hisorda boş kötargan qabilalarga qarşi qöşin yuborgan. Özaro betöxtov uruşlar, harbiy yurişlardan keyin xazina böşab, iqtisodiy ahvol muşkullaşgan. 1708— 09 y.larda ötkazilgan pul islohoti natijasida pul qiymati tört marta tuşib ketgan. Islohotdan zarar körgan aholi ğalayon kötargan, biroq qözğolon şafqatsizlarça bostirilgan. Xonlikda siyosiy va iqtisodiy ahvolning yomonlaşişi içki ziddiyatlarni kuçaytirib yuboradi. Ayrim nufuzli amirlar uyuştirgan fitna natijasida Ubaydullaxon 1711 y. da öldiriladi. Taxtga marhum xonning ukasi Abulfayzxon (1711—47) nomigagina xon qilib ötqaziladi. Hokimiyatdagi muhim lavozimlar nufuzli amirlar qöliga ötib qoladi. Markaziy hokimiyat zaiflaşgaç, 1711 y.da Balx, 1723 y.da Samarqand viloyati B. x.dan ajralib çiqadi. 1720 y.larda Toşkent viloyatini qalmoqlar bosib oladi. Şu asnoda Xiva xoni Şerğozixon ham B.x.ga da'vogar böladi, ammo uning harakatlari samarasiz yakunlanadi. 1723 y.da qalmoqlar qozoq daştlariga bostirib kirib qozoqlarni Movarounnahrga qoçişga majbur qilgan. Qozoqlar çorva mollari b-n Zarafşon vodiysiga kirib boğ va ekinzorlarni payhon qilganlar. B. x.da iqtisodiy va siyosiy tanglik kuçaya borib xonlik tanazzulga yuz tutgan. Movarounnahr parçalanib, uçta xonlikka (Buxoro, Qöqon va Xiva) bölinib ketgan. Bundan foydalangan Eron hukmdori Nodirşox 1740 y. bahorida Balxni egalladi va öşa yili kuzda katta qöşin b-n Amudaryodan ötib B. x.ni böysundiradi. U manğit qabilasidan bölgan Muhammad Hakim otaliqni işonçli vakili sifatida taxtga ötqazadi. Abulfayzxonning nufuzi pasayib ketadi. Xonlik Nodirşohning ölimidan keyin (1747) Eronga tobeliqdan qutulib, öz mustaqilligini tikladi. 1747 y.da otasi örniga otaliq tayinlangan Muhammad Raxim boşliq fitnaçilar Abulfayzxonni öldirdilar. Bundan norozi bölgan viloyat hokimlari isyon kötardilar. Qözğolonlar şafqatsiz bostirilgaç, Muhammad Rahim arkoni davlat va ruhoniylar fatvosi b-n 1753 y.da Buxoro taxtini egalladi va özini «amir» deb e'lon qildi. Şundan keyin aştarxoniylar sulolasi barham topib manğitlar sulolasi hukmronligi boşlandi.
Buxoro amirligi. Muhammad Rahim vaqtida (1753—58) Buxoro amirligiga qaraşli yerlar ança qisqargan. Uning tarkibiga Buxoro, Samarqand, Miyonqol, Karmana, Qarşi, Ğuzor, Karki, Çorjöy, Şahrisabz viloyatlari kirib, Toşkent va Farğona viloyatlari xonlik tasarrufidan çiqib ketgan. Doniyolbiy otaliq vaqtida (1758—85) ham özaro uruşlar davom etib, Karmana, Öratepa, Nurota, Şerobod, Boysun va b. joylarda mahalliy kuçlar boş kötarib, poytaxt izmidan çiqişga harakat qilganlar. Doniyolbiyning katta öğli Şohmurod hukmronligi davri (1785— 1800)da Doniyolbiy joriy etgan soliqlardan bir qançasi bekor qilindi, iqtisodiy hayot birmunça yaxşilandi. Ruhoniylarning mavqei oşdi. Manğitlar sulolasi markaziy hokimiyatni mustahkamlaşga qançalik urinmasin, viloyat hokimlarining mustaqillikka intilişi davom etaverdi. Ayniqsa Buxoroga muxolif bölgan Şahrisabz va Kitob beklari b-n kuraş şiddatli böddi. Faqat 1853 y.dagina bu bekliklarni Buxoroga böysundirişga muvaffaq bölindi. Amir Haydar davri (1800—26) ham içki va taşki uruşlardan xoli bölmadi. Ayniqsa Öratepa bir neça marta qöldanqölga ötib turdi. 19-a. 1çoragida Buxoro b-n Xiva va Qöqon xonliklari örtasida Örta Osiyoda ustunlikka erişiş uçun qirğinbarot va talontaroj uruşlari böldi. Toşkent, Turkiston, Çimkent va ularning atrofi Qöqon xonligi tasarrufiga ötdi. 1825 y.da Xiva xonligi Buxoroga qaraşli Marvni egalladi. Töxtovsiz uruşlar, soliqlar miqdorining ortişi qözğolonlarga, jumladan 1821— 25 y.larda Buxoro va Samarqand oraliğida istiqomat qiluvçi xitoyqipçoq qabilalari qözğoloniga sabab böldi (q. Miyonqol közyuloni). Amir Haydarning vorisi Nasrullaxon (1827—60) amirlik yerlarini kengaytirişga muvaffaq böldi. U taxtga da'vogar böliş mumkin bölgan barça şaxslarni qirib taşladi. Nasrullaxon 1839, 1841 va 1858 y.larda Qöqon xonligiga bostirib kelib, aholini qirğin qildi va boyliklarini taladi. 1842 va 1843 y.larda Buxoro b-n Xiva xonliklari örtasida harbiy töqnaşuvlar böldi.
Podşo Rossiyasi Örta Osiyoni mol sotiş bozori, xom aşyo manbai deb bilar edi. 1866 y. rus qöşinlari Buxoro amirligi çegaralariga bostirib kirdi va Xöjand (24 may), Öratepa (2 okt.), Jizzax (18 okt.) şaharlarini işğol qildi. Istilo etilgan yerlarni boşqariş uçun 1867 y. Turkiston generalgubernatbrligi taşkil etildi. 1868 y. 2 may kuni general Kaufman boşçiligidagi rus qöşinlari Samarqandni işğol qildi. Iyun oy i da Buxoro amiri Muzaffar qöşinlariga Zirabuloq yaqinida sönggi qat'iy zarba beriddi. Amir generalgubernatorga murojaat qilib, sulh tuzişni söradi. 1868 y. 23 iyunida ikki örtada şartnoma imzolandi. Rus qöşinlari bosib olgan yerlar podşo Rossiyasi ixtiyoriga ötdi; Buxoro amirligi mustaqil taşqi siyosat yurgizişdan mahrum böldi; amir rus podşosiga 500 ming söm tovon töladi. 1873 y. 28 sent.da mazkur şartnomaga qöşimçalar kiritilib, amirlikning Rossiyaga qaramligi yanada kuçaydi. Natijada amirlik yerlarining uçdan bir qismi podşo Rossiyasi ixtiyoriga ötdi; Xöjand, Öratepa, Panjikent, Samarqand va Kattaqörğon ş.laridan tortib Zirabuloqqaça bölgan yerlar, Şarqiy Buxoroda esa Şuğnon, Vohon, Röşon viloyatlari, ayniqsa Zarafşon daryosi yuqori havzasining qöldan ketişi amirlikdagi xalqlarni asosiy hayot manbai — suvdan mahrum etdi, bu hol Buxoro amirligini Rossiyaga iqgisodiy jihatdan qaramligini yanada oşirdi.
Buxoro amiri huquqiy jihatdan mustaqil hukmdor sanalsa ham, haqiqatda rus podşosiga qaram edi. Amir va uning amaldorlariga qarşi xalq harakatlari podşo Rossiyasi qöşinlari yordamida bostirilar edi. Amir Abdulaxad rus podşosining generaladyutanti hisoblangan. Uning davrida rus ma'murlari amirlikda katta imtiyozlarga ega bölgan. Amirlik yerlaridan ötgan t. y. böylariga rus aholisi keltirilib joylaştirildi. BuxoroAfgoniston çegarasining muhofazasi b-n ham rus qöşinlari şuğullangan. Buxoro amirligining podşo Rossiyasiga tobeligi amir Olimxon zamonida (1910—20) yanada ortdi. Amirlikda yettita rus xususiy bankining şu'basi iş olib borardi. 1-jahon uruşi boşlanişi b-n amirlik aholisining ahvoli yanada oğirlaşdi. Xuddi şu davrga kelib jadidlik harakati asosida yoş buxoroliklar partiyasi faoliyati kuçaydi. 1917 y. Fevral inqilobi munosabati b-n bu partiya amirlikni podşo Rossiyasi böyinturuğidan qutqaziş, ba'zi islohotlar ötkaziş işiga kirişdi. Yoş buxoroliklar rus bolşeviklari b-n hamkorlikda 1918 y. martida amir hukumatini ağdarişga urindilar. Ammo bu harakat muvaffaqiyatsizlikka uçradi. 1920 y. 2 sent.da Buxoro bosqini natijasida amirlik tugatildi.
B. x.da davlatni boşqariş boşqa xonliklardan deyarli farq qilmagan. 16—17-a.larda otaliq lavozimidagi şaxs xonning öng qöli hisoblanib, u butun mamlakatni boşqargan. Naqib harbiy işlar va taşqi siyosat b-n şuğullangan. Vaqf yerlarni nazorat qiliş sadrlar zimmasiga yuklatilgan. Şuningdek, qöşin uçun alohida qozi (qoziaskar) tayinlangan. Qonunşunoslikka va umuman şariatga doir muhim masalani yeçiş va hayotga tatbiq etiş alam zimmasida bölgan. Devonbegi otaliq mansabidan keyin turgan. U uruş va sulh işlari, ayrim viloyat boşliqlarini tayinlaş va b. masalalar b-n şuğullangan. Larvonaçi xon yorliqlarini topşiriş va harbiy qismlarga boşçilik qiliş kabi vazifalarni ado etgan. Şuningdek, xonlikda yasovul, eşikoğaboşi, miroxur, şiğovul, amiri laşkar, töpçiboşi, mirzaboşi, xazinaçi, mehtar, mirob, kuşbegi va b. lavozimlar bor edi. Manğitlar sulolasi davrida ham mustabid hokimiyat şakli mavjud bölib, amir huquqi çegaralanmagan oliy hukmdor edi. Ijro etuvçi hokimiyatni boş vazir — quşbegi boşqargan. U xon b-n bamaslahat iş yuritgan. Jamiyat hayoti şariat qonunlariga asoslangan. Mamlakat murakkab davlat apparati orqali idora qilingan. Maye, moliya işlari devonbegiyi kalonga, davlat xavfsizligi kökaltoşga, içki tartibni saqlaş va nazorat qilib turiş raisp topşirilgan. Buxoro qozi kaloni huzurida a'lam va 12 muftiyayan iborat rivoyatlar tuzuvçi muftiylar devoni bölgan. Amirlikda musulmon ruhoniylari yuqori mavqega ega edi. Ular katta yerlarga egalik qilardi. Şayxulislom boş ruhoniy va adliya işlarining sardori hisoblangan. U jamiyat ma'naviy hayotini boşqargan. Sud hokimiyati ruhoniylar qölida bölgan. Barça qozilar qozi kalonga böysungan. Davlat boşqaruvida u yoki bu lavozim vazifasiga qarab özgarib turgan. Xonlikda örtaasrçilik boşqaruv tizimining uzoq saqlanişi taraqqiyot va qöşin kuçqudratiga salbiy ta'sir körsatgan. Qöşinda dastlab misdan, 19-a. boşlarida çöyandan quyilgan bir neça töp bölgan. Sarbozlar öqyoy, nayza, qiliç, oybolta kabi ibtidoiy qurollar b-n qurollangan. Xonlikda qöşin asosan otliklardan taşkil topgan. 18-a. oxiridagi ma'lumotga köra, xon 10 ming kişilik qöşin töplaş imkoniga ega bölgan. 19-a. 30-y.larida yollanma askarlar soni 19 ming kişi bölib, ular xizmatini turli şahar va harbiy istehkomlarda ötaganlar. 19-a. örtalarida harbiy qismlar, şuningdek töp va miltiqlar soni ortgan. Umumiy qömondonlik amiri laşkar zimmasida bölgan. Umuman xonlikda qöşin har jihatdan zamon talabidan ança orqada edi.
Mamlakat iqtisodiy hayotida dehqonçilik, xunarmandçilik, içki va taşqi savdo asosiy örinni egallagan. Içki nizolar bölib turişiga karamay iqtisodiyotning bu sohalari rivojlanişda davom etdi. Dehqonçilik suğoriş b-n bevosita boğliq bölgan. Suğoriş tarmoqlari Zarafşon va Amudaryodan çiqarilgan. Abdullaxon II ning 1583 y.da Nurota toğlari şim. yon bağirlaridagi Eski Oqçob qişloği yaqinida qurdirgan suv ombori qoddiqlari hozirgaça saqlangan. Şuningdek, Zarafşon daryosida Puli Karmana, Puli Mehtar Qosim va Puli Çahorminor kabi suv taqsimlagiçlar qurilgan. Zarafşondan Jizzaxga Tuyatortar ariği çiqarilgan. Suğoriş tarmoqlari amir Şohmurod va amir Haydar davrlarida ham ança köpaydi, köçmançilarning ötroqlaşuvi kuçaydi.
Xonlikda yer egaligining asosan 3 turi — amlok (amir .boşçiligidagi mulkdorlar guruhi ixtiyoridagi yerlar), mulk (xususiy yer egalariga qaraşli) va vaqf (musulmon ruhrniylari, Madrasa, masjid va mozorlarga qaraşli) yerlari mavjud bölgan. Xonlikda dehqonlar yerni asosan, ijaraga olib işlar edi. Soliq turi va tölovlarning köpligidan, begor majburiyatidan bezor bölgan mehnatkaş xalq tez-tez ğalayon qilib turardi. Dehqonçilikda asosan ğalla, paxta ekilgan. Ipakçilik köproq Zarafşon vodiysida rivojlaigan. Çorvaçilikda ot, tuya, qoramol, qöy boqilgan. Hunarmandçilikning köp turlari ravnaq topgan. Xususan, töqimaçilik, tikuvçilik, misgarlik, zargarlik buyumlari xonlikdan taşqarida ham xaridorgir bölgan. Şahar va yirik qişloklar aholisining talay qismini hunarmandlar taşkil etar edi. Töqimaçilik mahsulotlari Yaqin Şarq (mas, Zandana qişloğida töqilgan zandaniyçi matosi butun Şarqda maşhur bölgan) mamlakatlariga çiqarilgan. Hayotni tebratuvçi bu ikki yönaliş içki va taşqi savdo takdirini ham belgilagan. Dehqonçilik va hunarmandçilik mahsulotlari içki va taşqi bozor talablarini qondirib turgan. Xonliklar örtasida savdo uzluksiz davom etgan. Ayniqsa Buxoro ş. Örta Osiyoning eng yirik savdo markazi sifatida maşhur bölib, köplab karvonsaroylarga va savdo rastalariga ega bölgan.
Buxoro islom dini markazlaridan biri sifatida maşhur edi: Abdulazizxon va Abdullaxon saroyida badiiy bezakli nodir asarlar töplangan kutubxona mavjud bölgan. Bu yerda mohir xattotlar va miniatyuraçi rassomlar işlab, qölyozma, adabiyot, tarix va b. fanlar sohasida yaratilgan asarlarni köçiriş, bezaş va kitob holiga keltiriş b-n maşğul bölganlar.
Madaniyati. Şayboniylardavrida, ayniqsa ulardan Ubaydullaxon va Abdullaxon II hukmronlik qilgan yillarda B. x. iktisodiy va madaniy hayotida birmunça özgarişlar röy berdi. Hunarmandçilik taraqqiy etdi: temir va çöyan quyiş, qurolyaroğ, mis va jez idişlar yasaş, töqimaçilik, qoğoz, sovun i.ç. yölga qöyildi. Adabiyot, tarix, tarjimonlik, luğatçilik, me'morlik, naqqoşlik, tasviriy san'at va b. ravnaq topdi: «Muzakkir ulahbob» (Hasanxoja Nisoriy), «Tazkirat uşşuaro» (Mutribiy), «Şayboniynoma» (Muhammad Solih), «Zubdat ulasror» (Abdulla ibn Muhammad), «Abdullanoma» (Hofiz Taniş Buxoriy), «Badoye' ulvaqoye'» (Zayniddin Vosifiy) kabi yirik adabiy va tarixiy asarlar yaratildi, luğatlar tuzildi (Amin Ahmad Roziy — «Haft iklim» va b.), Raşiduddin Fazlulloh («Jome' attavorix») va Şarafiddin Ali Yazdiy («Zafarnoma»)ning tarixiy asarlari uzbek tiliga tarjima qilindi. Musiqa, xattotlik (Kavkabiy Najmiddin Buxoriy, Mir Ali Hiraviy, Ahmad Husayniy, Mir Husayn alHusayniy, Sulton Ali Maşhadiy, Döstmuhammad Buxoriy, Mahmud ibn Ishoq aşŞihobiy va b.) yuqori darajada rivojlandi. Tasviriy san'at yuksalib, Buxoro miniatyura maktabi vujudga keldi. Kutubxonaçilik (Abdulazizxon, Abdullaxon II kutubxonalari va b.), kitob bezaş va muqovaçilik rivojlandi. Tibbiyot ilmi taraqqiy etdi (Muhammad Husayn ibn alMiroqiy Samarqandiy, Şoh Ali ibn Sulaymon, Sulton Ali va b.), yirik şaharlarda şifoxona (dor uşşifo)lar taşkil qilindi. Bu davrda me'morlik yuksak darajaga kötarildi — Şayboniyxon madrasasi, Mir Arab madrasasi, Abdullaxon madrasasi, Kökaldoş madrasasi va b., Masjidi kalon va b. Govkuşon majmuasi va b. karvonsaroylar, Timi kalon va b. rastalar, Abdullaxon bandi, Zarafşon suv ayirğiçi va b. köprik va suv omborlari qurildi, ariq, kanallar qazildi, sardoba va hammomlar solindi, Buxoro ş. yangi mudofaa devori b-n öraldi. Qabr toşi (Şayboniyxon, Abusaidxon qabr toşlari va b.) yasaş badiiy darajaga yetdi. Ta'limtarbiyaga e'tibor kuçaydi, har bir mahallada maktab oçildi, ba'zi xonadonlarda uy ta'limi joriy etildi. Bolalar olti yoşdan öqişga qabul qili»Nadigan böldi. Madrasalarda ilohiyotdan taşqari riyoziyot, faroiz, handasa, fiqh, şe'r san'ati, mantiq, musiqa, xattotlik va b. fanlar öqitildi.
Aştarxoniylar davridagi muttasil uruş harakatlari madaniy hayot taraqqiyotiga katta tösqin böldi. Diniy zöravonlik kuçaydi, dunyoviy fanlar örnini islom aqidalari egallay boşladi. Lekin şunga qaramay adabiyot, san'at va b. sohalarda bir qança iste'dodli olimlar (musiqada Darvişali Çangiy va b.) yetişib çiqdi. Adabiy, tarixiy asarlar — «Hayvonnoma» (Sayd Nasafiy). «Bahr ulasror» (Mahmud ibn Vali), «Ubaydullanoma» (Muhammad Amin Buxoriy), «Tarixi Abulfayzxon» (Abdurrahmon Tole'), «Muhit uttavorix» (Muhammadamin ibn Muhammadzamon Buxoriy), «Subhonqulixon töğrisida hajviya» (Turdi) va b. Tibbiyot va me'morlik bir oz taraqqiy etdi: aştarxoniylardan Subhonqulixon Buxoroda maxsus şifoxona hamda tibbiyot kutubxonasi qurdirdi. Haşamatli binolar (Şerdor madrasasi, Tillakori madrasasi, Abdulazizxon madrasasi, Nodir devonbegi madrasasi, Bolohovuz masjidi va b.) bunyod etildi. Maktab va madrasalarda asosan diniy fanlar, qisman adabiyot (Navoiy, Fuzuliy, Hofiz, Bedil va b.) öqitildi.
Manğitlar hukmronligi davrida madaniy hayot past darajada bölib, hukmron tabaqalar xalqni jaholatda saqlaşga harakat qilar, badiiy ijodda madhiyabozlik va tarkidunyoçilik mavzui hukmron edi. 18-a. 2-yarmi va 20-a. boşlarida «Tuhfai xoniy» (Muhammad Vafo Karminagiy), «Toj uttavorix» (Muhammad Şarif), «Fathnomai sultoniy» (Muhammad Mirolim Buxoriy), «Manğit xonlari tarixi» (Mirzo Abdulazim Somiy), «Navodir ulvaqoye'», «Tarjimai ahvoli amironi Buxoro» (Ahmad Doniş) kabi tarixiybadiiy asarlar yaratildi. «Tötinoma», «Çor darveş», «Yusuf va Zulayho», «Tohir va Zuhra», «Böz öğlon», «Yusuf va Ahmad», «Göröğli» turkumidagi dostonlar xalq orasida keng tarqaldi. Xalq san'ati turlari — qiziqçilik, fonus xayol, dorbozlik va b. taraqqiy etdi, musiqa ommaviy san'atga aylandi, tasviriy san'at rivojlandi (Abdulxoliq Maxdum va b.). Yirik inşootlar — Şayx Jalol darvozasi va xonaqohi (18-a. 2-yarmi), Domullo Tursunjon madrasasi (1796— 97), Xalifa Xudoydod ansambli (1777— 1855), Çorminor (1807), Amir madrasasi (20-a. boşlari), Sitorai Mohi Xosa (19— 20-a. boşlari) va b. qurildi., B.x. Rossiya vassaliga aylantirilgaç, qulçilik tugatildi, kasalxona, dorixonalar, yangi usuldagi rustuzem maktablari oçildi, Kattaqörğondan Buxoroga telegraf ötkazildi, Buxoro t. y. va Amudaryoga temir köprik qurildi. Me'morlikda millim va yevropaça uslublar uyğunlaşib ketdi: mas, 1888 y. qurilgan Yangi Buxoro (hoz. Kogon) dagi savdo va bank muassasalarining binolari, amirning yangi saroyi, Buxorodagi t. y. vokzali va b.
/4y..Hofiz Taniş Buxoriy, Abdullanoma, 1—2 j.lar, T., 1999, 2000; Mir Muxammad Amini Buxari, Ubaydullaname, T., 1957; Abduraxman Tali, Istoriya Abulfeyzxana, T., 1959; Mirza AbdalAzim Sami, Tarixsalatini mangitiyai Buxara, M., 1962; Özbekistonning yangi tarixi. 1kitob. Turkiston çor Rossiyasi mustamlakaçiligi davrida, T., 2000; Özbekiston tarixi: davlat va jamiyat taraqqiyoti, 1qism, T., 2000.
Hamid Ziyoyev.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРО ХОНЛИГИ (амирлиги) — узбек давлатчилиги тизимидаги хонликлардан бири (16—20-а. бошлари). 1533 й.гача мамлакат маркази Самарқанд бўлган. Убайдуллахон даврида (1533—39) пойтахт Бухорога кўчирилган ва хонлик Б. х. номини олган. 1510 й. Марв ёнида Шайбонийхон шоҳ Исмоил I Сафавий қўшинларидан енгилиб ҳалок бўлгандан кейин Мовароуннахр темурийлардан Заҳириддин Муҳаммад Бобур қўлига ўтади. Лекин, кўп ўтмай шайбонийлар яна Мовароуннаҳрни эгаллаганлар. Шу вақтдан бошлаб Мовароуннахр бутунлай шайбонийларга тобе бўлган. Ўша вақтларда хонликка ҳоз. Узбекистон ва Тожикистоннинг катта қисми, Балх ва Бадахшон кирган. Убайдуллахон вафотидан кейин Б. х. майда бўлакларга бўлиниб кетган. Бухорода Убайдуллахоннинг ўғли Абдулазизхон, Самарқандда эса Кўчкунчихоннинг ўғли Абдуллатифхон мустақиллик эълон қилган. Балх ва Бадахшонда шайбонийлардан Пирмуҳаммадхон мустақил ҳукмронлик қилган. Шу йиллари шайбоний султонлари ва маҳаллий мулқдорларнинг ҳокимият учун кураши кучайган. Тошкент ва Туркистонда Наврўз Аҳмадхон (Бароқхон), Кармана ва Миёнқолда Искандархон, Балхда Пирмуҳаммадхон ва б. кичиккичик ҳукмдорлар мустақил бўлиб олганлар. 1551—56 й.ларда шайбонийлар ўртасидаги Мовароуннахр учун курашда Искандархоннинг ўғли Абдуллахон ғолиб чиқиб, Б. х.да ўз ҳокимиятини ўрнатган. 1557 й.дан бошлаб Бухоро узилкесил хонлик пойтахтига айланган. Искандархон (1563—83) ва унинг ўғли Абдуллахон II даврида Б. х.нинг сиёсий мавқеи ортган. Абдуллахон II Балх (1573), Самарқанд (1578), Тошкент (1582), Фарғона (1583), Бадахшон (1584), Кўлоб (1585), Хуросон (1588), Хоразм (1595—96) устидан ўз ҳукмронлигини ўрнатган; марказий давлат бошқарув девонини мустаҳкамлаган. Шундай қилиб 16-а. охирига келиб Б. х. марказлашган улкан давлатга айланган. Шарқда Қашқар б-н чегарадош бўлган, ғарбий чеккаси Орол ва Каспий денгизи соҳилларигача бориб туташган. Хонликнинг шим.даги чегаралари Туркистон ва Сайрамгача етиб, жан.да Хуросоннинг шарқий қисмини ўз ичига олган. Шайбонийлар ҳукмронлиги йилларида, айниқса Абдуллахон II замонида Б. х.да деҳқончилик, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ ривожланган, маданий ҳаёт анча юксалган. Жуда куп суғориш иншоотлари: Абдуллахон банды, Туятортар канали, Оқчопсой тўғони ва сув омбори, Вахшдан чиқарилган кўплаб ариқдарнинг қурилиши деҳқончиликни ривожлантирди. Бу вақтларда Б. х.да буғдойнинг 10 хил тури, сули, қўноқ, жўхори, мош, нўхат, маккажўхори, ловия, шоли, пахта, кунжут, беда, арпа, сабзавот ва полиз экинлари экилган, боғдорчилик, чорвачилик ва ипакчилик ривожланган. Самарқанд, Бухоро, Марғилон, Хўжанд, Андижон, Тошкент, Жиззах, Ўратепа, Шахрисабз ва б. йирик шаҳарларда ҳунармандчилик тарақкий қилган. Самарқанд қози калонининг ҳужжатларидан маълум бўлишича, 16-а.да Самарқандда ҳунарнинг 61 тури мавжуд бўлган. Мовароуннаҳолик косиблар зўр санъат б-н турлитуман металл буюмлар, ип ва ипак матолар, аъло навли қоғозлар ишлаб чиқарганлар. Бухоро ш. бир мунча кенгайтирилган, девор ва ҳарбий истеҳкомлар қайтадан қурилган. Шаҳарда мадрасалар, хонақоҳ ва карвонсаройлар, янги расталар барпо қилинган. Шаҳарлар ўртасидаги савдо йўлларида тим (Абдуллахон тими), кўчалар чорраҳаси устига гумбазтоқлар, ҳаммомлар, карвон йўлларида сардобалар, карвонсаройлар, кўприклар қурилган. Шайбонийлар замонида Б. х.нингҲиндистон, Туркия, Россия б-н савдо ва дипломатик муносабатлари ривожланган. Тарихий манбалардан маълум бўлишича, 1572—78 й.лари Ҳиндистонда Бухоро хонининг элчилари, Бухорода эса Ҳиндистон подшоҳи Акбарнтт элчилари бўлган. Абдуллахон даврида бошланган ички сиёсий низолар натижасида 1598 й.да Абдуллахоннинг ўзи ва шу йилда унинг ўғли Абдулмўмин ўлдирилган. Тахтга Пирмуҳаммадхон II чиққан. Аммо унинг ҳукмронлиги ҳам узоққа бормай, 1601 й. тахтдан ағдарилган. Шу б-н қарийб 100 й. ҳукм сурган шайбонийлар сулоласи барҳам топиб, Мовароуннахрда Жўжихон наслидан бўлган аштархонжлар (жонийлар) сулоласи ҳукмронлиги бошланган.
Аштархонийлар даврида хонликда сиёсий низо ва бебошликлар деярли тўхтамаган. Дастлаб асли аштархонлик, Бухорода қўним топган шаҳзода Жонибекнинг ўғли Боқи Муҳаммад (1601— 05), сўнгра унинг укаси Вали Муҳаммад (1605—11) тахтга ўтқазилган. Имомқулихон даврида (1611—42) қозоқ бийлари ва б. кўчманчиларнинг Бухоро хонлиги ер лари га талончилик юришлари кучайган. Чунончи Имомқулихон 1612 й. Тошкентни эгаллаб, ўғли Искандарни ҳоким этиб тайинлайди, аммо шаҳарда қўзғолон кўтарилиб Искандар ўддирилади. Имомқулихон Тошкент аҳолисини шафқатсиз қирғин қилиб шаҳарни яна хонликка қўшиб олади. Унинг даврида хонлик анча мустаҳкамланади. Имомқулихон кўр бўлиб қолгач, тахтни эгаллаган укаси Надр Муҳаммадхон (1642—45) ҳам шафқатсизлиги ва золимлиги б-н норозилик чиқаради. Натижада мухолиф кучлар тазйиқи б-н тахтдан воз кечади. Ҳокимият унинг ўғли Абдулазиз II (1645— 81) қўлига ўтади. У марказий ҳокимиятни мустаҳкамлашга ҳаракат қилади, лекин тобора кучайиб бораётган тарқрқликни бартараф қилолмайди. Бу вақтда Эрон шоҳи Аббос /Балхни эгаллайди, кейинроқ Балх Эрондан қайтариб олинган. Абдулазиз II б-н унинг укаси Субҳонқулихон ўртасида ҳокимиятучун кураш бошланади. Аштархонийлар ҳукмронлиги йилларида Хива хони Абулғозий Баҳодирхон ва ундан кейин ўғли Анушахон Бухоро ва Самарқанд атрофига тез-тез ҳужум қилиб турган. Тахтни эгаллаб олган Субҳонқулихон (1681 — 1702) ўз рақибларига қарши шафқатсиз курашган. У Балх ва Хуросонга ҳарбий юришлар қилган. Унинг ўғли Убайдуллахон (1702—11) ҳукмронлиги даврида Балх, Термиз, Шаҳрисабз ҳокимлари мустақил бўлиб олишга ҳаракат қилганлар. Хон уларга қарши ҳарбий юришлар қилишга мажбур бўлган. Самарқанд ва Ҳисорда бош кўтарган қабилаларга қарши қўшин юборган. Ўзаро бетўхтов урушлар, ҳарбий юришлардан кейин хазина бўшаб, иқтисодий аҳвол мушкуллашган. 1708— 09 й.ларда ўтказилган пул ислоҳоти натижасида пул қиймати тўрт марта тушиб кетган. Ислоҳотдан зарар кўрган аҳоли ғалаён кўтарган, бироқ қўзғолон шафқатсизларча бостирилган. Хонликда сиёсий ва иқтисодий аҳволнинг ёмонлашиши ички зиддиятларни кучайтириб юборади. Айрим нуфузли амирлар уюштирган фитна натижасида Убайдуллахон 1711 й. да ўлдирилади. Тахтга марҳум хоннинг укаси Абулфайзхон (1711—47) номигагина хон қилиб ўтқазилади. Ҳокимиятдаги муҳим лавозимлар нуфузли амирлар қўлига ўтиб қолади. Марказий ҳокимият заифлашгач, 1711 й.да Балх, 1723 й.да Самарқанд вилояти Б. х.дан ажралиб чиқади. 1720 й.ларда Тошкент вилоятини қалмоқлар босиб олади. Шу аснода Хива хони Шерғозихон ҳам Б.х.га даъвогар бўлади, аммо унинг ҳаракатлари самарасиз якунланади. 1723 й.да қалмоқлар қозоқ даштларига бостириб кириб қозоқларни Мовароуннаҳрга қочишга мажбур қилган. Қозоқлар чорва моллари б-н Зарафшон водийсига кириб боғ ва экинзорларни пайҳон қилганлар. Б. х.да иқтисодий ва сиёсий танглик кучая бориб хонлик таназзулга юз тутган. Мовароуннаҳр парчаланиб, учта хонликка (Бухоро, Қўқон ва Хива) бўлиниб кетган. Бундан фойдаланган Эрон ҳукмдори Нодиршох 1740 й. баҳорида Балхни эгаллади ва ўша йили кузда катта қўшин б-н Амударёдан ўтиб Б. х.ни бўйсундиради. У манғит қабиласидан бўлган Муҳаммад Ҳаким оталиқни ишончли вакили сифатида тахтга ўтқазади. Абулфайзхоннинг нуфузи пасайиб кетади. Хонлик Нодиршоҳнинг ўлимидан кейин (1747) Эронга тобелиқдан қутулиб, ўз мустақиллигини тиклади. 1747 й.да отаси ўрнига оталиқ тайинланган Муҳаммад Рахим бошлиқ фитначилар Абулфайзхонни ўлдирдилар. Бундан норози бўлган вилоят ҳокимлари исён кўтардилар. Қўзғолонлар шафқатсиз бостирилгач, Муҳаммад Раҳим аркони давлат ва руҳонийлар фатвоси б-н 1753 й.да Бухоро тахтини эгаллади ва ўзини «амир» деб эълон қилди. Шундан кейин аштархонийлар сулоласи барҳам топиб манғитлар сулоласи ҳукмронлиги бошланди.
Бухоро амирлиги. Муҳаммад Раҳим вақтида (1753—58) Бухоро амирлигига қарашли ерлар анча қисқарган. Унинг таркибига Бухоро, Самарқанд, Миёнқол, Кармана, Қарши, Ғузор, Карки, Чоржўй, Шаҳрисабз вилоятлари кириб, Тошкент ва Фарғона вилоятлари хонлик тасарруфидан чиқиб кетган. Дониёлбий оталиқ вақтида (1758—85) ҳам ўзаро урушлар давом этиб, Кармана, Ўратепа, Нурота, Шеробод, Бойсун ва б. жойларда маҳаллий кучлар бош кўтариб, пойтахт измидан чиқишга ҳаракат қилганлар. Дониёлбийнинг катта ўғли Шоҳмурод ҳукмронлиги даври (1785— 1800)да Дониёлбий жорий этган солиқлардан бир қанчаси бекор қилинди, иқтисодий ҳаёт бирмунча яхшиланди. Руҳонийларнинг мавқеи ошди. Манғитлар сулоласи марказий ҳокимиятни мустаҳкамлашга қанчалик уринмасин, вилоят ҳокимларининг мустақилликка интилиши давом этаверди. Айниқса Бухорога мухолиф бўлган Шаҳрисабз ва Китоб беклари б-н кураш шиддатли бўдди. Фақат 1853 й.дагина бу бекликларни Бухорога бўйсундиришга муваффақ бўлинди. Амир Ҳайдар даври (1800—26) ҳам ички ва ташки урушлардан холи бўлмади. Айниқса Ўратепа бир неча марта қўлданқўлга ўтиб турди. 19-а. 1чорагида Бухоро б-н Хива ва Қўқон хонликлари ўртасида Ўрта Осиёда устунликка эришиш учун қирғинбарот ва талонтарож урушлари бўлди. Тошкент, Туркистон, Чимкент ва уларнинг атрофи Қўқон хонлиги тасарруфига ўтди. 1825 й.да Хива хонлиги Бухорога қарашли Марвни эгаллади. Тўхтовсиз урушлар, солиқлар миқдорининг ортиши қўзғолонларга, жумладан 1821— 25 й.ларда Бухоро ва Самарқанд оралиғида истиқомат қилувчи хитойқипчоқ қабилалари қўзғолонига сабаб бўлди (қ. Миёнқол кўзюлони). Амир Ҳайдарнинг вориси Насруллахон (1827—60) амирлик ерларини кенгайтиришга муваффақ бўлди. У тахтга даъвогар бўлиш мумкин бўлган барча шахсларни қириб ташлади. Насруллахон 1839, 1841 ва 1858 й.ларда Қўқон хонлигига бостириб келиб, аҳолини қирғин қилди ва бойликларини талади. 1842 ва 1843 й.ларда Бухоро б-н Хива хонликлари ўртасида ҳарбий тўқнашувлар бўлди.
Подшо Россияси Ўрта Осиёни мол сотиш бозори, хом ашё манбаи деб билар эди. 1866 й. рус қўшинлари Бухоро амирлиги чегараларига бостириб кирди ва Хўжанд (24 май), Ўратепа (2 окт.), Жиззах (18 окт.) шаҳарларини ишғол қилди. Истило этилган ерларни бошқариш учун 1867 й. Туркистон генералгубернатбрлиги ташкил этилди. 1868 й. 2 май куни генерал Кауфман бошчилигидаги рус қўшинлари Самарқандни ишғол қилди. Июнь ой и да Бухоро амири Музаффар қўшинларига Зирабулоқ яқинида сўнгги қатъий зарба беридди. Амир генералгубернаторга мурожаат қилиб, сулҳ тузишни сўради. 1868 й. 23 июнида икки ўртада шартнома имзоланди. Рус қўшинлари босиб олган ерлар подшо Россияси ихтиёрига ўтди; Бухоро амирлиги мустақил ташқи сиёсат юргизишдан маҳрум бўлди; амир рус подшосига 500 минг сўм товон тўлади. 1873 й. 28 сент.да мазкур шартномага қўшимчалар киритилиб, амирликнинг Россияга қарамлиги янада кучайди. Натижада амирлик ерларининг учдан бир қисми подшо Россияси ихтиёрига ўтди; Хўжанд, Ўратепа, Панжикент, Самарқанд ва Каттақўрғон ш.ларидан тортиб Зирабулоққача бўлган ерлар, Шарқий Бухорода эса Шуғнон, Воҳон, Рўшон вилоятлари, айниқса Зарафшон дарёси юқори ҳавзасининг қўлдан кетиши амирликдаги халқларни асосий ҳаёт манбаи — сувдан маҳрум этди, бу ҳол Бухоро амирлигини Россияга иқгисодий жиҳатдан қарамлигини янада оширди.
Бухоро амири ҳуқуқий жиҳатдан мустақил ҳукмдор саналса ҳам, ҳақиқатда рус подшосига қарам эди. Амир ва унинг амалдорларига қарши халқ ҳаракатлари подшо Россияси қўшинлари ёрдамида бостирилар эди. Амир Абдулахад рус подшосининг генераладъютанти ҳисобланган. Унинг даврида рус маъмурлари амирликда катта имтиёзларга эга бўлган. Амирлик ерларидан ўтган т. й. бўйларига рус аҳолиси келтирилиб жойлаштирилди. БухороАфгонистон чегарасининг муҳофазаси б-н ҳам рус қўшинлари шуғулланган. Бухоро амирлигининг подшо Россиясига тобелиги амир Олимхон замонида (1910—20) янада ортди. Амирликда еттита рус хусусий банкининг шуъбаси иш олиб борарди. 1-жаҳон уруши бошланиши б-н амирлик аҳолисининг аҳволи янада оғирлашди. Худди шу даврга келиб жадидлик ҳаракати асосида ёш бухороликлар партияси фаолияти кучайди. 1917 й. Февраль инқилоби муносабати б-н бу партия амирликни подшо Россияси бўйинтуруғидан қутқазиш, баъзи ислоҳотлар ўтказиш ишига киришди. Ёш бухороликлар рус большевиклари б-н ҳамкорликда 1918 й. мартида амир ҳукуматини ағдаришга уриндилар. Ammo бу ҳаракат муваффақиятсизликка учради. 1920 й. 2 сент.да Бухоро босқини натижасида амирлик тугатилди.
Б. х.да давлатни бошқариш бошқа хонликлардан деярли фарқ қилмаган. 16—17-а.ларда оталиқ лавозимидаги шахс хоннинг ўнг қўли ҳисобланиб, у бутун мамлакатни бошқарган. Нақиб ҳарбий ишлар ва ташқи сиёсат б-н шуғулланган. Вақф ерларни назорат қилиш садрлар зиммасига юклатилган. Шунингдек, қўшин учун алоҳида қози (қозиаскар) тайинланган. Қонуншуносликка ва умуман шариатга доир муҳим масалани ечиш ва ҳаётга татбиқ этиш аьлам зиммасида бўлган. Девонбеги оталиқ мансабидан кейин турган. У уруш ва сулҳ ишлари, айрим вилоят бошлиқларини тайинлаш ва б. масалалар б-н шуғулланган. Ларвоначи хон ёрлиқларини топшириш ва ҳарбий қисмларга бошчилик қилиш каби вазифаларни адо этган. Шунингдек, хонликда ясовул, эшикоғабоши, мирохур, шиғовул, амири лашкар, тўпчибоши, мирзабоши, хазиначи, меҳтар, мироб, кушбеги ва б. лавозимлар бор эди. Манғитлар сулоласи даврида ҳам мустабид ҳокимият шакли мавжуд бўлиб, амир ҳуқуқи чегараланмаган олий ҳукмдор эди. Ижро этувчи ҳокимиятни бош вазир — қушбеги бошқарган. У хон б-н бамаслаҳат иш юритган. Жамият ҳаёти шариат қонунларига асосланган. Мамлакат мураккаб давлат аппарати орқали идора қилинган. Мае, молия ишлари девонбегийи калонга, давлат хавфсизлиги кўкалтошга, ички тартибни сақлаш ва назорат қилиб туриш раисп топширилган. Бухоро қози калони ҳузурида аълам ва 12 муфтийаян иборат ривоятлар тузувчи муфтийлар девони бўлган. Амирликда мусулмон руҳонийлари юқори мавқега эга эди. Улар катта ерларга эгалик қиларди. Шайхулислом бош руҳоний ва адлия ишларининг сардори ҳисобланган. У жамият маънавий ҳаётини бошқарган. Суд ҳокимияти руҳонийлар қўлида бўлган. Барча қозилар қози калонга бўйсунган. Давлат бошқарувида у ёки бу лавозим вазифасига қараб ўзгариб турган. Хонликда ўртаасрчилик бошқарув тизимининг узоқ сақланиши тараққиёт ва қўшин кучқудратига салбий таъсир кўрсатган. Қўшинда дастлаб мисдан, 19-а. бошларида чўяндан қуйилган бир неча тўп бўлган. Сарбозлар ўқёй, найза, қилич, ойболта каби ибтидоий қуроллар б-н қуролланган. Хонликда қўшин асосан отликлардан ташкил топган. 18-а. охиридаги маълумотга кўра, хон 10 минг кишилик қўшин тўплаш имконига эга бўлган. 19-а. 30-й.ларида ёлланма аскарлар сони 19 минг киши бўлиб, улар хизматини турли шаҳар ва ҳарбий истеҳкомларда ўтаганлар. 19-а. ўрталарида ҳарбий қисмлар, шунингдек тўп ва милтиқлар сони ортган. Умумий қўмондонлик амири лашкар зиммасида бўлган. Умуман хонликда қўшин ҳар жиҳатдан замон талабидан анча орқада эди.
Мамлакат иқтисодий ҳаётида деҳқончилик, хунармандчилик, ички ва ташқи савдо асосий ўринни эгаллаган. Ички низолар бўлиб туришига карамай иқтисодиётнинг бу соҳалари ривожланишда давом этди. Деҳқончилик суғориш б-н бевосита боғлиқ бўлган. Суғориш тармоқлари Зарафшон ва Амударёдан чиқарилган. Абдуллахон II нинг 1583 й.да Нурота тоғлари шим. ён бағирларидаги Эски Оқчоб қишлоғи яқинида қурдирган сув омбори қоддиқлари ҳозиргача сақланган. Шунингдек, Зарафшон дарёсида Пули Кармана, Пули Меҳтар Қосим ва Пули Чаҳорминор каби сув тақсимлагичлар қурилган. Зарафшондан Жиззахга Туятортар ариғи чиқарилган. Суғориш тармоқлари амир Шоҳмурод ва амир Ҳайдар даврларида ҳам анча кўпайди, кўчманчиларнинг ўтроқлашуви кучайди.
Хонликда ер эгалигининг асосан 3 тури — амлок (амир .бошчилигидаги мулкдорлар гуруҳи ихтиёридаги ерлар), мулк (хусусий ер эгаларига қарашли) ва вақф (мусулмон руҳрнийлари, Мадраса, масжид ва мозорларга қарашли) ерлари мавжуд бўлган. Хонликда деҳқонлар ерни асосан, ижарага олиб ишлар эди. Солиқ тури ва тўловларнинг кўплигидан, бегор мажбуриятидан безор бўлган меҳнаткаш халқ тез-тез ғалаён қилиб турарди. Деҳқончиликда асосан ғалла, пахта экилган. Ипакчилик кўпроқ Зарафшон водийсида ривожлаиган. Чорвачиликда от, туя, қорамол, қўй боқилган. Ҳунармандчиликнинг кўп турлари равнақ топган. Хусусан, тўқимачилик, тикувчилик, мисгарлик, заргарлик буюмлари хонликдан ташқарида ҳам харидоргир бўлган. Шаҳар ва йирик қишлоклар аҳолисининг талай қисмини ҳунармандлар ташкил этар эди. Тўқимачилик маҳсулотлари Яқин Шарқ (мас, Зандана қишлоғида тўқилган занданийчи матоси бутун Шарқда машҳур бўлган) мамлакатларига чиқарилган. Ҳаётни тебратувчи бу икки йўналиш ички ва ташқи савдо такдирини ҳам белгилаган. Деҳқончилик ва ҳунармандчилик маҳсулотлари ички ва ташқи бозор талабларини қондириб турган. Хонликлар ўртасида савдо узлуксиз давом этган. Айниқса Бухоро ш. Ўрта Осиёнинг энг йирик савдо маркази сифатида машҳур бўлиб, кўплаб карвонсаройларга ва савдо расталарига эга бўлган.
Бухоро ислом дини марказларидан бири сифатида машҳур эди: Абдулазизхон ва Абдуллахон саройида бадиий безакли нодир асарлар тўпланган кутубхона мавжуд бўлган. Бу ерда моҳир хаттотлар ва миниатюрачи рассомлар ишлаб, қўлёзма, адабиёт, тарих ва б. фанлар соҳасида яратилган асарларни кўчириш, безаш ва китоб ҳолига келтириш б-н машғул бўлганлар.
Маданияти. Шайбонийлардаврида, айниқса улардан Убайдуллахон ва Абдуллахон II ҳукмронлик қилган йилларда Б. х. иктисодий ва маданий ҳаётида бирмунча ўзгаришлар рўй берди. Ҳунармандчилик тараққий этди: темир ва чўян қуйиш, қуроляроғ, мис ва жез идишлар ясаш, тўқимачилик, қоғоз, совун и.ч. йўлга қўйилди. Адабиёт, тарих, таржимонлик, луғатчилик, меъморлик, наққошлик, тасвирий санъат ва б. равнақ топди: «Музаккир улаҳбоб» (Ҳасанхожа Нисорий), «Тазкират ушшуаро» (Мутрибий), «Шайбонийнома» (Муҳаммад Солиҳ), «Зубдат уласрор» (Абдулла ибн Муҳаммад), «Абдулланома» (Ҳофиз Таниш Бухорий), «Бадоеъ улвақоеъ» (Зайниддин Восифий) каби йирик адабий ва тарихий асарлар яратилди, луғатлар тузилди (Амин Аҳмад Розий — «Ҳафт иклим» ва б.), Рашидуддин Фазлуллоҳ («Жомеъ аттаворих») ва Шарафиддин Али Яздий («Зафарнома»)нинг тарихий асарлари узбек тилига таржима қилинди. Мусиқа, хаттотлик (Кавкабий Нажмиддин Бухорий, Мир Али Ҳиравий, Аҳмад Ҳусайний, Мир Ҳусайн алҲусайний, Султон Али Машҳадий, Дўстмуҳаммад Бухорий, Маҳмуд ибн Исҳоқ ашШиҳобий ва б.) юқори даражада ривожланди. Тасвирий санъат юксалиб, Бухоро миниатюра мактаби вужудга келди. Кутубхоначилик (Абдулазизхон, Абдуллахон II кутубхоналари ва б.), китоб безаш ва муқовачилик ривожланди. Тиббиёт илми тараққий этди (Муҳаммад Ҳусайн ибн алМироқий Самарқандий, Шоҳ Али ибн Сулаймон, Султон Али ва б.), йирик шаҳарларда шифохона (дор ушшифо)лар ташкил қилинди. Бу даврда меъморлик юксак даражага кўтарилди — Шайбонийхон мадрасаси, Мир Араб мадрасаси, Абдуллахон мадрасаси, Кўкалдош мадрасаси ва б., Масжиди калон ва б. Говкушон мажмуаси ва б. карвонсаройлар, Тими калон ва б. расталар, Абдуллахон банди, Зарафшон сув айирғичи ва б. кўприк ва сув омборлари қурилди, ариқ, каналлар қазилди, сардоба ва ҳаммомлар солинди, Бухоро ш. янги мудофаа девори б-н ўралди. Қабр тоши (Шайбонийхон, Абусаидхон қабр тошлари ва б.) ясаш бадиий даражага етди. Таълимтарбияга эътибор кучайди, ҳар бир маҳаллада мактаб очилди, баъзи хонадонларда уй таълими жорий этилди. Болалар олти ёшдан ўқишга қабул қили»Надиган бўлди. Мадрасаларда илоҳиётдан ташқари риёзиёт, фароиз, ҳандаса, фиқҳ, шеър санъати, мантиқ, мусиқа, хаттотлик ва б. фанлар ўқитилди.
Аштархонийлар давридаги муттасил уруш ҳаракатлари маданий ҳаёт тараққиётига катта тўсқин бўлди. Диний зўравонлик кучайди, дунёвий фанлар ўрнини ислом ақидалари эгаллай бошлади. Лекин шунга қарамай адабиёт, санъат ва б. соҳаларда бир қанча истеъдодли олимлар (мусиқада Дарвишали Чангий ва б.) етишиб чиқди. Адабий, тарихий асарлар — «Ҳайвоннома» (Сайд Насафий). «Баҳр уласрор» (Маҳмуд ибн Вали), «Убайдулланома» (Муҳаммад Амин Бухорий), «Тарихи Абулфайзхон» (Абдурраҳмон Толеъ), «Муҳит уттаворих» (Муҳаммадамин ибн Муҳаммадзамон Бухорий), «Субҳонқулихон тўғрисида ҳажвия» (Турди) ва б. Тиббиёт ва меъморлик бир оз тараққий этди: аштархонийлардан Субҳонқулихон Бухорода махсус шифохона ҳамда тиббиёт кутубхонаси қурдирди. Ҳашаматли бинолар (Шердор мадрасаси, Тиллакори мадрасаси, Абдулазизхон мадрасаси, Нодир девонбеги мадрасаси, Болоҳовуз масжиди ва б.) бунёд этилди. Мактаб ва мадрасаларда асосан диний фанлар, қисман адабиёт (Навоий, Фузулий, Ҳофиз, Бедил ва б.) ўқитилди.
Манғитлар ҳукмронлиги даврида маданий ҳаёт паст даражада бўлиб, ҳукмрон табақалар халқни жаҳолатда сақлашга ҳаракат қилар, бадиий ижодда мадҳиябозлик ва таркидунёчилик мавзуи ҳукмрон эди. 18-а. 2-ярми ва 20-а. бошларида «Туҳфаи хоний» (Муҳаммад Вафо Карминагий), «Тож уттаворих» (Муҳаммад Шариф), «Фатҳномаи султоний» (Муҳаммад Миролим Бухорий), «Манғит хонлари тарихи» (Мирзо Абдулазим Сомий), «Наводир улвақоеъ», «Таржимаи аҳволи амирони Бухоро» (Аҳмад Дониш) каби тарихийбадиий асарлар яратилди. «Тўтинома», «Чор дарвеш», «Юсуф ва Зулайҳо», «Тоҳир ва Зуҳра», «Бўз ўғлон», «Юсуф ва Аҳмад», «Гўрўғли» туркумидаги достонлар халқ орасида кенг тарқалди. Халқ санъати турлари — қизиқчилик, фонус хаёл, дорбозлик ва б. тараққий этди, мусиқа оммавий санъатга айланди, тасвирий санъат ривожланди (Абдулхолиқ Махдум ва б.). Йирик иншоотлар — Шайх Жалол дарвозаси ва хонақоҳи (18-а. 2-ярми), Домулло Турсунжон мадрасаси (1796— 97), Халифа Худойдод ансамбли (1777— 1855), Чорминор (1807), Амир мадрасаси (20-а. бошлари), Ситораи Моҳи Хоса (19— 20-а. бошлари) ва б. қурилди., Б.х. Россия вассалига айлантирилгач, қулчилик тугатилди, касалхона, дорихоналар, янги усулдаги рустузем мактаблари очилди, Каттақўрғондан Бухорога телеграф ўтказилди, Бухоро т. й. ва Амударёга темир кўприк қурилди. Меъморликда миллим ва европача услублар уйғунлашиб кетди: мас, 1888 й. қурилган Янги Бухоро (ҳоз. Когон) даги савдо ва банк муассасаларининг бинолари, амирнинг янги саройи, Бухородаги т. й. вокзали ва б.
/4й..Ҳофиз Таниш Бухорий, Абдулланома, 1—2 ж.лар, Т., 1999, 2000; Мир Мухаммад Амини Бухари, Убайдулланаме, Т., 1957; Абдурахман Тали, История Абулфейзхана, Т., 1959; Мирза АбдалАзим Сами, Тарихсалатини мангитийаи Бухара, М., 1962; Ўзбекистоннинг янги тарихи. 1китоб. Туркистон чор Россияси мустамлакачилиги даврида, Т., 2000; Ўзбекистон тарихи: давлат ва жамият тараққиёти, 1қисм, Т., 2000.
Ҳамид Зиёев.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.