Buxoroda 1910 Yil Yanvar Voqealari
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 792-b. — ziyouz.com
Buxoroda 1910 Yil Yanvar Voqealari — Buxorodagi qonli fojia (9—11 yanv.). Şaharning şia mazhabidagi aholisi 9 yanv. kuni Öğlon darvozasi yaqinidagi sarbozxonada özlarining motam marosimlari — «şaxseyvaxsey» (q. Aşuro) ötkazayotganliklarida sunniy mazhabidagi mullavaççalar ularning bu holidan kuladilar. Bundan ğazablangan şialar bir mullavaççani öldiradilar va uçtasini qamattiradilar. Sunniylarning vakillari amirning Arkiga kelib quşbegi Ostonaquldan gunohkorlarni jazolaş va qamalganlarni ozod qilişni talab qiladilar. Quşbegi yiğilganlarni haydab yuboradi. Şundan söng aholi Registon maydoniga töplanib yana öz talablarini qöyadi. Özi şialardan bölgan quşbegi yiğilganlarga qarşi sarbozlarni yuboradi va ikki örtada jang boşlanadi. Bozorda ham sunniylar b-n şialar örtasida janjal kötariladi. Sunniylar qölga tuşgan narsalar b-n qurollangan edi. Xiyobon madrasasi atrofida şialarning hujumi töğrisida xabar keladi, yiğilgan olomon öşa tomon yöl oladi. Sarbozlar olomonning yölini tösadi. Sodir bölgan jangda sunniylardan 240 kişi öldirilgan. Şundan söng sunniylar butun şaharga tarqalib, duç kelgan şialarni qira boşlaganlar. Bu xunrezlik 10 va 11 yanv. kunlari davom etadi. Quşbegi Rossiyaning siyosiy agentligiga yordam sörab murojaat qiladi. 11 yanv. da Samarqand va Kattaqörğondan polkovnik Panov rahbarligida öqçi rota, kazaklar sotnyasi 4 pulemyot b-n keladi. Fojia haqidagi xabar Rossiya poytaxtigaça boradi, P. A. Stolipinning buyruği b-n xunrezlikni oldini oliş uçun I Turkiston armiyasi korpusi ştabining boşliği generalmayor Liliyental yetib keladi. Karmanada yaşayotgan amir Abdulahad Buxoroga özi kelişga jur'at qilolmay öğli (taxt vorisi) Said Olimxonni jönatadi. Sunniy xalq quşbegi Ostonaqulni, Said Olim va Mirob Olim töqsobalarni hamda xalqqa jabrzulm ötkazgan bir qator şia amaldorlarini vazifasidan çetlaştiriş, bundan söng ularni davlat işlariga aralaştirmaslikni talab qiladi. Bu talablar qondiriladi.
Şaharda osoyiştalik hukm sura boşlaydi, 15 yanv.da sunniy va şia mazhablari vakillarining yaraşiş uçraşuvi taşkil etiladi, şundan söng rus qöşinlari şahardan olib çiqiladi.
Bu xunrezlikda şahar hunarmandlari, işçilar, mayda savdogarlar, mullavaççalar, ruhoniylar va b. qatnaşadi. Xunrezlik haqidagi xabar amirlik tumanlaridagi aholini ham junbişga soladi. Yanv. fojialarida umumiy hisoblarga qaraganda mingdan ortiq kişi halok bölgan. Bu xunrezlik amirlik va mustamlakaçi Rossiya ma'murlarini vahimaga solib qöygan.
Ad.: Ayniy S, Buxoro inqilobi tarixi uçun materiallar, M., 1926; Tuxtametov T. G., RusskoBuxarskiye otnoşeniya v konse 19 naçale 20 v.. T., 1966.
Toşpölat Rahmonov.
Q.: Aşuro
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРОДА 1910 ЙИЛ ЯНВАРЬ ВОҚЕАЛАРИ — Бухородаги қонли фожиа (9—11 янв.). Шаҳарнинг шиа мазҳабидаги аҳолиси 9 янв. куни Ўғлон дарвозаси яқинидаги сарбозхонада ўзларининг мотам маросимлари — «шахсейвахсей» (қ. Ашуро) ўтказаётганликларида сунний мазҳабидаги муллаваччалар уларнинг бу ҳолидан куладилар. Бундан ғазабланган шиалар бир муллаваччани ўлдирадилар ва учтасини қаматтирадилар. Суннийларнинг вакиллари амирнинг Аркига келиб қушбеги Остонақулдан гуноҳкорларни жазолаш ва қамалганларни озод қилишни талаб қиладилар. Қушбеги йиғилганларни ҳайдаб юборади. Шундан сўнг аҳоли Регистон майдонига тўпланиб яна ўз талабларини қўяди. Ўзи шиалардан бўлган қушбеги йиғилганларга қарши сарбозларни юборади ва икки ўртада жанг бошланади. Бозорда ҳам суннийлар б-н шиалар ўртасида жанжал кўтарилади. Суннийлар қўлга тушган нарсалар б-н қуролланган эди. Хиёбон мадрасаси атрофида шиаларнинг ҳужуми тўғрисида хабар келади, йиғилган оломон ўша томон йўл олади. Сарбозлар оломоннинг йўлини тўсади. Содир бўлган жангда суннийлардан 240 киши ўлдирилган. Шундан сўнг суннийлар бутун шаҳарга тарқалиб, дуч келган шиаларни қира бошлаганлар. Бу хунрезлик 10 ва 11 янв. кунлари давом этади. Қушбеги Россиянинг сиёсий агентлигига ёрдам сўраб мурожаат қилади. 11 янв. да Самарқанд ва Каттақўрғондан полковник Панов раҳбарлигида ўқчи рота, казаклар сотняси 4 пулемёт б-н келади. Фожиа ҳақидаги хабар Россия пойтахтигача боради, П. А. Столипиннинг буйруғи б-н хунрезликни олдини олиш учун I Туркистон армияси корпуси штабининг бошлиғи генералмайор Лилиенталь етиб келади. Карманада яшаётган амир Абдулаҳад Бухорога ўзи келишга журъат қилолмай ўғли (тахт вориси) Саид Олимхонни жўнатади. Сунний халқ қушбеги Остонақулни, Саид Олим ва Мироб Олим тўқсобаларни ҳамда халққа жабрзулм ўтказган бир қатор шиа амалдорларини вазифасидан четлаштириш, бундан сўнг уларни давлат ишларига аралаштирмасликни талаб қилади. Бу талаблар қондирилади.
Шаҳарда осойишталик ҳукм сура бошлайди, 15 янв.да сунний ва шиа мазҳаблари вакилларининг ярашиш учрашуви ташкил этилади, шундан сўнг рус қўшинлари шаҳардан олиб чиқилади.
Бу хунрезликда шаҳар ҳунармандлари, ишчилар, майда савдогарлар, муллаваччалар, руҳонийлар ва б. қатнашади. Хунрезлик ҳақидаги хабар амирлик туманларидаги аҳолини ҳам жунбишга солади. Янв. фожиаларида умумий ҳисобларга қараганда мингдан ортиқ киши ҳалок бўлган. Бу хунрезлик амирлик ва мустамлакачи Россия маъмурларини ваҳимага солиб қўйган.
Ад.: Айний С, Бухоро инқилоби тарихи учун материаллар, М., 1926; Тухтаметов Т. Г., РусскоБухарские отношения в конце 19 начале 20 в.. Т., 1966.
Тошпўлат Раҳмонов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.