Buxorxudotlar hokimligi
Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 797–798-b. — ziyouz.com
Buxorxudotlar hokimligi — Buxorxudotlar idora qilgan kiçik davlat (6—8-a.lar). Poytaxti Buxoro ş. Hududi hoz. Buxoro viloyatining Buxoro, Vobkent, Kogon, Romitan, Jondor va Koraköl tumanlari yerlaridan iborat bölgan. Arablar Buxoroni fath etgandan keyingi dastlabki yillarda hokimiyatni buxorxudotlar b-n birgalikda boşqarganlar. 715 y. Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim öldirilgaç, buxorxudotlar B. h.ni bir yil davomida mustaqil idora kilganlar. 8-a.ning 3çoragida arablar butun Movarounnaxrni fath etib, buxorxudotlarni rasman öz örinlarida qoldirgan bölsalarda, hokimiyatni amalda tölaligiça özlari boşqarganlar. 782 y. sönggi buxorxudot Bunyod Muqanna qözğolonini qöllab-quvvatlagani uçun arablar tomonidan katl etilib, B. h. bartaraf etilgan.
B. h. hududi arxeologi k jihatdan mukammal örganilmagan. Tarixiy manbalar (mas, Narşaxiy, «Buxoro tarixi») da keltirilgan ma'lumotlarga qaraganda, B. h.da bir qança mustahkam qal'ali şaharlar bölgan, ularda madaniyat, hunarmandçilik, savdo-sotiq taraqqiy etgan. Buxorxudot Kono B. h.da birinçi bölib özining tasviri va uning ostiga «Buxoro hokimi» degan yozuv zarb qilingan kumuş tangalar (dirhamlar) çiqargan. Bunday tangalar arxeologik qazişmalar vaqtida köplab topilgan. Narşaxiy özining «Buxoro tarixi» asarida buxorxudotlardan bir neçasining nomini keltirgan bölib, ular orasida Kono va Abruy (Abarzi) degan ismlar ham mavjud. Tarixçi Ğ. Ğoibovning «Arablarning Örta Osiyoga qilgan ilk yurişlari» (Duşanba, 1989) nomli asarida esa buxorxudotlar vakillari quyidagiça tartibda bayon qilingan: Bidun (?—673), Xötak xotun (673692), Tuğşoda I (692—724), Tuğşoda II (724—738), Qutayba ibn Tuğşoda (738—753), noma'lum buxorxudot (Tuğşoda III) (753—768), Sukon (768775), Bunyod (7757-82).
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
БУХОРХУДОТЛАР ҲОКИМЛИГИ — Бухорхудотлар идора қилган кичик давлат (6—8-а.лар). Пойтахти Бухоро ш. Ҳудуди ҳоз. Бухоро вилоятининг Бухоро, Вобкент, Когон, Ромитан, Жондор ва Коракўл туманлари ерларидан иборат бўлган. Араблар Бухорони фатҳ этгандан кейинги дастлабки йилларда ҳокимиятни бухорхудотлар б-н биргаликда бошқарганлар. 715 й. Хуросон ноиби Қутайба ибн Муслим ўлдирилгач, бухорхудотлар Б. ҳ.ни бир йил давомида мустақил идора килганлар. 8-а.нинг 3чорагида араблар бутун Мовароуннахрни фатҳ этиб, бухорхудотларни расман ўз ўринларида қолдирган бўлсаларда, ҳокимиятни амалда тўлалигича ўзлари бошқарганлар. 782 й. сўнгги бухорхудот Бунёд Муқанна қўзғолонини қўллаб-қувватлагани учун араблар томонидан катл этилиб, Б. ҳ. бартараф этилган.
Б. ҳ. ҳудуди археологи к жиҳатдан мукаммал ўрганилмаган. Тарихий манбалар (мас, Наршахий, «Бухоро тарихи») да келтирилган маълумотларга қараганда, Б. ҳ.да бир қанча мустаҳкам қалъали шаҳарлар бўлган, уларда маданият, ҳунармандчилик, савдо-сотиқ тараққий этган. Бухорхудот Коно Б. ҳ.да биринчи бўлиб ўзининг тасвири ва унинг остига «Бухоро ҳокими» деган ёзув зарб қилинган кумуш тангалар (дирҳамлар) чиқарган. Бундай тангалар археологик қазишмалар вақтида кўплаб топилган. Наршахий ўзининг «Бухоро тарихи» асарида бухорхудотлардан бир нечасининг номини келтирган бўлиб, улар орасида Коно ва Абруй (Абарзи) деган исмлар ҳам мавжуд. Тарихчи Ғ. Ғоибовнинг «Арабларнинг Ўрта Осиёга қилган илк юришлари» (Душанба, 1989) номли асарида эса бухорхудотлар вакиллари қуйидагича тартибда баён қилинган: Бидун (?—673), Хўтак хотун (673692), Туғшода I (692—724), Туғшода II (724—738), Қутайба ибн Туғшода (738—753), номаълум бухорхудот (Туғшода III) (753—768), Сукон (768775), Бунёд (7757-82).
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.