Buxorxudotlar hokimligi
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Buxorxudotlar hokimligi — 6—8-asrlarda Buxoro vohasida buxorxudotlar sulolasi boşqargan kiçik davlat. Poytaxti — Buxoro şahri. Rusça Vikipediyaga köra, «buxorxudot» sözi «Buxoro hukmdorlari» degan ma'noni anglatadi; sulola sugdiy kelib çiqişli bölib, arablar istilosigaça Buxoro knyazligini idora qilgan. ÖzME'ga köra, hokimlik hududi hozirgi Buxoro viloyatining Buxoro, Vobkent, Kogon, Romitan, Jondor va Qoraköl tumanlari yerlarini qamragan.1
Paydo bölişi
13Rusça Vikipediyaga köra, 567-yilda turklar Buxoro yaqinida eftaliylarni yenggaç, Sugd Turk xoqonligi tarkibiga qöşilgan. Ğarbiy Turk xoqonligi parçalanganidan keyin Buxoroda buxorxudotlar hokimiyatga kelgan. Ayrim tadqiqotçilar bu sulolani xoqonlar xonadonining bir tarmoği deb hisoblaydi. Hokimlik tarixiga oid asosiy manba — Narşaxiyning «Buxoro tarixi» asari hamda tangalar ma'lumotlari.
Hukmdorlari
13ÖzME tarixçi Ğ. Ğoibovning 1989-yilda çop etilgan tadqiqotiga tayanib, buxorxudotlarni quyidagi tartibda sanaydi: Bidun (673-yilgaça), Xötak xotun (673—692), Tuğşoda I (692—724), Tuğşoda II (724—738), Qutayba ibn Tuğşoda (738—753), nomi noma'lum hukmdor, şartli ravişda Tuğşoda III (753—768), Sukon (768—775) va Bunyod (775—782). Narşaxiy keltirgan ismlar orasida Kono va Abruy (Abarzi) ham uçraydi.
Rusça Vikipediyaga köra, Bidun vafotidan söng uning bevasi — Narşaxiy uni Xotun deb ataydi — yoş öğli nomidan davlatni oqilona boşqargan va xalq hurmatini qozongan. Uning öğli Tuğşoda I Narşaxiy ma'lumotiga köra 32 yil hukm surgan va öğli Qutayba orqali islomni qabul qilgan. Qutayba esa keyinçalik islomdan qaytgani uçun Abu Muslim tomonidan öldirilgan.
Arablar davri va tugatilişi
13ÖzME'ga köra, arablar Buxoroni egallaganidan keyingi dastlabki yillarda hokimiyat buxorxudotlar bilan birgalikda boşqarilgan. 715-yilda Xuroson noibi Qutayba ibn Muslim öldirilgaç, buxorxudotlar bir yil davomida mustaqil hukmronlik qilgan. 8-asrning uçinçi çoragida arablar butun Movarounnahrni bösundirib, buxorxudotlarni rasman öz örnida qoldirgan bölsa-da, amalda hokimiyatni töliq öz qöllariga olgan.
Söngği buxorxudot Bunyod Muqanna boşçiligidagi «oq kiyimlilar» qözğolonini qöllab-quvvatlagan. ÖzME'ga köra, şu sababli u 782-yilda arablar tomonidan qatl etilgan va hokimlik tugatilgan. Rusça Vikipediyaga köra, Narşaxiy undan keyin ham bu nasldan bölgan Abu Işoq ismli kişini tilga oladi, biroq u endi mustaqil hukmdor emas, balki xalifa xizmatidagi noib bölgan.
Madaniyati va dini
13ÖzME'ga köra, hokimlik hududi arxeologik jihatdan hali yetarliça örganilmagan. Narşaxiyning yozişiça, bu yerda bir qança mustahkam qal'ali şaharlar bölgan, hunarmandçilik, savdo va madaniyat rivojlangan. Buxorxudot Kono birinçi bölib öz tasviri va «Buxoro hokimi» yozuvi tuşirilgan kumuş dirhamlar zarb ettirgan; bunday tangalar arxeologik qazişmalarda köplab topilgan.
Rusça Vikipediyaga köra, buxorxudotlar davrida Buxoro aholisi turli dinlarga e'tiqod qilgan, ular orasida zarduştiylikning mahalliy körinişi ustunlik qilgan; nasroniylikning nasturiylik oqimi izlari ham topilgan, Narşaxiy esa Buxorodagi çerkovni tilga oladi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Buxorxudotlar hokimligi // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/4188 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APABuxorxudotlar hokimligi. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/4188
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/4188
Manbalar
2 ta manba- 1Rusça Vikipediya: Бухархудатыru.wikipedia.org
- 2ÖzME, 2-jild, 797–798-b.manbaa.uz · ÖzME, 2-jild, 797–798-b.
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.