Buyuk ipak yöli

Manba: ÖzME, 2-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 814–816-b. — ziyouz.com

Buyuk ipak yöli — qadimda va örta asrlarda Şarq va Ğarb mamlakatlarini ilk bor özaro boğlagan qitalararo karvon yöli (mil. av. 2-a.— mil. 15-a.). B. i. y. atamasi uşbu yöldan taşilgan qimmatbaho tovar — Xitoy ipagi b-n boğliq. Ğarb mamlakatlari uzoq vaqtgaça ipakçilik sirasrorlaridan bexabar bölişgan.

B.i.y. atamasi qadimda işlatilmagan. B.i.y.ni tarixiy, geografik va madaniy jihatlarini ilmiy örganiş amalda köplab mamlakat olimlari tomonidan 19-a.ning 2-yarmidan boşlangan. Uni tadqiq etişga Ğarbiy Yevropa, Rossiya va Yaponiya olimlari salmoqli hissa qöşdilar. Xususan, Yaponiyada «Buyuk ipak yöli ensiklopediyasi» naşr qilindi. 1877 y. maşhur nemis olimi Karl Rixtgofen özining «Xitoy» nomli yirik ilmiy asarida ulkan Yevroosiyo materiganing turli qismlarini boğlovçi yöllar tizimini «Ipak yöli» deb atagan, keyinçalik «B.i.y.» atamasi qabul qilingan.

Mil. av. 2-a.gaça ham Şarq b-n Ğarb örtasida Örta Osiyo karvon yöllari orqali amalga oşirilgan aloqalar mavjud bölgan. Bunga Toğli Oltoydagi Poziriq qörğonidan topilgan Kiçik Osiyoda tayyorlangan buyumlar, Afğoniston va Örta Osiyodan topilgan yunon buyumlari misol bölişi mumkin. Iskandar Maqduniy (q. Aleksandr) saltanati tuzilişi b-n bu aloqalar töğri yölga solingan. B.i.y.ning şarqiy qismini barpo etişda suğdiylar katta rol öynaganlar. Iskandar Maqduniy tomonidan Suğdiyona mamlakati i stilo etilişi b-n köplab suğdiylar şarqqa tomon köçganlar va B.i.y.ning markaziy qismini — Örta Osiyodan tortib Xitoyning Çanan ş.gaça bölgan oraliq masofada savdo faktoriyalari (manzilgohlari) bunyod etganlar. Öz navbatida Xan imperiyasi mil. av. 1-ming yillik oxirida öz hududini Örta Osiyo tomon kengaytiriş siyosati yurgizib bu yönalişga alohida e'tiborini qaratadi va bu yöl haqida ma'lumot töplaş, ayğoqçilik va diplomatik maqsadlarida elçi Çjan^Szyanni yuboradi. Ammo Suriyadagi Örta dengizning şarqida joylaşgan Giyerapol ş.dan Serika (Xitoy)gaça bölgan masofa böylab tuzilgan dastlabki batafsil yöllik makedoniyalik savdogar May Titsian (mil. 100 y.) tomonidan tuzilgan. Bu ma'lumotlar Klavdiy Ptolemeyning «Geografik qöllanma»sida saqdangan. Ptolemey esa öz navbatida bu ma'lumotlarni tarixçi Marinning taxm. 107— 114 y.lar oraliğida yozilgan va bizgaça yetib kelmagan asarlaridan olgan. Uşbu ma'lumotlarga kura, B.i.y. 2 katga kiyemga bölingan: Giyerapoldan Toşminor (Toşqörğon)gaça va Toşminordan Serikagaça. Yölning Örta Osiyo qismi Ariya (hoz. Turkmanistonning jan. va Afğonistonning şim.ğarbida joylaşgan qad. viloyat)dan boşlangan. Ariyadan yöl şim.ga Marğiyonadagi Antioxiyaga (Bayramali ş. yaqinidagi köhna Marv ş. xarobasi) ketgan, söngra şarqqa burilib Baktra (Şim. Afğonistondagi Balx ş.)ga borgan. Bu yerdan yöl şim. tomon yönalib Termiz atrofida Amudaryodan ötilgan va söngra 2 tomonga ketilgan. 1si, şim.si böylab Temir darvoza orqali Marokanda (Samarqand)ga, u yerdan Farğonaga ketilgan. 2si, jan.si esa Surxondaryo vodiysi böylab komedlarning toğli ölkasiga (hoz. Qorategin) olib borgan. Har ikki yönaliş ham Toşminorga olib borgan. Uni ayrim olimlar Toşkent hududida, boşqalari Olay vodiysida joylaşgan deb hisoblaydilar. Toşminordan söng yöl Örta Osiyo hududidan taşqariga çiqqan, Ergaştom atrofida «savdogarlar qönimgohi» joylaşgan, söngra yöl TaklaMakon çölidan ötib Dunxuanga, söngra Xitoyning qad. poytaxti — Çananga olib borgan. Bu yerdan yöl ehgimol şim. ğarbga Koreya va Yaponiyaga ketgan bölsa kerak. Mil. 5—8-a.larda B.i.y.ning Yettisuv orqali Çoç (Toşkent vohasi), Suğd, söngra Poykend, Marv böylab Eron Xurosoniga eltuvçi şim. qismi muhim ahamiyat kasb etgan. Ayni şu davrda Eron orqali Vizantiyaga ipak olib ötiş taqiqlanganligi munosabati b-n suğd savdogarlari Vizantiya va Turk xoqonlari vositaçiliklarida Suğd va Xorazmdan Kaspiy dengizini aylanib ötib, Şim. Kavkazdagi dovonlardan oşib Qora dengiz va keyinçalik Konstantinopolgaça olib boruvçi yangi yöl tarmoğini oçadilar. Ğarbda yuksak kadrlangan, qiymati jihatidan oltin va qimmatbaho toşlarga tenglaştirilgan ipak vositasida Vizantiya imperatorlari Yevropadan jangçilar yollaşgan va qöşni «varvar» — german va slavyan qabilalarining hukmdorlarini öz tomonlariga oğdirib olişgan, çunki ipak ularda yanada qadrliroq sanalgan. Ipak bu paytda 3 buyuk davlat: Vizantiya imperiyasi, Sosoniylar Eroni va buyuk Turk xoqonligi örtasidagi iqtisodiy raqobat obyektiga aylangan. Biroq, bu «ipak» yöli aftidan uzoq vaqt mavjud bölmagan, çunki 6-a. 2-yarmida Xitoy ipak i. ç. böyiça monopol huquqdan mahrum bölgan, asr oxirida esa Vizantiya şu qadar köp miqdorda ipak yetiştirar ediki, uni Xitoydan keltirişga heç qanday ehtiyoj qolmagan. Vizantiya ipak sanoatini barpo etilişi va uni astasekin Zakavkazye va Örta dengiz mamlakatlariga tarqalişi b-n B.i.y.ning tarixi tugaydi. Keyingi asrlarda, ayniqsa möğullar saltanati davrida garçand Şarq b-n Ğarbni boğlovçi karvon yöli mavjud bölgani haqida köplab dalillarni keltiriş mumkin bölsada, lekin «ipak yöli» nomini unga şartli ravişda qöllaş mumkin, çunki bu yölning ahamiyatini endilikda ipak emas, boşqa tovar va maqsadlar belgilar edi.

1987 y. YUNESKO madaniy taraqqiyot böyiça BMTning umumjahon dekadasi doirasida «Ipak yöli — muloqot yöli» xalqaro dasturini qabul qildi. Bu dastur Örta Osiyo xalqlari boy madaniy tarixlarini keng qamrovda tadqiq etişni nazarda tutadi. Biroq uning asosiy maqsadi — Şarq b-n Ğarb örtasida yanada mustahkamroq madaniy va iqtisodiy aloqalar örnatiş, uşbu buyuk qit'alarda yaşovçi köp sonli xalqlar örtasidagi özaro munosabatlarni yaxşilaşdan iborat. Köplab (30 dan ziyod) xalqaro ilmiy konferensiya (jumladan, Samarqand, 1990 y. okt.; Buxoro, 1996 y. fev.) va seminarlar ötkazildi. B.i.y. böylab birgalikda xalqaro ekspeditsiyalar uyuştirildi, kinofilmlar yaratildi, kitoblar, broşyuralar va maqolalar çop etildi, ba'zi arxeologik va me'moriy yodgorliklar ta'mirlandi. Ba'zi bir Şarq mamlakatlarida (Hindiston, Xitoy, Özbekiston, Şri Lanka, Yaponiya) B.i.y.ni örganiş böyiça maxsus ilmiy intlar barpo etilgan. Maye, BMT va YUNESKO qaroriga köra, Samarqand ş.da Markaziy Osiyo tadqiqotlari xalqaro in-ti oçilgan. 1997 y. mayda Örta Osiyoni Eron b-n boğlagan Saraxs — Maşhad t.y. uçastkasi qurilişi tugallandi, bu b-n Örta Osiyo mamlakatlari Fors qöltiğiga, Yevropa mamlakatlari esa Örta Osiyoga çiqiş imkoniga ega böldilar. Ilmiy va madaniy dasturlardan taşqari B.i.y.ni tiklaş böyiça jahonşumul ahamiyatga ega bölgan loyiha amalga oşirilmoqda [q. Yevropa—Kavkaz—Osiyo transport yölagi (TRACECA)]. Navbatdagi vazifa — Özbekiston va Xitoy örtasidagi t.y. uçastkasini qurişdir. Mana şu reja amalga oşgudek bölsa, Atlantika okeanidan tortib Tinç okeanigaça bölgan masofada B.i.y.ning «t.y.» varianti töla tiklangan böladi.

Özbekistonda B.i.y.ni tiklaşga katta e'tibor qaratilmoqda. 1995 y. 2 iyunda Özbekiston Respublikasi Prezidenta I.A. Karimovning B.i.y.ni qayta tiklaşda Uzbekistonning iştirokini avj oldiriş va respublikada xalkaro sayyohlikni rivojlantiriş borasidagi çoratadbirlar töğrisidagi farmoni e'lon qilindi (yana q. *Buyuk ipak yöli sayyoxlik yönalişlari).

Ad.: Rtveladze E., Velikiy şelkoviy put, T., 1998.

Edvard Rtveladze, Faxriddin Hasanov.

Q.: Aleksandr

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

БУЮК ИПАК ЙЎЛИ — қадимда ва ўрта асрларда Шарқ ва Ғарб мамлакатларини илк бор ўзаро боғлаган қитьалараро карвон йўли (мил. ав. 2-а.— мил. 15-а.). Б. и. й. атамаси ушбу йўлдан ташилган қимматбаҳо товар — Хитой ипаги б-н боғлиқ. Ғарб мамлакатлари узоқ вақтгача ипакчилик сирасрорларидан бехабар бўлишган.

Б.и.й. атамаси қадимда ишлатилмаган. Б.и.й.ни тарихий, географик ва маданий жиҳатларини илмий ўрганиш амалда кўплаб мамлакат олимлари томонидан 19-а.нинг 2-ярмидан бошланган. Уни тадқиқ этишга Ғарбий Европа, Россия ва Япония олимлари салмоқли ҳисса қўшдилар. Хусусан, Японияда «Буюк ипак йўли энциклопедияси» нашр қилинди. 1877 й. машҳур немис олими Карл Рихтгофен ўзининг «Хитой» номли йирик илмий асарида улкан Евроосиё материганинг турли қисмларини боғловчи йўллар тизимини «Ипак йўли» деб атаган, кейинчалик «Б.и.й.» атамаси қабул қилинган.

Мил. ав. 2-а.гача ҳам Шарқ б-н Ғарб ўртасида Ўрта Осиё карвон йўллари орқали амалга оширилган алоқалар мавжуд бўлган. Бунга Тоғли Олтойдаги Позириқ қўрғонидан топилган Кичик Осиёда тайёрланган буюмлар, Афғонистон ва Ўрта Осиёдан топилган юнон буюмлари мисол бўлиши мумкин. Искандар Мақдуний (қ. Александр) салтанати тузилиши б-н бу алоқалар тўғри йўлга солинган. Б.и.й.нинг шарқий қисмини барпо этишда суғдийлар катта роль ўйнаганлар. Искандар Мақдуний томонидан Суғдиёна мамлакати и стило этилиши б-н кўплаб суғдийлар шарққа томон кўчганлар ва Б.и.й.нинг марказий қисмини — Ўрта Осиёдан тортиб Хитойнинг Чаньан ш.гача бўлган оралиқ масофада савдо факториялари (манзилгоҳлари) бунёд этганлар. Ўз навбатида Хань империяси мил. ав. 1-минг йиллик охирида ўз ҳудудини Ўрта Осиё томон кенгайтириш сиёсати юргизиб бу йўналишга алоҳида эътиборини қаратади ва бу йўл ҳақида маълумот тўплаш, айғоқчилик ва дипломатик мақсадларида элчи Чжан^Цзянни юборади. Аммо Суриядаги Ўрта денгизнинг шарқида жойлашган Гиераполь ш.дан Серика (Хитой)гача бўлган масофа бўйлаб тузилган дастлабки батафсил йўллик македониялик савдогар Май Тициан (мил. 100 й.) томонидан тузилган. Бу маълумотлар Клавдий Птолемейнинг «Географик қўлланма»сида сақданган. Птолемей эса ўз навбатида бу маълумотларни тарихчи Мариннинг тахм. 107— 114 й.лар оралиғида ёзилган ва бизгача етиб келмаган асарларидан олган. Ушбу маълумотларга кура, Б.и.й. 2 катга киемга бўлинган: Гиераполдан Тошминор (Тошқўрғон)гача ва Тошминордан Серикагача. Йўлнинг Ўрта Осиё қисми Ария (ҳоз. Туркманистоннинг жан. ва Афғонистоннинг шим.ғарбида жойлашган қад. вилоят)дан бошланган. Ариядан йўл шим.га Марғиёнадаги Антиохияга (Байрамали ш. яқинидаги кўҳна Марв ш. харобаси) кетган, сўнгра шарққа бурилиб Бактра (Шим. Афғонистондаги Балх ш.)га борган. Бу ердан йўл шим. томон йўналиб Термиз атрофида Амударёдан ўтилган ва сўнгра 2 томонга кетилган. 1си, шим.си бўйлаб Темир дарвоза орқали Мароканда (Самарқанд)га, у ердан Фарғонага кетилган. 2си, жан.си эса Сурхондарё водийси бўйлаб комедларнинг тоғли ўлкасига (ҳоз. Қоратегин) олиб борган. Ҳар икки йўналиш ҳам Тошминорга олиб борган. Уни айрим олимлар Тошкент ҳудудида, бошқалари Олай водийсида жойлашган деб ҳисоблайдилар. Тошминордан сўнг йўл Ўрта Осиё ҳудудидан ташқарига чиққан, Эргаштом атрофида «савдогарлар қўнимгоҳи» жойлашган, сўнгра йўл ТаклаМакон чўлидан ўтиб Дуньхуанга, сўнгра Хитойнинг қад. пойтахти — Чаньанга олиб борган. Бу ердан йўл эҳгимол шим. ғарбга Корея ва Японияга кетган бўлса керак. Мил. 5—8-а.ларда Б.и.й.нинг Еттисув орқали Чоч (Тошкент воҳаси), Суғд, сўнгра Пойкенд, Марв бўйлаб Эрон Хуросонига элтувчи шим. қисми муҳим аҳамият касб этган. Айни шу даврда Эрон орқали Византияга ипак олиб ўтиш тақиқланганлиги муносабати б-н суғд савдогарлари Византия ва Турк хоқонлари воситачиликларида Суғд ва Хоразмдан Каспий денгизини айланиб ўтиб, Шим. Кавказдаги довонлардан ошиб Қора денгиз ва кейинчалик Константинополгача олиб борувчи янги йўл тармоғини очадилар. Ғарбда юксак кадрланган, қиймати жиҳатидан олтин ва қимматбаҳо тошларга тенглаштирилган ипак воситасида Византия императорлари Европадан жангчилар ёллашган ва қўшни «варвар» — герман ва славян қабилаларининг ҳукмдорларини ўз томонларига оғдириб олишган, чунки ипак уларда янада қадрлироқ саналган. Ипак бу пайтда 3 буюк давлат: Византия империяси, Сосонийлар Эрони ва буюк Турк хоқонлиги ўртасидаги иқтисодий рақобат объектига айланган. Бироқ, бу «ипак» йўли афтидан узоқ вақт мавжуд бўлмаган, чунки 6-а. 2-ярмида Хитой ипак и. ч. бўйича монопол ҳуқуқдан маҳрум бўлган, аср охирида эса Византия шу қадар кўп миқдорда ипак етиштирар эдики, уни Хитойдан келтиришга ҳеч қандай эҳтиёж қолмаган. Византия ипак саноатини барпо этилиши ва уни астасекин Закавказье ва Ўрта денгиз мамлакатларига тарқалиши б-н Б.и.й.нинг тарихи тугайди. Кейинги асрларда, айниқса мўғуллар салтанати даврида гарчанд Шарқ б-н Ғарбни боғловчи карвон йўли мавжуд бўлгани ҳақида кўплаб далилларни келтириш мумкин бўлсада, лекин «ипак йўли» номини унга шартли равишда қўллаш мумкин, чунки бу йўлнинг аҳамиятини эндиликда ипак эмас, бошқа товар ва мақсадлар белгилар эди.

1987 й. ЮНЕСКО маданий тараққиёт бўйича БМТнинг умумжаҳон декадаси доирасида «Ипак йўли — мулоқот йўли» халқаро дастурини қабул қилди. Бу дастур Ўрта Осиё халқлари бой маданий тарихларини кенг қамровда тадқиқ этишни назарда тутади. Бироқ унинг асосий мақсади — Шарқ б-н Ғарб ўртасида янада мустаҳкамроқ маданий ва иқтисодий алоқалар ўрнатиш, ушбу буюк қитъаларда яшовчи кўп сонли халқлар ўртасидаги ўзаро муносабатларни яхшилашдан иборат. Кўплаб (30 дан зиёд) халқаро илмий конференция (жумладан, Самарқанд, 1990 й. окт.; Бухоро, 1996 й. фев.) ва семинарлар ўтказилди. Б.и.й. бўйлаб биргаликда халқаро экспедициялар уюштирилди, кинофильмлар яратилди, китоблар, брошюралар ва мақолалар чоп этилди, баъзи археологик ва меъморий ёдгорликлар таъмирланди. Баъзи бир Шарқ мамлакатларида (Ҳиндистон, Хитой, Ўзбекистон, Шри Ланка, Япония) Б.и.й.ни ўрганиш бўйича махсус илмий интлар барпо этилган. Мае, БМТ ва ЮНЕСКО қарорига кўра, Самарқанд ш.да Марказий Осиё тадқиқотлари халқаро ин-ти очилган. 1997 й. майда Ўрта Осиёни Эрон б-н боғлаган Сарахс — Машҳад т.й. участкаси қурилиши тугалланди, бу б-н Ўрта Осиё мамлакатлари Форс қўлтиғига, Европа мамлакатлари эса Ўрта Осиёга чиқиш имконига эга бўлдилар. Илмий ва маданий дастурлардан ташқари Б.и.й.ни тиклаш бўйича жаҳоншумул аҳамиятга эга бўлган лойиҳа амалга оширилмоқда [қ. Европа—Кавказ—Осиё транспорт йўлаги (TRACECA)]. Навбатдаги вазифа — Ўзбекистон ва Хитой ўртасидаги т.й. участкасини қуришдир. Мана шу режа амалга ошгудек бўлса, Атлантика океанидан тортиб Тинч океанигача бўлган масофада Б.и.й.нинг «т.й.» варианти тўла тикланган бўлади.

Ўзбекистонда Б.и.й.ни тиклашга катта эътибор қаратилмоқда. 1995 й. 2 июнда Ўзбекистон Республикаси Президента И.А. Каримовнинг Б.и.й.ни қайта тиклашда Узбекистоннинг иштирокини авж олдириш ва республикада халкаро сайёҳликни ривожлантириш борасидаги чоратадбирлар тўғрисидаги фармони эълон қилинди (яна қ. *Буюк ипак йўли сайёхлик йўналишлари).

Ад.: Ртвеладзе Э., Великий шелковый путь, Т., 1998.

Эдвард Ртвеладзе, Фахриддин Ҳасанов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.