Çad tillari
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 6–7-b. — ziyouz.com
Çad tillari — som-hom (afroosiyo) tillari makrooilasining bir tarmoği; Markaziy va Ğarbiy Sudanda, Çad köli atrofidagi mintaqa — Şim. Nigeriya, Şim. Kamerun hamda Çad Respublikasi hududlarida tarqalgan. 150 dan ortiq tillarni, lahja guruxlarini qamrab oladi. Tarmoqdagi eng yirik hisoblangan xausa (tili)ning azaliy qöllaniş hududi Nigerning jan. şarqiy qismlarini ham öz içiga oladi. Xausa xalqining köçib yurişi va savdosotiqning tobora kengayişi natijasida xausa tili Gana, Togo, Benin respublikalarining şim. kismlari va Afrikaning boşqa köplab mamlakatlarida ham tarqalgan. Ötgan asrning 90-y. lari örtalaridagi ma'lumotlarga köra, Ç.t.da 35—40 mln.dan (xausa tilida 31 mln.dan) ortiqroq kişi sözlaşadi.
Ç.t. 3 ta asosiy guruhga bölinadi: ğarbiy çad tillari, öz navbatida, xausa, angas, ron, boletangle, şim. bauçi, jan. bauçi, bade guruhçalari (7 ta) ga ajraladi; markaziy çad tillari, öz navbatida, tera, buramargi, xigi, bata, xidkala, mandara, sutur, makakam, daba, giler, kotoko, muzgu, masa guruxlari (13 ta)ga ajraladi; şarqiy çad tillari, öz navbatida, kera, nançere, samray, sokoro, dangra, mokulu, mubu guruxçalari (7 ta) ga ajraladi.
Ç.t.ning fonologik tizimida undoşlarning 3 turi — jarangli, jarangeiz va emfatik turlari farqlanadi. Unlilarning çöziqlik—qisqalik böyiça qaramaqarşiligi keng tarqalgan. Barça Ç.t. ham leksik, ham grammatik ma'noli fonologik ton (ohang)larga ega. Morfologiyasida fe'l tizimi boşqa somhom tillariga nisbatan bir qança öziga xosliklarga ega, olmoşlarning aloxida suz va qöşimça kurinişidagi turlari mavjud.
Ç.t. orasida xausa tiligina rivojlangan yozuv an'analariga ega (q. Xausa); boşqa tillar uz yozuviga ega emas. Eng köp örganilgani ham xausa tilidir (19-a. örtalaridan). Ötgan asrning 70-y. laridan boşlab barça Ç.t. tavsifiy va qiyosiytarixiy tadqiqotlar obyektiga aylandi.
Ad.:Dkonov N.M., Semitoxamitskiye yaziki, M., 1965; Porxomovskiy V.Ya., Çadskiye yaziki, v kn.: Sravnitelnoistoriçeskoye izuçeniye yazikov raznix semey. Zadaçi i perspektivi, M., 1982.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАД ТИЛЛАРИ — сом-ҳом (афроосиё) тиллари макрооиласининг бир тармоғи; Марказий ва Ғарбий Суданда, Чад кўли атрофидаги минтақа — Шим. Нигерия, Шим. Камерун ҳамда Чад Республикаси ҳудудларида тарқалган. 150 дан ортиқ тилларни, лаҳжа гурухларини қамраб олади. Тармоқдаги энг йирик ҳисобланган хауса (тили)нинг азалий қўлланиш ҳудуди Нигернинг жан. шарқий қисмларини ҳам ўз ичига олади. Хауса халқининг кўчиб юриши ва савдосотиқнинг тобора кенгайиши натижасида хауса тили Гана, Того, Бенин республикаларининг шим. кисмлари ва Африканинг бошқа кўплаб мамлакатларида ҳам тарқалган. Ўтган асрнинг 90-й. лари ўрталаридаги маълумотларга кўра, Ч.т.да 35—40 млн.дан (хауса тилида 31 млн.дан) ортиқроқ киши сўзлашади.
Ч.т. 3 та асосий гуруҳга бўлинади: ғарбий чад тиллари, ўз навбатида, хауса, ангас, рон, болетангле, шим. баучи, жан. баучи, баде гуруҳчалари (7 та) га ажралади; марказий чад тиллари, ўз навбатида, тера, бурамарги, хиги, бата, хидкала, мандара, сутур, макакам, даба, гилер, котоко, музгу, маса гурухлари (13 та)га ажралади; шарқий чад тиллари, ўз навбатида, кера, нанчере, самрай, сокоро, дангра, мокулу, мубу гурухчалари (7 та) га ажралади.
Ч.т.нинг фонологик тизимида ундошларнинг 3 тури — жарангли, жарангеиз ва эмфатик турлари фарқланади. Унлиларнинг чўзиқлик—қисқалик бўйича қарамақаршилиги кенг тарқалган. Барча Ч.т. ҳам лексик, ҳам грамматик маъноли фонологик тон (оҳанг)ларга эга. Морфологиясида феъл тизими бошқа сомҳом тилларига нисбатан бир қанча ўзига хосликларга эга, олмошларнинг алохида суз ва қўшимча куринишидаги турлари мавжуд.
Ч.т. орасида хауса тилигина ривожланган ёзув анъаналарига эга (қ. Хауса); бошқа тиллар уз ёзувига эга эмас. Энг кўп ўрганилгани ҳам хауса тилидир (19-а. ўрталаридан). Ўтган асрнинг 70-й. ларидан бошлаб барча Ч.т. тавсифий ва қиёсийтарихий тадқиқотлар объектига айланди.
Ад.:Дьконов Н.М., Семитохамитские языки, М., 1965; Порхомовский В.Я., Чадские языки, в кн.: Сравнительноисторическое изучение языков разных семей. Задачи и перспективы, М., 1982.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.