Xausa
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 90-b. — ziyouz.com
Xausa — somhom (afrikaosiyo) tillari makrooilasining çad tillari tarmoğiga mansub va Şim. Nigeriya, Niger, Çad, Kamerun, Gana, Benin, Togo kabi mamlakatlarda tarqalgan til. Ğarbiy Afrikada qabilalararo, uruğlararo til sifatida keng qöllanadi. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 31 mln. (ba'zi manbalarda 40 mln.) kişidan ortiqroq (ötgan asrning 90-y.lari). X.ning asosiy lahjalari — kano, katsina, sokoto, zariya, xalajiya, damagaram, gobir va b. — bir-biriga juda yaqin; asosan fe'l tizimi va kişilik olmoşlari sohasidagi köplab tafovutlar şim. ğarbiy lahjalarda (Niger va Nigeriya) uçraydi. Hoz. adabiy X. kano lahjasi asosida şakllangan.
X. öziga xos fonetik va morfologik xususiyatlarga ega. Söz özgarişi va söz yasalişi tizimida affikslar (suffiks va prefikslar), şuningdek, içki fleksiya alohida rol öynaydi. Leksikasi, asosan, tub çad sözlaridan iborat; arab, ingliz, fransuz va qöşni tillardan özlaşgan sözlar ham ançagina. 18-a.dan arab alifbosi asosidagi ajamiy yozuvidan, 19-a. oxiridan esa ba'zi diakritik belgilar qöşilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Gaz., jur. va kitoblar, asosan, lotin grafikasida, an'anaviy şe'riyat va diniy (islomiy) adabiyot ajamiy yozuvida naşr etiladi. Ajamiyda naşr etilgan adabiyotda garbiy yevropa tillaridan özlaşmalar deyarli uçramaydi. Nigeriyaning şim. ştatlarida X. ma'muriy sohada, maktab ta'limida (ayniqsa, boşlanğiç maktablarda), radioeşittirişlarda ingliz tili bilan bir darajada qöllanadi.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ХАУСА — сомҳом (африкаосиё) тиллари макрооиласининг чад тиллари тармоғига мансуб ва Шим. Нигерия, Нигер, Чад, Камерун, Гана, Бенин, Того каби мамлакатларда тарқалган тил. Ғарбий Африкада қабилалараро, уруғлараро тил сифатида кенг қўлланади. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 31 млн. (баъзи манбаларда 40 млн.) кишидан ортиқроқ (ўтган асрнинг 90-й.лари). Х.нинг асосий лаҳжалари — кано, кацина, сокото, зария, халажия, дамагарам, гобир ва б. — бир-бирига жуда яқин; асосан феъл тизими ва кишилик олмошлари соҳасидаги кўплаб тафовутлар шим. ғарбий лаҳжаларда (Нигер ва Нигерия) учрайди. Ҳоз. адабий X. кано лаҳжаси асосида шаклланган.
X. ўзига хос фонетик ва морфологик хусусиятларга эга. Сўз ўзгариши ва сўз ясалиши тизимида аффикслар (суффикс ва префикслар), шунингдек, ички флексия алоҳида роль ўйнайди. Лексикаси, асосан, туб чад сўзларидан иборат; араб, инглиз, француз ва қўшни тиллардан ўзлашган сўзлар ҳам анчагина. 18-а.дан араб алифбоси асосидаги ажамий ёзувидан, 19-а. охиридан эса баъзи диакритик белгилар қўшилган лотин алифбосидан фойдаланади. Газ., жур. ва китоблар, асосан, лотин графикасида, анъанавий шеърият ва диний (исломий) адабиёт ажамий ёзувида нашр этилади. Ажамийда нашр этилган адабиётда гарбий европа тилларидан ўзлашмалар деярли учрамайди. Нигериянинг шим. штатларида X. маъмурий соҳада, мактаб таълимида (айниқса, бошланғич мактабларда), радиоэшиттиришларда инглиз тили билан бир даражада қўлланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.