Xausa
SaqlaşÖqiş: 2 daqiqa
Xausa — afrikaosiyo (somhom) tillari oilasining çad tillari tarmoğiga mansub til. U Ğarbiy Afrikada, ayniqsa musulmonlar orasida, turli xalqlar örtasidagi muloqot tili sifatida keng qöllanadi.
Tasnifi
13Xausa afrikaosiyo tillari oilasining çad tarmoğiga kiradi va şu tarmoqdagi eng köp sözlaşuvçiga ega tildir. Ingliz tilidagi Vikipediyada u çad tillarining ğarbiy kiçik guruhiga kiritilgan.
Tarqalişi va sözlaşuvçilar
13Xausa Şimoliy Nigeriya, Niger, Çad, Kamerun, Gana, Benin, Togo kabi mamlakatlarda tarqalgan. Ingliz tilidagi Vikipediyaga köra, Sudanning ayrim hududlarida ham işlatiladi; Niger aholisining taxminan 53 foizi şu tilda sözlaşadi va bu til 2025-yilda mamlakatning rasmiy tili deb e'lon qilingan.
Sözlaşuvçilar soni manbalarda har xil berilgan:
- özbekça Vikipediya: 31 mln. (ba'zi manbalarda 40 mln.) kişidan ortiq (ötgan asrning 90-yillari);
- rusça Vikipediya: 100 mln. kişi (70 mln. uçun ona tili, 30 mln. uçun ikkinçi til);
- inglizça Vikipediya: 94,5 mln.dan ortiq kişi; Ethnologue taxminiga köra 58 mln. ona tili, 36 mln. ikkinçi til sifatida.
Nigeriyaning şimoliy ştatlarida xausa ma'muriy sohada, maktab ta'limida (ayniqsa boşlanğiç maktablarda) va radio eşittirişlarda ingliz tili bilan bir darajada qöllanadi.
Asosiy lahjalari: kano, katsina, sokoto, zariya, xalajiya, damagaram, gobir va boşqalar. Ular bir-biriga juda yaqin. Fe'l tizimi va kişilik olmoşlaridagi tafovutlar asosan şimoli-ğarbiy lahjalarda (Niger va Nigeriya) uçraydi. Hozirgi adabiy til kano lahjasi asosida şakllangan. Inglizça Vikipediyada Ganadagi lahja (gaananci) alohida lahja guruhi sifatida körsatilgan.
Yozuvi
13Xausa arab alifbosi asosidagi ajamiy yozuvidan va ba'zi diakritik belgilar qöşilgan lotin alifbosidan foydalanadi. Lotin yozuviga ötiş vaqti manbalarda turliça: özbekça Vikipediyada 19-asr oxiridan, rusça Vikipediyada 1930-yillardan. Ajamiyning qöllaniş boşlanişi ham turliça berilgan: özbekça Vikipediyada 18-asrdan, rusça Vikipediyada 19-asrdan.
Gazeta, jurnal va kitoblar asosan lotin grafikasida, an'anaviy şe'riyat va diniy (islomiy) adabiyot ajamiyda naşr etiladi. Rusça Vikipediyaga köra, ƴ harfi faqat Nigerda işlatiladi, Nigeriyada uning örniga ʼy yoziladi; Nigerda standartlaşgan yozma til hali yöq.
Tarixi
13Rusça Vikipediyaga köra, xausa adabiy an'anasi nisbatan sekin rivojlangan. Eng qadimgi asarlar orasida arab va fula tillaridan qilingan diniy adabiyot tarjimalari bor. Sokoto xalifaligi asosçisi Usmon dan Fodio, uning ukasi Abdulloh dan Fodio va Muhammadu Bello uç yuzdan ortiq diniy asarni nasr va nazmda yozgan. 1930-yillarda nasrdagi dastlabki badiiy asarlar naşr etilgan.
Xususiyatlari
13Söz özgarişi va söz yasalişida suffiks va prefikslar hamda içki fleksiya muhim örin tutadi. Leksikasi asosan tub çad sözlaridan iborat, ammo arab, ingliz, fransuz va qöşni tillardan özlaşmalar ham ançagina.
Rusça Vikipediyaga köra, unli tovuşlar tizimi 10 ta monoftong (5 qisqa va 5 çöziq) hamda 2 ta diftongdan iborat; inglizça Vikipediyada diftonglar soni törtta deyilgan. Implosiv va ejektiv undoşlar mavjud. Xausa tonli til: rusça Vikipediyada past, yuqori va pasayuvçi tonlar körsatilgan. Söz yasalişida prefiksatsiya, suffiksatsiya, söz qöşiş va reduplikatsiya qöllanadi.
Iqtibos keltiriş
ÖzDSt (GOST)Xausa // Manbaa — özgarmas bilimlar manbai. URL: https://manbaa.uz/m/133 (murojaat sanasi: 26.10.2026).
APAXausa. (2026). In Manbaa. Retrieved 2026-10-26, from https://manbaa.uz/m/133
Abadiy havola — nom özgarsa ham işlaydi: https://manbaa.uz/m/133
Raqamlarda
Sözlaşuvçilar soni · 2019-yil
43,9 mln kişi
Manba: Wikidata (CC0)· bot muntazam yangilaydi, oxirgi marta 2026-yil 26-oktabr
Izohlar (0)
Kiring — izoh yoziş va ovoz beriş uçun. Telegram yoki Google orqali — bir bosişda.
Xato topdingizmi?
Manbasi bilan yozing — qabul qilinsa, sanadga muallif sifatida kirasiz.
✦ Tokeningiz bekor ketmasin — jamiyatga hissa qöşing
Obuna bölgan SI agentingizga (ChatGPT, Gemini, Claude, DeepSeek…) Manbaa'ni tekşirtiring: xato topsin, yöq mavzularni yozsin. Tekşiruvdan ötgan har mavzu uçun ball sizga ham, modelga ham.