Çağribek

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 39–40-b. — ziyouz.com

Çağribek ÇAĞRIBEK, Çağribek Dovud (turkça çağri — burgut)(990—1060.4.4, Saraxs) — Saljuqiylar davlati arbobi, sarkarda. Saljuqning nevarasi va sulton Töğrulbekning ukasi. Töğrulbek bilan birgalikda köçmançi öğuzlar — saljuqiylarning harbiy birlaşmalariga boşçilik qilgan. 1035 y. mayda saljuqiylar Ç. va Töğrulbek qömondonligida Amudaryoni keçib ötib, Amul (Çorjöy)ni egallagan va Nisoga yöl olgan. Ğaznaviylar davlaşinşnt sultoni Mas'ud Ğaznaviy ularga qarşi harbiy kuçlar jönatgan. Bu jangda ğaznaviylar qöşini mağlubiyatga uçragaç, Mas'ud Ğaznaviy Ç.ka Dehiston (Kaspiy dengizining şarqiy sohili), Töğrulbekka Niso, Muso bayğuga Farova viloyatlarini hamda ularga «dehqon» unvonini berişga majbur bölgan. 1036 y.dek.da Ç. 4 ming qurolli otliqqa boş bölib, Ğozon, Gur, Siyohköh orqali poytaxt Ğaznani egallaş uçun harbiy yuriş qilgan. Ç. Marv, Andxöy, Şoburkon (Şibirğon)ni zabt etib, bu yerlarda saljuqiylar hukmronligini örnatgan. 1037 y. 22 apr.da Marvda Ç. nomi xutbaga qöşib öqilgan va unga «malik almuluk» va «şahanşoh» unvonlari berilgan. Ç. saljuq amirlariga qarşi yuborilgan ğaznaviylarning Suboşi boşçiligidagi katta qöşinini mağlubiyatga uçratgan. Bu paytda Ç. Balx viloyatini ham öziga böysundirgan (1038 y. boşlari). U Töğrulbek tomonidan butun saljuqiylar köşinining Oliy boş qömondoni qilib tayinlangan.

Töğrulbek Nişopurda sulton deb e'lon qilingaç (1038 y. iyun), u birodari Ç.ka Dehiston viloyati hokimligi va Marvni topşirgan. 1038 y.da Ç.ka Nişopurdan Amudaryogaça bölgan Xuroson, şuningdek, Movarounnahr va Xorazm hududlari tekkan. Ç. keyinçalik Xorazm, Buxoro va Balxda ham öz hukmronligini örnatdi. Dandanakon jangidş söng Töğrulbek Xuroson hukmdori deb e'lon qilingan. Ç. Marvni, Töğrulbek Rayni özlariga poytaxt qilişgan.

Ç. 1042—43 y.larda Xorazmga yuriş qilib, poytaxt Kotni egallagan. Qipçoklarni ham tobe qilib, ular örtasida islom dinini tarqatgan. Keyinçalik Ç. qoraxoniylar xoqoni bilan sulh tuzgan.

Manbalar: Sadraddin Ali al-Husayni, Axbor addaulat asseldjukiyya (Zubdat attavorix), M., 1980; Abul-l-Fazl Bayxaki, Istoriya Mas'uda (1030— 1041, 2izd), M., 1969.

Ad.: Agadjanov G., Oçerki istorii oguzov i turkmen Sredney Azii IX—XIII vv., Aşxabad, 1969.

Qahramon Rajabov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАҒРИБЕК, Чағрибек Довуд (туркча чағри — бургут)(990—1060.4.4, Сарахс) — Салжуқийлар давлати арбоби, саркарда. Салжуқнинг невараси ва султон Тўғрулбекнинг укаси. Тўғрулбек билан биргаликда кўчманчи ўғузлар — салжуқийларнинг ҳарбий бирлашмаларига бошчилик қилган. 1035 й. майда салжуқийлар Ч. ва Тўғрулбек қўмондонлигида Амударёни кечиб ўтиб, Амул (Чоржўй)ни эгаллаган ва Нисога йўл олган. Ғазнавийлар давлашиншнт султони Масъуд Ғазнавий уларга қарши ҳарбий кучлар жўнатган. Бу жангда ғазнавийлар қўшини мағлубиятга учрагач, Масъуд Ғазнавий Ч.ка Деҳистон (Каспий денгизининг шарқий соҳили), Тўғрулбекка Нисо, Мусо байғуга Фарова вилоятларини ҳамда уларга «деҳқон» унвонини беришга мажбур бўлган. 1036 й.дек.да Ч. 4 минг қуролли отлиққа бош бўлиб, Ғозон, Гур, Сиёҳкўҳ орқали пойтахт Ғазнани эгаллаш учун ҳарбий юриш қилган. Ч. Марв, Андхўй, Шобуркон (Шибирғон)ни забт этиб, бу ерларда салжуқийлар ҳукмронлигини ўрнатган. 1037 й. 22 апр.да Марвда Ч. номи хутбага қўшиб ўқилган ва унга «малик алмулук» ва «шаҳаншоҳ» унвонлари берилган. Ч. салжуқ амирларига қарши юборилган ғазнавийларнинг Субоши бошчилигидаги катта қўшинини мағлубиятга учратган. Бу пайтда Ч. Балх вилоятини ҳам ўзига бўйсундирган (1038 й. бошлари). У Тўғрулбек томонидан бутун салжуқийлар кўшинининг Олий бош қўмондони қилиб тайинланган.

Тўғрулбек Нишопурда султон деб эълон қилингач (1038 й. июнь), у биродари Ч.ка Деҳистон вилояти ҳокимлиги ва Марвни топширган. 1038 й.да Ч.ка Нишопурдан Амударёгача бўлган Хуросон, шунингдек, Мовароуннаҳр ва Хоразм ҳудудлари теккан. Ч. кейинчалик Хоразм, Бухоро ва Балхда ҳам ўз ҳукмронлигини ўрнатди. Данданакон жангидш сўнг Тўғрулбек Хуросон ҳукмдори деб эълон қилинган. Ч. Марвни, Тўғрулбек Райни ўзларига пойтахт қилишган.

Ч. 1042—43 й.ларда Хоразмга юриш қилиб, пойтахт Котни эгаллаган. Қипчокларни ҳам тобе қилиб, улар ўртасида ислом динини тарқатган. Кейинчалик Ч. қорахонийлар хоқони билан сулҳ тузган.

Манбалар: Садраддин Али ал-Ҳусайни, Ахбор аддаулат асселджукиййа (Зубдат аттаворих), М., 1980; Абул-л-Фазл Байхаки, История Масъуда (1030— 1041, 2изд), М., 1969.

Ад.: Агаджанов Г., Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX—XIII вв., Ашхабад, 1969.

Қаҳрамон Ражабов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.