Çarx
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 26–27-b. — ziyouz.com
Çarx — 1) qödda ip yigirişda foydalaniladigan qad. asbob. Unda, asosan, paxta, jun va b. tolalar yigiriladi. Körinişi dasta bilan aylantiriladigan ğildirak (baraban) şaklida böladi. Örta Osiyoda paxta ekib, ip yigiriş milod boşidayoq ma'lum bölgan. Paxta va jun tolasidan ip yigiriş uçun oldin urçuq, keyin uni takomillaştirib, Ç. yasalgan. 18-a.da maşinada ip yigirişga ötilgaç, Ç.ga ehtiyoj kamaygan, lekin ayrim çekka joylarda undan hali ham foydalaniladi (q. Yigiriş); 2) qayçi, piçoq, teşa, ketmon, öroq va b. kesuvçi asboblarni ötkirlaş (çarxlaş) uçun işlatiladigan asbob. Dastaki va elektr Ç.lar bor. Dastaki Ç. doirasini çarxçi oyoqsa tepkiga bosib aylantiradi. Hunarmandlar (mas, degrezlar, misgarlar, kulollar) çuyan buyumlar qolipi yasaladigan, mis va sopol buyumlar sirti silliqlanadigan asboblarni ham Ç. deb ataşadi; 3) ayrim asboblar va qurilmalarning aylanadigan qismi. Mac, çarxlaş stanogintlpt abraziv (jilvir) doirasi Ç. hisoblanadi.
Q.: Yigiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАРХ — 1) қўдда ип йигиришда фойдаланиладиган қад. асбоб. Унда, асосан, пахта, жун ва б. толалар йигирилади. Кўриниши даста билан айлантириладиган ғилдирак (барабан) шаклида бўлади. Ўрта Осиёда пахта экиб, ип йигириш милод бошидаёқ маълум бўлган. Пахта ва жун толасидан ип йигириш учун олдин урчуқ, кейин уни такомиллаштириб, Ч. ясалган. 18-а.да машинада ип йигиришга ўтилгач, Ч.га эҳтиёж камайган, лекин айрим чекка жойларда ундан ҳали ҳам фойдаланилади (қ. Йигириш); 2) қайчи, пичоқ, теша, кетмон, ўроқ ва б. кесувчи асбобларни ўткирлаш (чархлаш) учун ишлатиладиган асбоб. Дастаки ва электр Ч.лар бор. Дастаки Ч. доирасини чархчи оёқца тепкига босиб айлантиради. Ҳунармандлар (маc, дегрезлар, мисгарлар, кулоллар) чуян буюмлар қолипи ясаладиган, мис ва сопол буюмлар сирти силлиқланадиган асбобларни ҳам Ч. деб аташади; 3) айрим асбоблар ва қурилмаларнинг айланадиган қисми. Mac, чархлаш станогинтлпт абразив (жилвир) доираси Ч. ҳисобланади.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.