Yigiriş

Manba: ÖzME, 4-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2–4-b. — ziyouz.com

Yigiriş — tolali ösimlik (jut, ziğir, kanop, paxta), jun va ipak tolalaridan, kimyoviy tolalardan har xil yöğonlikka hamda turli fizikaviy xossalarga ega bölgan iplar tayyorlaş jarayoni. Y. qölda va maşinalar-da amalgaoşiriladi. Qölda Y. sönggi neolit davridan ma'lum. Keyinçalik jahondagi deyarli barça xalqlar orasida (Çekka Şim. ölkalari xalqlaridan taşqari) keng tarqaldi. Paxta tolasidan ip Y. dastlab Hindistonda ma'lum bölgan. Örta Osiyoda paxta ekib, ip Y. va gazlama töqiş milod boşidayoq rasm bölgan edi. Qölda Y.ning eng oddiy usuli barmoklar yordamida tolalardan pilik tayyorlab va uni osilgan holatda uşlab kaftlar orasida asta-sekin ingiçkalaştirişdan iborat bölgan. Keyinçalik dugli urçuq paydo böldi va ip tayerlaş ança osonlaşdi. Özbekistonda qad. urçu qança takomillaştirilib, ğildirakli çarx yasaldi. Bunday çarxning ğildiragi qölda aylantirilardi, şunda uning urçuği çilvir orqali uyoqdan-buyoqqa burilardi. Borabora çarx takomillaştirila borildi. Urçuq yoki çarxda ip Y. uçun tolalar oldin yoğoç taroqlarda tarab tekislab olinar edi. Y. uçun tayyorlab olingan tolalardan piliklar tayyorlanib, ulardan ingiçka-yöğonligi deyarli bir xil iplar eşilardi. Qölda Y. usuli ayrim joylarda hozir ham qöllanadi.

Maşinada Y. 18-a.dan boşlab rivojlana boşladi. Uzluksiz işlaydigan birinçi urçuqli Y. maşinasiga Buyuk Britaniyada 1738 y. patent berilgan. Unda çöziş asbobi xam bölgan. Bunday maşinada tolalarni çöziş, buraş (eşiş) va öraş (ğaltakka öraş) jarayonlari bajarilgan. Y. maşinasi asta-sekin takomillaştira borildi. 1823 y.da davriy işlaydigan avtomat Y. maşinasi, 1870 y.da esa uzluksiz işlaydigan halqasimon Y. maşinasi ixtiro qilindi. Şundan söng Y. maşinalarining yangi-yangi modellari yaratildi. Angliya, Fransiya, Germaniya, AQŞ, Rossiyada Y. f-kalari qurildi. Hozir Y. jarayoni, asosan, avtomat maşinalarda amalga oşiriladi.

Özbekistonda Y. korxonasini ham öz içiga olgan dastlabki töqimaçilik f-kasi 1926 y.da Farğonada qurildi. Keyinçalik Toşkent töqimaçilik kombinati barpo qilindi (1932—40). Uning tarkibida Y. fabrikasi xam bor. Hozir bu korxona juda yiriklaşib ketgan. Toşkent töqimaçilik maşinalari z-di 1946 y. dastlabki pilik tayerlaş va Y. maşinalarini işlab çiqara boşladi. «Özbektöqimaçilikmaş» birlaşmasida (1971 dan) pilik tayerlaş, Y., halqali Y., Y.-pişitiş uskunalari işlab çiqariladi. Özbekiston maşinasozligida Y., eşiş-pişitiş, kalavalaş jarayonlarini birgalikda bajaradigan halqali Y. (jun tolalari uçun) va Y.-pişitiş (paxta tolalari uçun) maşinalari yaratildi. Bulardan 5 xil rusumli maşinalar çet ellarga eksport qilinadi. Jumladan, PK-100 rusumli Y.-pişitiş maşinasi Brno (Slovakiya, 1965), Plovdiv (Polşa, 1966) Xalqaro yarmarkalarida oltin medal olgan (q. Yigiriş maşinasi).

Maşinada Y. jarayoni tolalarni Y.ga tayerlaş, Y.ning özi, ipni pardozlaş va öraş bosqiçlarini öz içiga oladi. Ipni tayyorlaşda tolalar tozalanadi, pişitiladi, uzunligi va yöğon-ingiçkaligi böyiça xillanadi, taraladi, bir oz pişitilib pilik hosil qilinadi. Bu işlar birin-ketin savaş, titiş, taraş, çöziş va pilik maşinalarida bajariladi. Ipni pardozlaşda uning sirti tozalanadi, ipak va jun tolalaridan yigirilgan ipning tuklari kuydiriladi, ip nazorat tirqişidan ötkaziladi. Tayyor ip ğaltaklar, qogoz patronlar va bobinalarga öraladi.

Maşinada yigiriladigan tolalarning xossalari va olinadigan ipning nimaga işlatilişiga qarab, Y.ning 3 tizimi, ya'ni oddiy (karda), qayta taraş va apparat tizimlari qöllanadi. Örtaça yöğonlikdagi uzun tolalar oddiy tizimda, ingiçka uzun tolalar qayta taraş tizimida, kalta tolalar apparat tizimida yigiriladi. Bu tizimlar bir-biridan tolalarni taraş usuli b-n farq qiladi. Bulardan taşqari, ştapel tizimi ham bor. U elementar kimyoviy tolalar dastasidan kalava ip olişda qöllanadi. Bu tizimda tolalarni titiş, savaş va taraş jarayonlari bölmaydi. Aytib ötilgan tizimlarda qöllanadigan Y. maşinalarining hammasida urçuq bor. Amalda urçuqsiz Y. maşinalari ham qöllanadi. Ularda tolalarni buraş va ipni öraş jarayonlarini mustaqil iş qismlari bajaradi. Y. paytida tolalarga ta'sir qiladigan kuçlarni qisobga olib urçuqsiz Y.ning uşbu usullarini sanab ötiş mumkin: pnevmomexanik, uyurmaviy va elektr mexanik usullar. Urçuqsiz Y. maşinalarining iş unumdorligi urçukli maşinalarnikidan 2—3 marta yuqori böladi.

Teksturlangan (qayişoqligi yuqori) tarkibiy ip har xil kirişimli kimyoviy tolalardan karda yoki tarokli (kayta taraş) tizimda yigirib olinadi. Melanj (olaçipor) ip har xil rangga böyalgan tolalar aralaşmasidan yigirib olinadi. Pişitilgan kalava ip Y.-pişitiş maşinalarida yoki pişitiş maşinalarida tayyorlanadi. Y.ning yukrrida aytib ötilgan barça usullari hozir qam (joyiga qarab) qöllanadi.

Ad.: Marasulov Ş. R., Budpikov V. I., Tolali materiallarning mexanik texnologiyasi, T., 1971; Bukayev M. T., Ipgazlama işlab çiqarişning umumiy texnologiyasi, T., 1984.

Q.: Yigiriş maşinasi

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЙИГИРИШ — толали ўсимлик (жут, зиғир, каноп, пахта), жун ва ипак толаларидан, кимёвий толалардан ҳар хил йўғонликка ҳамда турли физикавий хоссаларга эга бўлган иплар тайёрлаш жараёни. Й. қўлда ва машиналар-да амалгаоширилади. Қўлда Й. сўнгги неолит давридан маълум. Кейинчалик жаҳондаги деярли барча халқлар орасида (Чекка Шим. ўлкалари халқларидан ташқари) кенг тарқалди. Пахта толасидан ип Й. дастлаб Ҳиндистонда маълум бўлган. Ўрта Осиёда пахта экиб, ип Й. ва газлама тўқиш милод бошидаёқ расм бўлган эди. Қўлда Й.нинг энг оддий усули бармоклар ёрдамида толалардан пилик тайёрлаб ва уни осилган ҳолатда ушлаб кафтлар орасида аста-секин ингичкалаштиришдан иборат бўлган. Кейинчалик дугли урчуқ пайдо бўлди ва ип тайерлаш анча осонлашди. Ўзбекистонда қад. урчу қанча такомиллаштирилиб, ғилдиракли чарх ясалди. Бундай чархнинг ғилдираги қўлда айлантириларди, шунда унинг урчуғи чилвир орқали уёқдан-буёққа буриларди. Борабора чарх такомиллаштирила борилди. Урчуқ ёки чархда ип Й. учун толалар олдин ёғоч тароқларда тараб текислаб олинар эди. Й. учун тайёрлаб олинган толалардан пиликлар тайёрланиб, улардан ингичка-йўғонлиги деярли бир хил иплар эшиларди. Қўлда Й. усули айрим жойларда ҳозир ҳам қўлланади.

Машинада Й. 18-а.дан бошлаб ривожлана бошлади. Узлуксиз ишлайдиган биринчи урчуқли Й. машинасига Буюк Британияда 1738 й. патент берилган. Унда чўзиш асбоби хам бўлган. Бундай машинада толаларни чўзиш, бураш (эшиш) ва ўраш (ғалтакка ўраш) жараёнлари бажарилган. Й. машинаси аста-секин такомиллаштира борилди. 1823 й.да даврий ишлайдиган автомат Й. машинаси, 1870 й.да эса узлуксиз ишлайдиган ҳалқасимон Й. машинаси ихтиро қилинди. Шундан сўнг Й. машиналарининг янги-янги моделлари яратилди. Англия, Франция, Германия, АҚШ, Россияда Й. ф-калари қурилди. Ҳозир Й. жараёни, асосан, автомат машиналарда амалга оширилади.

Ўзбекистонда Й. корхонасини ҳам ўз ичига олган дастлабки тўқимачилик ф-каси 1926 й.да Фарғонада қурилди. Кейинчалик Тошкент тўқимачилик комбинати барпо қилинди (1932—40). Унинг таркибида Й. фабрикаси хам бор. Ҳозир бу корхона жуда йириклашиб кетган. Тошкент тўқимачилик машиналари з-ди 1946 й. дастлабки пилик тайерлаш ва Й. машиналарини ишлаб чиқара бошлади. «Ўзбектўқимачиликмаш» бирлашмасида (1971 дан) пилик тайерлаш, Й., ҳалқали Й., Й.-пишитиш ускуналари ишлаб чиқарилади. Ўзбекистон машинасозлигида Й., эшиш-пишитиш, калавалаш жараёнларини биргаликда бажарадиган ҳалқали Й. (жун толалари учун) ва Й.-пишитиш (пахта толалари учун) машиналари яратилди. Булардан 5 хил русумли машиналар чет элларга экспорт қилинади. Жумладан, ПК-100 русумли Й.-пишитиш машинаси Брно (Словакия, 1965), Пловдив (Польша, 1966) Халқаро ярмаркаларида олтин медаль олган (қ. Йигириш машинаси).

Машинада Й. жараёни толаларни Й.га тайерлаш, Й.нинг ўзи, ипни пардозлаш ва ўраш босқичларини ўз ичига олади. Ипни тайёрлашда толалар тозаланади, пишитилади, узунлиги ва йўғон-ингичкалиги бўйича хилланади, таралади, бир оз пишитилиб пилик ҳосил қилинади. Бу ишлар бирин-кетин саваш, титиш, тараш, чўзиш ва пилик машиналарида бажарилади. Ипни пардозлашда унинг сирти тозаланади, ипак ва жун толаларидан йигирилган ипнинг туклари куйдирилади, ип назорат тирқишидан ўтказилади. Тайёр ип ғалтаклар, қогоз патронлар ва бобиналарга ўралади.

Машинада йигириладиган толаларнинг хоссалари ва олинадиган ипнинг нимага ишлатилишига қараб, Й.нинг 3 тизими, яъни оддий (карда), қайта тараш ва аппарат тизимлари қўлланади. Ўртача йўғонликдаги узун толалар оддий тизимда, ингичка узун толалар қайта тараш тизимида, калта толалар аппарат тизимида йигирилади. Бу тизимлар бир-биридан толаларни тараш усули б-н фарқ қилади. Булардан ташқари, штапель тизими ҳам бор. У элементар кимёвий толалар дастасидан калава ип олишда қўлланади. Бу тизимда толаларни титиш, саваш ва тараш жараёнлари бўлмайди. Айтиб ўтилган тизимларда қўлланадиган Й. машиналарининг ҳаммасида урчуқ бор. Амалда урчуқсиз Й. машиналари ҳам қўлланади. Уларда толаларни бураш ва ипни ўраш жараёнларини мустақил иш қисмлари бажаради. Й. пайтида толаларга таъсир қиладиган кучларни қисобга олиб урчуқсиз Й.нинг ушбу усулларини санаб ўтиш мумкин: пневмомеханик, уюрмавий ва электр механик усуллар. Урчуқсиз Й. машиналарининг иш унумдорлиги урчукли машиналарникидан 2—3 марта юқори бўлади.

Текстурланган (қайишоқлиги юқори) таркибий ип ҳар хил киришимли кимёвий толалардан карда ёки тарокли (кайта тараш) тизимда йигириб олинади. Меланж (олачипор) ип ҳар хил рангга бўялган толалар аралашмасидан йигириб олинади. Пишитилган калава ип Й.-пишитиш машиналарида ёки пишитиш машиналарида тайёрланади. Й.нинг юкррида айтиб ўтилган барча усуллари ҳозир қам (жойига қараб) қўлланади.

Ад.: Марасулов Ш. Р., Будпиков В. И., Толали материалларнинг механик технологияси, Т., 1971; Букаев М. Т., Ипгазлама ишлаб чиқаришнинг умумий технологияси, Т., 1984.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.