Çatiştiriş
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30-b. — ziyouz.com
Çatiştiriş - uruğlaniş jarayonida irsiy jihatdan birbiriga öxşamaydigan ikkita jinsiy hujayra (gameta)ning tabiiy yoki sun'iy qöşilişi. Ç. natijasida paydo bölgan nayel gen böyiça geterozigotali holatda turadi. Uning birbiriga öxşaş bölmagan otaona gametalari bilan turli allellari duragay murtakka (zigotaga) ötgan böladi. Duragay organizm otaonasining belgi va xususiyatlariga ega böliş bilan birga, otaonasining jinsiy hujayralari orqali ularga ötgan irsiy imkoniyatlarning muayyan juftlaşişi, rivojlanişi va namoyon bölişi kabi xususiyatlarga ham ega böladi. Tanlaş, odatda, duragaylarning ikkinçi böğinida ötkazilib, köpinça beşinçioltinçi böğinlargaça, gomozigotali nusxalar olingungaça takrorlanadi (q. Gomozigotalik). Duragayda otaonadan birortasining belgi xususiyatlarini kuçaytiriş uçun takroriy (bekkross) Ç. (avlodni ota yoki ona şakli bilan kayta Ç.) ötkaziladi.
Ösimliklar amaliy seleksiyasida oddiy va murakkab Ç. qöllaniladi. Ikkita onaona şakllari örtasida bir marotaba ötkazilgan çatiştiriş oddiy Ç.ga kiradi (q. Juft çatiştiriş). Ç.ga birinketin ikkitadan ortiq otaona şakllari jalb etilsa, murakkab Ç. hisoblanadi (q. Duragaylaş).
Çorvaçilikda mollarning nayel sifatini oşiriş hamda yangi sermahsul zotlarni yaratişda Ç.ning: a) qon quyiş; b) qon singdiriş; v) zavod çatiştirişi; g) sanoat çatiştirişi; d) navbatli çatiştiriş usullari qöllaniladi.
Özbekiston çorvaçiligida mahalliy qoramollarni şvits zoti b n Ç.ning qon singdiriş usulida qöngir tusli qoramol podalari şakllaşirilgan. Ç.ning murakkab zavod usulida buşuyev zoti yaratilgan. Ç.ning qon quyiş usulida respublikada rnlaştirilgan barça zotlar «yaxşilovçi» zotlar bilan takomillaştirilmoqda. Ç.ning sanoat usuli sut yönalişidagi qoraola va qizil çöl zotlari, göşt yönalişidagi gereford, aberdinangus, şarole, kian, santagertruda va b. zotlar bilan juftlaştirişda qöllanilib, tez yetiluvçan va serpuşt bölgan birinçi çatişma avlodlari olingan.
Duragay va çatişmalar ösimlik hamda hayvonlarning xöjalik jihatidan foydali belgilari böyiça tanlaş, saralaş, yangi zotlar va navlar yetiştiriş uçun dastlabki material böladi.
Bahodir Normatov, Ubaydulla Nosirov.
Q.: Duragaylaş, Gomozigotalik, Juft çatiştiriş
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАТИШТИРИШ - уруғланиш жараёнида ирсий жиҳатдан бирбирига ўхшамайдиган иккита жинсий ҳужайра (гамета)нинг табиий ёки сунъий қўшилиши. Ч. натижасида пайдо бўлган наел ген бўйича гетерозиготали ҳолатда туради. Унинг бирбирига ўхшаш бўлмаган отаона гаметалари билан турли аллеллари дурагай муртакка (зиготага) ўтган бўлади. Дурагай организм отаонасининг белги ва хусусиятларига эга бўлиш билан бирга, отаонасининг жинсий ҳужайралари орқали уларга ўтган ирсий имкониятларнинг муайян жуфтлашиши, ривожланиши ва намоён бўлиши каби хусусиятларга ҳам эга бўлади. Танлаш, одатда, дурагайларнинг иккинчи бўғинида ўтказилиб, кўпинча бешинчиолтинчи бўғинларгача, гомозиготали нусхалар олингунгача такрорланади (қ. Гомозиготалик). Дурагайда отаонадан бирортасининг белги хусусиятларини кучайтириш учун такрорий (беккросс) Ч. (авлодни ота ёки она шакли билан кайта Ч.) ўтказилади.
Ўсимликлар амалий селекциясида оддий ва мураккаб Ч. қўлланилади. Иккита онаона шакллари ўртасида бир маротаба ўтказилган чатиштириш оддий Ч.га киради (қ. Жуфт чатиштириш). Ч.га биринкетин иккитадан ортиқ отаона шакллари жалб этилса, мураккаб Ч. ҳисобланади (қ. Дурагайлаш).
Чорвачиликда молларнинг наел сифатини ошириш ҳамда янги сермаҳсул зотларни яратишда Ч.нинг: а) қон қуйиш; б) қон сингдириш; в) завод чатиштириши; г) саноат чатиштириши; д) навбатли чатиштириш усуллари қўлланилади.
Ўзбекистон чорвачилигида маҳаллий қорамолларни швиц зоти б н Ч.нинг қон сингдириш усулида қўнгир тусли қорамол подалари шакллаширилган. Ч.нинг мураккаб завод усулида бушуев зоти яратилган. Ч.нинг қон қуйиш усулида республикада рнлаштирилган барча зотлар «яхшиловчи» зотлар билан такомиллаштирилмоқда. Ч.нинг саноат усули сут йўналишидаги қораола ва қизил чўл зотлари, гўшт йўналишидаги герефорд, абердинангус, шароле, киан, сантагертруда ва б. зотлар билан жуфтлаштиришда қўлланилиб, тез етилувчан ва серпушт бўлган биринчи чатишма авлодлари олинган.
Дурагай ва чатишмалар ўсимлик ҳамда ҳайвонларнинг хўжалик жиҳатидан фойдали белгилари бўйича танлаш, саралаш, янги зотлар ва навлар етиштириш учун дастлабки материал бўлади.
Баҳодир Норматов, Убайдулла Носиров.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.