Çatqol tizmasi

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 33–34-b. — ziyouz.com

Çatqol tizmasi - Ğarbiy Tyan şandagi toğ tizmasi. Qirğiziston va Özbekiston hududlarida. Farğona va Çatqol vodiylarini birbiridan ajratib turadi. Jan.ğarbdan şim.şarqqa 220 km çözilgan. Şim.şarqiy qismida Talas Olatovidan Terekbel dovonining ğarbroğida ajralgan, jan.ğarbda Çirçiq vodiysida tugaydi. Bal. 3000—3500 m, eng baland joyi 4503 m. Ç.t. da birbiridan daryolar bilan ajralgan bir kança toğ massivlari bor. Bulardan yiriklari Surenota, Qizilnura, Uçtoş, Araşon, Sargardon, Qumbel va b. Ç.t. asimmetrik tuzilişga ega. Şim. va şim.ğarbiy yon bağirlari Çatqol daryosi vodiysidan tik kötarilgan. Jan. va jan.şarqiy yon bağirlari esa kiyaroq. Suvayirğiç qismida köplab tik kötarilgan çöqqilar bor. Yon bağirlari ziç daryo vodiylari bilan kesilgan, denudatsion yuzalar tarqalgan.

Tektonik jihatdan gersin burmalanişi davrida şakllangan antiklinoriy. Hoz. balandligiga bugungi kunlarda ham davom etayotgan yangi tektonik harakatlar ta'sirida kötarilgan. Ç.t., asosan, paleozoy davri çökindi, metamorfik, otqindi toğ jinslari (slanets, ohaktoş, granit, granodiorit, porfir va b.)dan taşkil topgan. Etaklarida paleogen, neogen, törtlamçi davr şağal, gil, konglomerat, lyoss katlamlari uçraydi. Suvayirğiç va unga yondoş qismlarida qad. muzliklar qoldirgan muzlik yotqiziqdari (morenalar) ham tarqalgan. Iqlimi kontinental, kişi sovuq, yozi salqin, sernam. Yiliga 1000 mm dan ziyod yoğin tuşadi (ğarbiy qismida yoğingarçilik kamroq). Tuproqösimlik qoplami balandlik mintaqalari böyiça toğdaşt mintaqasidan boşlanib, abadiy qorlar bilan qoplangan nival mintaqada tugaydi. Tizmaning etaklarida böz tuproqlar tarqalgan. Ularda lola, lolaqizğaldoq, rang, qönğirboş, oq kavrak, buğdoyiq, çalov, betaga, taktak, bötaköz, butalardan dölana, togolça, aççiqbodom va b. ösadi. Yuqoriroq qismlarida qönğir toğörmon, kaştan tuproqlarda baland böyli ötlar, tikanli bodom, dölana, zirk, arça, yonğoq, qoraqarağay, zarang, qayin va b. uçraydi. 3000 m balandlikda subalp, alp ötloqdari mavjud. TTGuningdek, muşukquyruq, alp lolasi, yovvoyi piyoz, kiziltikan, kavrak va b. ösadi. Yovvoyi hayvonlardan qobon, börsiq, olmaxon; tizmaning baland qismlarida kiyik, qor qoploni, silovsin, böri, ayiq, tulki va b.; quşlardan kaklik, kaptar, bulbul, qirğiy, loçin, kalxat va b. uçraydi.

Ç.t. hududida Sariçelak qöriqxonasi va UgomÇatqol davlat tabiat milliy boği taşkil etilgan. Ç.t.ning tabiiy resurslaridan eng muhimlari: qazilma boyliklar, suvenergiya resurslari, şifobaxş iqlimi, mevali va dorivor ösimliklaridir.

Murod Mamatqulov.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧАТҚОЛ ТИЗМАСИ - Ғарбий Тянь шандаги тоғ тизмаси. Қирғизистон ва Ўзбекистон ҳудудларида. Фарғона ва Чатқол водийларини бирбиридан ажратиб туради. Жан.ғарбдан шим.шарққа 220 км чўзилган. Шим.шарқий қисмида Талас Олатовидан Терекбел довонининг ғарброғида ажралган, жан.ғарбда Чирчиқ водийсида тугайди. Бал. 3000—3500 м, энг баланд жойи 4503 м. Ч.т. да бирбиридан дарёлар билан ажралган бир канча тоғ массивлари бор. Булардан йириклари Суренота, Қизилнура, Учтош, Арашон, Саргардон, Қумбел ва б. Ч.т. асимметрик тузилишга эга. Шим. ва шим.ғарбий ён бағирлари Чатқол дарёси водийсидан тик кўтарилган. Жан. ва жан.шарқий ён бағирлари эса кияроқ. Сувайирғич қисмида кўплаб тик кўтарилган чўққилар бор. Ён бағирлари зич дарё водийлари билан кесилган, денудацион юзалар тарқалган.

Тектоник жиҳатдан герцин бурмаланиши даврида шаклланган антиклинорий. Ҳоз. баландлигига бугунги кунларда ҳам давом этаётган янги тектоник ҳаракатлар таъсирида кўтарилган. Ч.т., асосан, палеозой даври чўкинди, метаморфик, отқинди тоғ жинслари (сланец, оҳактош, гранит, гранодиорит, порфир ва б.)дан ташкил топган. Этакларида палеоген, неоген, тўртламчи давр шағал, гил, конгломерат, лёсс катламлари учрайди. Сувайирғич ва унга ёндош қисмларида қад. музликлар қолдирган музлик ётқизиқдари (мореналар) ҳам тарқалган. Иқлими континентал, киши совуқ, ёзи салқин, сернам. Йилига 1000 мм дан зиёд ёғин тушади (ғарбий қисмида ёғингарчилик камроқ). Тупроқўсимлик қоплами баландлик минтақалари бўйича тоғдашт минтақасидан бошланиб, абадий қорлар билан қопланган нивал минтақада тугайди. Тизманинг этакларида бўз тупроқлар тарқалган. Уларда лола, лолақизғалдоқ, ранг, қўнғирбош, оқ каврак, буғдойиқ, чалов, бетага, тактак, бўтакўз, буталардан дўлана, тоголча, аччиқбодом ва б. ўсади. Юқорироқ қисмларида қўнғир тоғўрмон, каштан тупроқларда баланд бўйли ўтлар, тиканли бодом, дўлана, зирк, арча, ёнғоқ, қорақарағай, заранг, қайин ва б. учрайди. 3000 м баландликда субальп, альп ўтлоқдари мавжуд. ТТГунингдек, мушукқуйруқ, альп лоласи, ёввойи пиёз, кизилтикан, каврак ва б. ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан қобон, бўрсиқ, олмахон; тизманинг баланд қисмларида кийик, қор қоплони, силовсин, бўри, айиқ, тулки ва б.; қушлардан каклик, каптар, булбул, қирғий, лочин, калхат ва б. учрайди.

Ч.т. ҳудудида Саричелак қўриқхонаси ва УгомЧатқол давлат табиат миллий боғи ташкил этилган. Ч.т.нинг табиий ресурсларидан энг муҳимлари: қазилма бойликлар, сувэнергия ресурслари, шифобахш иқлими, мевали ва доривор ўсимликларидир.

Мурод Маматқулов.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.