Çatqol tizmasi

Çatqol tizmasi — Ğarbiy Tyanşandagi toğ tizmasi; Qirğiziston va Özbekiston hududida joylaşgan. ÖzME'ga köra, u Farğona va Çatqol vodiylarini bir-biridan ajratib turadi. Rusça Vikipediyaga köra, tizma Qirğizistonning Jalolobod viloyati va Özbekistonning Toşkent viloyati örtasida yotadi va Farğona vodiysini şimoli-ğarbdan örab turadi.12

ÖzME'ga köra, tizma janubi-ğarbdan şimoli-şarqqa 220 km ga çözilgan; rusça Vikipediya uning uzunligini taxminan 200 km deb beradi. Şimoli-şarqda u Talas Olatovidan Terekbel dovonining biroz ğarbida ajralib çiqadi, janubi-ğarbda esa Çirçiq vodiysida tugaydi. Inglizça Vikipediyaga köra, tizma janubi-ğarbda Ohangaron daryosining öng sohiligaça yetib boradi. ÖzME ma'lumotiga köra, örtaça balandligi 3000–3500 m, eng baland nuqtasi 4503 m; rusça Vikipediya bu çöqqini Çatqol çöqqisi deb ataydi va Katta Çimyon (3309 m), Qizilnura (3267 m) kabi çöqqilarni ham tilga oladi.

ÖzME'ga köra, tizmada daryo vodiylari bilan ajralgan bir neça yirik toğ massivi bor: Surenota, Qizilnura, Uçtoş, Araşon, Sargardon, Qumbel va boşqalar. Tizmaning tuzilişi nosimmetrik: şimoliy va şimoli-ğarbiy yonbağirlari Çatqol daryosi vodiysidan tik kötariladi, janubiy va janubi-şarqiy yonbağirlari esa nişabroq. Rusça Vikipediyaga köra, janubiy yonbağirning kengligi 35–50 km, şimoliysi esa atigi 12–18 km. Suvayirğiç qismida tik çöqqilar köp, vodiylar boşida qadimgi muzlanişning izlari saqlangan.

ÖzME'ga köra, Çatqol tizmasi gersin burmalanişi davrida şakllangan antiklinoriydir va hozir ham davom etayotgan yangi tektonik harakatlar natijasida kötarilib bormoqda. U asosan paleozoy erasining çökindi, metamorfik va otqindi jinslari — slanets, ohaktoş, granit, granodiorit va porfirdan tuzilgan. Etaklarida paleogen, neogen va törtlamçi davrlarning şağal, gil, konglomerat va lyoss qatlamlari, baland qismlarida esa qadimgi muzliklar qoldirgan morenalar uçraydi.

ÖzME'ga köra, iqlimi kontinental: qişi sovuq, yozi salqin va nam; yiliga 1000 mm dan ortiq yoğin yoğadi, ğarbiy qismida esa kamroq. Rusça Vikipediyaga köra, 2000 m dan baland joylarda qor noyabrdan maygaça yotadi, muzliklar asosan şimoliy yonbağirlarda töplangan.

Ösimlik qoplami balandlik böyiça almaşadi. ÖzME'ga köra, etaklardagi böz tuproqlarda lola, qizğaldoq, rang, buğdoyiq, dölana va aççiqbodom ösadi. Yuqoriroqda qönğir toğ-örmon tuproqlarida yonğoq, arça, zarang, qayin, zirk va baland ötlar uçraydi. Taxminan 3000 m dan subalp va alp ötloqlari boşlanadi, eng yuqorida abadiy qorlar mintaqasi joylaşgan.

ÖzME'ga köra, tizmada qobon, börsiq, olmaxon, baland qismlarida kiyik, qor qoploni, silovsin, böri, ayiq va tulki yaşaydi; quşlardan kaklik, kaptar, bulbul, qirğiy, loçin va kalxat uçraydi. Rusça Vikipediyaga köra, toğ daryolarida baliqlarning uç turi, jumladan oddiy marinka yaşaydi. Tizma hududida Sariçelak qöriqxonasi va Ugom-Çatqol davlat milliy tabiat boği taşkil etilgan. ÖzME uning asosiy tabiiy boyliklari sifatida foydali qazilmalar, gidroenergetika resurslari, şifobaxş iqlim hamda mevali va dorivor ösimliklarni sanaydi.