Tabiati. Q.ning köp qismi Tyanşan toğlarida, qolgan qismi Pomir-Olay toğlarida joylaşgan. Mamlakat hududining 94% dengiz sathidan 1000 m dan balandda. 1/2 qismi 3000—4000 m baladliklar orasida. Parallel toğ tizmalari, asosan, kenglik böylab yönalgan. Şarqida (Xitoy bilan çegara yaqiiida) Ğalaba çöqqisi (7439 m) bor. Içki Tyanşan toğ tizmalarining relyefi alp tipli bölib, ular vodiy va soyliklar bilan ajralgan. Terskay Olatov b-n Kungay Olatov tizmalari orasida Issiqköl soyligi bor. Q.ning garbiy qismida Ğarbiy Tyanşan toğlari joylaşgan (Talas vodiysi, Talas Olatovi va Çatqol tizmalari). Q.ning jan.-ğarbiy qismiga Farğona soyligining şim., şarqiy va jan. çekkalari kiradi. Jan. da turkiston tizmasining şim. yon bağri, Olay tizmasi, Olay vodiysi va Orqa Olay tizmasi şim. yon bağri Q.ga karaşli.
Foydali qazilmalardan neft, gaz, qönğir kömir va toşkömir, oltin, temir, alyuminiy, volfram, mis, qalay, simob, qöğoşin-rux, surma rudalari konlari bor.
Iqlimi kontinental iqlim, yogin miqdori örtaça, havo quruq va kam bulutli. Relyefi toğli va balandliklar farqi katta bölganligi uçun iklimi quruq subtropik iqlimidan baland toğ tundrasi iqlimigaça özgarib boradi. Yanv.ning örtaça t-rasi vodiylarda —1» dan —8» gaça, toğlarda —8» dan -27» gaça; iyulda vodiylarda 20»—27», baland toğlarda 5» va undan past. Yillik yoğin Tyanşan şarqida 180—250 mm dan Farğona tizmasining jan.-ğarbiy yon bağrida 900 — 1000 mm gaça. Toğ tepalarida muzliklar bor. Ularning yiriklari mamlakat şarqiy çekkasidagi Jan. Inilçek va Şim. Inilçek muzliklaridir.
Daryolari Orol depgizi, Tarim, Issiqköl va Balxaş köli havzalariga mansub. Yirik daryolari: Norin, Çu, Talas. Q.da 1923 köl bor. Yiriklari: Issiqköl, Sönköl, Çatirköl. Tuproqlari çöl va yarim çöl yerlarda böz tuproq, daryo qayirlari va köl sohillarida allyuvial, ötdoqi va ötloqi-botqoqtuproqlar. Toğlarning çöl-daşt mintaqasida qönğir tuproqlar, quruq daştli mintaqada kaştan tuproqlar, toğlarning sernam yon bagirlarida qora tuproqlar, toğ tepalarida toğ-örmon tuproqlarining har xil turlari tarqalgan.
Q.da ösimliklarning 3,5 mingdan ziyod turi ösadi. Mamlakat hududining 4% dan ortiği örmon. Yonğoqzor-mevazor örmonlar mayd. 265 ming ga. 3600— 4000 m balandliklar sovuq çöl va toğ tundralaridan iborat.
Hayvonot dunyosi boy. Çöl va daştlarda har xil kemiruvçidar, sudralib yuruvçilar, quşlar; örmonlarda qöngir ayiq, silovsin, töngiz, böri, örmon suvsari, toğlarda toğ takasi, qor qoploni, ular, toğ suvsari, yumronqoziq va h.k. yaşaydi. Suv havzalarida baliqning 60 dan ortiq turi uçraydi. Möynali hayvonlar iqlimlaştirilgan. Hududida Issiqköl, Sariçelak. Beşorol qöriqxonalari, Ola-Arça tabiiy milliy boğ bor.
Aholisi, asosan, qirğizlar (67%). Şuningdek, özbek, dungan, uygur, rus, ukrain, tatar, qozoq, tojik va b. ham yaşaydi. Davlat tili — qirgiz tili; rus tiliga rasmiy til maqomi berilgan. Dindorlarning aksariyati musulmon-sunniylar. Şahar aholisi 35,2%. Yirik şaharlari: Bişkek, Uş, Jalolobod. Töqmoq.
Tarixi. Q.da topilgan arxeologik yodgorliklar bu hududda taxm. 300 ming yil ilgari odam yaşaganligidan darak beradi. Mil.av. 3-ming yillik oxiri — 2-ming yillik boşlarida avval mis, keyinçalik jezdan işlangan qurollar tarqalgan. Q.ning şim.da saklar qabila ittifoqi (mil.av. 7— 3-a.lar), keyinçalik ular örnida usunlar (mil.av. 2-a. — mil. 2-a.) qabila ittifoqi mavjud bölgan. Janubiy r-nlar mil.av. 2—1-a. larda Davan davlati, keyinçalik mil. 1—4-a.larda kuşon podşoligi tarkibida bölgan. 5-a.da Q. şim.dagi köçmançi qabilalar ötroklaşa boşladi. 6—7-a. larda Q. Turk xoqonligi tarkibida böldi. Q. Ğarbiy Turk xoqonligining markazi bölib, xoqonlik poytaxti — Suyob ş. Çu vodiysida (Töqmoq ş. örnida) joylaşgan. Şim. K.da ötroqhayotning rivojlanişida Örta Osiyoning dehqonçilik vohalaridan köçib kelgan aholining roli katta bölgan. 6—8-a.larda köçmançi turkiy qabilalar Örxun-Yenisey yozuvidan, ötroq aholi suğd yozuvidan foydalangan. Q. hududida şomoniylik, zarduştiylik, buddaviylik va xristian dinlari tarqalgan. 8-a.ning boşida Q.dagi siyosiy hokimiyat turgaş zodagonlari qöliga ötgan. 8-a. örtalarida Oltoydan Tyanşanga qarluqlar kelib, bu yerdagi hokimiyatni egallab olişgan. Qarluqlar hukmronligi 10-a. örtasiga qadar davom etgan. Tyanşanda qirğiz qabilalari yaşagani haqidagi ilk yozma manbalar 10-a.ga oiddir. Bu davrda Çu va Talas vodiylarida şahar va qişloqlar soni köpaygan. Ular Issiqköl qirğoqlarida ham vujudga kelgan. Şahar va qişloqlar aholisi — Örta Osiyoning boşqa viloyatlari bilan boğliq bölgan hunarmandlar va savdogarlar köçmançilari ip-gazlama, çarm, yoğoç, sopol, metall buyumlar, ğalla, quruq meva va b. bilan ta'min-lab turişgan.
Köçmançilar şaharlarga çorvaçilik mahsulotlarini yetkazib berganlar. Qarluqlar mulkining markazi — Çu vodiysi orqali Buyuk ipak yöli ötgan. 10- a. örtasidan taxm. 12-a. örtalarigaça Q. hududida Qoraxoniylar davlatinnng asosiy qismi joylaşgan. Çu vodiysida davlat poytaxti — Bolasoğun (hoz. Börona ş. xarobasi) bölgan. 10— 12-a. larda Talas vodiysi kumuş va b. metallar işlab çiqarilişining yirik markazi hisoblangan. Köplab şaharlarda (Bolasoğun, Özgan va b.) hunarmandçilik, savdo va madaniyat taraqqiy etgan. 13-a. boşida boşlangan möğullar istilosi qirğiz xalqi şakllanişi jarayonini uzoq muddatga töxtatib qöygan, köplab şahar-qişloqlar (14-a. boşiga kelib) vayron bölgan, ötroq dehqonçilik xöjaliklari tanazzulga yuz tutgan. Şim. Q.da şu davrdan boşlab yarim köçmançi çorvadorlik xöjalikning yetakçi tarmoğiga aylangan. Örta Osiyoga möğullar bilan birga köplab köçmançi qabilalar köçib kelgan. Tyan-şanning bir qismi va Şarqiy Turkiston Çiğatoy ulusi tarkibiga kirgan. Çiğatoy ulusining parçalanişi (1348) natijasida Qaşqar, Yettisuv ölkasi va Ili vohasida Möğuliston davlati taşkil topgan. Çiğatoy xonlaridan Muborakşoh va Baroqxon qöl ostidagi qabilalar bilan Yettisuvdan Movarounnahrga köçib ötadilar. muborakşoh Ohangaron vohasiga, Baroqxon esa Çağoniyonga kelib örnaşadi. Bu hol Çiğatoy ulusining ikkiga bölinib ketişiga sabab bölgan. Şu vaqtdan boşlab, ulusning şarqiy va şim.-şarqiy qismida qolgan turkiy va möğul qabilalari özlarini möğullar, mamlakatni esa Möğuliston deb atay boşladilar. 1348 y. Çiğatoy naslidan bölgan Tuğluq Temur Möğuliston xoni qilib kötarilgan. Amir Qamariddin hukmronligi davrida Amir Temur unga qarşi 1370—90 y.larda 7 marta qöşin tortib borgan va uni öziga tobe etgan. Amir Temur vafotidan söng temuriylar davrida Uluğbek 1425 y. Möğulistonga zafarli yuriş qilgan. 15-a.ning oxirida Möğuliston mayda-mayda qismlarga ajralib ketgan. 15-a.ning 2-yarmida Şim. Q. hududida qirğiz qabilalarining birlaşuvi natijasida dastlabki mustaqil xonlik vujudga kelgan, uning aholisini bu davrga kelib şakllangan qirğiz xalqi taşkil etgan.
16-a.ning 1-yarmida qirğizlar oyratlar bosqiniga qarşi uzoq muddat kuraş olib borganlar. 17—18-a. boşlarida Şarqiy Turkistonning siyosiy hayotida qirğizlarning iştiroki kuçaygan. 18- a. oxiri —19-a. boşlarida qirğizlar Rossiyadan panoh izlay boşladilar. Bunga ularni murakkab taşqi siyosiy vaziyat, içki ahvolning turğun emasligi va özaro savdo-sotiqdan manfaatdorlik majbur qilgan. 1814 y. va 1824 y. larda Issiqköl qirğizlari delegatsiyasi Rossiyaning Ğarbiy Sibirdagi ma'murlari huzuriga borişgan. 19-a.ning 1-çoragida Qöqon xonligi qöşinlarining qirğizlar ustiga harbiy yurişlari rus-qirğiz munosabatlarini töxtatgan. Qirğizlar Qöqon xonligi tarkibiga kirişgan. Bu davrda qöqonliklar tomonidan Pişpak (hoz. Bişkek), Töqmoq, Darautqörğon va b. qal'alar qurilgan. 19-a. ning 60—70- y.larida butun Q. Rossiya imperiyasi tarkibiga qöşib olindi; avval Turkiston viloyati (1865—67), söng Turkiston general-gubernatorligi (1867—1917) tarkibida böldi. 1917 y. noyab. — 1918 y. iyunda sovet hokimiyati örnatildi. 1918 y. apr.da q. yangi tuzilgan Turkiston ASSR tarkibiga kirdi. 1921—22 y.larda yer-suv islohoti ötkazildi. 1924 y. Örta Osiyoda milliy davlat çegaralanişi ötkazilişi natijasida 1924 y. 14 okt.da RSFSR tarkibida Qora-qirğiz muxtor viloyati taşkil etildi. 1925 y. 25 mayda Qoraqirğiz muxtor viloyati Qirğiz muxtor viloyatiga, 1926 y. 1 fev. dan Qirğiziston ASSR ga, 1936 y. 5 dek. dan SSSR tarkibidagi ittifoqdoş respublikaga aylantirildi. 1990 y. dek. dan Q. Respublikasi deb ataldi. 1991 y. 31 avg. da respublika Oliy Kengaşi Q.ni mustaqil, suveren, demokratik davlat deb e'lon qildi. 1993 y. 5 maydan Qirğiz Respublikasi deb nomlandi.
2005 y. martda Q.da yuzaga kelgan iqtisodiy-ijtimoiy vaziyat amaldagi prezident A. Aqayevni öz lavozimidan ketişga majbur etdi. Q. — 1991 y. 31 dek.dan MDH tarkibida. 1992 y.dan BMT a'zosi. Milliy bayrami — 31 avg. — Davlat mustaqilligi kuni (1991).
Asosiy siyosiy partiya va kasaba uyuşma birlaşmalari. Q. agrar partiyasi, 1933 y. taşkil etilgan; Q. agrarmehnat partiyasi, 1994 y. asos solingan; «Ar-Namis» («Or-Nomus») partiyasi, 1999 y. tuzilgan; Q. xotin-qizlari demokratik partiyasi, 1994 y. ta'sis etilgan; q. demokratik harakati, 1993 y. taşkil etilgan; Q. Kommunistik partiyasi, 1999 y. asos solingan; «Mamlakatim» harakati partiyasi, 1998 y. taşkil etilgan; «Manas-el» («Manas xalqi») ma'naviy tiklaniş partiyasi, 1998 y.tuzilgan; Q. kommunistlari partiyasi, 1992 y. asos solingan; «Erkin Qirğiziston» progressiv-demokratik partiyasi, 1991 y. tuzilgan; «Ata-Meken» («Vatan») sotsialistik partiyasi, 1992 y. ta'sis etilgan. Q.kasaba uyuşmalari federatsiyasi, 1925 y. tuzilgan.
Xöjaligi. Q. agrar-industrial mamlakat. Yalpi milliy mahsulotda sanoat 20,5%, q.x. 38,4%, xizmat körsatiş tarmogi 12%, savdo 10,1% ni taşkil etadi.
Sanoatining yetakmi tarmoqlari: maşinasozlik (q.x. maşinalari, metall kesuvçi stanoklar, elektrotexnika buyumlari, priborlar va b.), rangli mstallurgiya (simob, surma va qörgoşin-rux rudalarini qazib oliş va boyitiş), neftni qayta işlaş, yengil (ip-gazlama, jun, ipak matolar, trikotaj, kön-poyabzal, tikuvçilik buyumlari i.ç., gilam töqiş; asosiy markazlari — Uş, Bişkek), oziq-ovqat (göşt-sut, un-yorma va b., yirik korxonalar Bişkek ş.da joylaşgan) sanoati. Kömir, gaz va neft qazib olinadi. Quriliş materiallari (sement, şifer, devor panellar) işlab çiqariladi. Yiliga 12,9 mlrd. kVt-soat elektr energiyasi hosil qilinadi (GES va issiqlik elektr st-yalarida). Norin daryosida Töqtağul, Uçqörğon, Kurpsoy, Toşkömir GESlari, Alamadin GESlar kaskadi işlaydi. Bişkekda yirik issiqlik elektr st-yasi mavjud.
Qişloq xöjaligi uçun yaroqli yerlar mayd. 10,1 mln. gektar (mamlakat hududining 50,9%). 1 mln. gektar yer suğoriladi. Q.x.ning yetakçi tarmoği — çorvaçilik (yalpi mahsulotning 55%), asosan mayin va yarim mayin junli qöyçilik; sut-göşt çorvaçili-gi, yilqiçilik ham rivojlangan. mamlakatda 988 ming qoramol, 88 ming çöçqa, 3765 ming qöy va eçki, 360,7 ming yilqi, 2100 ming uy parrandasi bor (2002). Dehqonçilikning asosiy tarmoği — paxta, tamaki, efir moyli ekinlar yetiştiriş; şuningdek, yem-xaşak ekinlari, ğalla (buğdoy, arpa, makkajöxori), kartoşka, sabzavot, poliz ekinlari ekiladi. Mevaçilik, tokçilik va boğdorçilik rivojlangan. Qand lavlagi va beda urugi olinadi.
Transportining asosiy turi — avtomobiltransporti. Avtomobil yöllarining umumiy uz. 28 ming km (19 ming km umumiy foydalaniş yöllari). T.y.lar uzunligi 417 km (2002). Issiqkölda muntazam kema qatnaydi. Içki suv yöllari uz. 460 km. «Kirgizstai aba joddoru», «Itek Eyr», «Altin Eyr» milliy aviatsiya kompaniyalari samolyotlari dunyoning bir qança mamlakatlariga uçadi. q. hududidan Buxoro —Toşkent— Bişkek — Olmaota gaz quvuri ötgan; Maylisoy—Jalolobod—Öş gaz quvuri mavjud.
Çetga oltin, paxta tolasi, oziq-ovqat, yengil sanoat mahsulotlari, elektr energiyasi, tamaki, metall, jihozlar va b. çiqaradi; çetdan sanoat jihozlari va buyumlari, keng iste'mol mollari oladi. Taşqi savdoda Rossiya, Özbekiston, Xitoy, Germaniya, Qozoğiston, Turkiya, AQŞ bilan hamkorlik qiladi. Pul birligi — som.
Tibbiy xizmati. Respublikada 30 ming örinli 250 dan ziyod kasalxona muassasalarida 15 ming vraç, 30 mingdan ortiq örta tibbiyot xodimi işlaydi. Vraç va örta tibbiyot xodimlari Tibbiyot in-t va bilim yurtlarida tayyorlanadi. Respublika hududida 24 sanatoriy, 21 sanatoriy-profilaktoriy, 57 dam oliş pansionati, 11 dam oliş uyi, 43 bolalar soğlomlaştiriş majmuasi va b. dam oliş maskanlari bor (2002). Maşhur kurortlari: Oqsuv, Jetiöğuz, Çölponota, jalolobod, Jirgalan.
Maorifi, ilmiy va madaniy-ma'rifiy muassasalari. 19-a.ning 2-yarmida Q. hududida diniy maktablar — maktabxona va madrasalar bölgan. q. Rossiyaga qöşib olingaç, dastlabki rus boşlanğiç maktablari, 19-a.ning 80-y. larida rus-tuzem maktablari oçildi. 1911 y. xotin-qizlar progimnaziyasi, 1912 y. erlar gimnaziyasi taşkil etildi; bu gimnaziya 1917 y.gaça Q. hududidagi yagona örta öquv yurti bölgan. 1923 y. Q.dagi 327 maktabda 20 mingdan ortiq öquvçi öqigan. Q.da 2002 y.da 2056 umumiy örta ta'lim maktabida 1168,1 ming, 113 gimnaziyada 72,2 ming, 50 litseyda 18,2 ming, 75 örta hunar öquv yurtida 31178 öquvçi, 49 oliy öquv yurti (jumladan, 16 nodavlat oliy öquv yurti)da 214173 talaba ta'lim oldi. Yirik oliy öquv yurtlari: Qirgiç milliy universiteti, gumanitar un-t, ped. universiteti, tibbiyot akademiyasi, politexnika, san'at, q.x. insti-tutlari (hammasi Bişkek ş.da). I.t.lar Qirğiziston milliy Fanlar akademiyasi in-t va muassasalarida, 15 un-t va b. oliy öquv yurtlari, tarmoq vazirlik va muassasalarning i.t. institutlarida olib boriladi. 2002 y. respublikada 4623 ilmiy xodim (ilmiy pedagog kadrlar bilan birgalikda), jumladan, 345 fan d-ri va 1051 fan nomzodi i.t.lar olib bordi. 2002 y. mamlakatda 1035 kutubxona (19 mln. 790 ming asar) faoliyat körsatdi. Ularning eng yirigi — Milliy kutubxona (900 mingdan ziyod asar) dir. yirik muzeylari: Ölkaşunoslik davlat muzeyi, Tasviriy san'at milliy muzeyi, Tarix muzeyi.
Matbuoti, radioeşittirişi va telekörsatuvi. 2002 y. Q.da 183 gaz. va 83 jur. naşr etildi. Yiriklari: «Asaba» («Bayroq», qirğiz tilida haftada 2 marta çiqadigan gaz., 2001 y.dan), «Veçerniy Bişkek» («Bişkek oqşomi», rus tilidagi kundalik gaz., 1974 y.dan), «Kizil Tuusi» («Qizil bayroq», qirğiz tilida haftada 2 marta çiqadigan gaz., 1924 y.dan), «Literaturniy Kirgizstan» («Qirğiziston adabiyoti», rus tilida yiliga 4 marta çiqadigan jur.), «Slovo Kirgizstana» («Qirğiziston sözi», rus tilida haftada 3 marta çiqadigan gaz., 1925 y.dan), «Erkin Too» («Erkin toğlar», qirğiz va rus tillarida haftada 2 marta çiqadigan hukumat gaz., 1991 y.dan). «KABAR» qirğiz milliy axborot agentligi 1937 y. yanv.da taşkil etilgan. Qirğiz Respublikasi teleradioeşittiriş davlat korporatsi-yasi (1937 y. asos solingan), «Almaz» xususiy radiost-yasi, KOORT radio va televideniyesi (1992 y. tuzilgan), «Piramida» teleradiokompaniyasi (1991 y. asos solingan) mavjud. Radio-eşittirişlar 1931 y.dan, telekörsatuvlar 1958 y.dan boşlangan.
Adabiyoti xalq oğzaki ijodining turli janrlari — ertak, doston, qöşiq, rivoyatlar («Kurmanbek», «Kojojaş», «Er-Tyoştuk», «Janiş Bayiş») va «Manas» monumental qahramonlik eposi negizida rivojlangan. Şoir Töqtağul Sotilğonov ijodi 1917 y.gaça bölgan xalq şe'riyatini zamonaviy şe'riyat bilan boğlovçi halqa böldi. Barpi Aliqulov (1884—1949) şe'rlarida ijtimoiy adolatsizlik, ekspluatatsiyaga qarşi norozilik tuyğulari öz ifoasini topdi. Töğaloq Mulda öz şe'rlarida qirğiz ayollarining turmuşini bayon etdi. Qirğiz milliy yozma adabiyoti asosçisi şoir Aali Töqumboyevtr; uning dastlabki şe'rlari 1924 y. birinçi qirğiz gaz. da bosilib çiqqan. 1920-y. larda dastlabki drama, qissa, dostonlar yaratildi. Qirğiz adabiyotidagi birinçi dramatik asar M.Tokoboyevning «Beçora Kakey» pyesasi (1927 y. sahnalaştirilgan), birinçi nasriy asar K.Bayalinovning «Ajar» hikoyasi (1928) dir. 30-y.larda adabiyotning barça janr va turlari rivojlandi. T. Sidiqbekov, Q. Jontoşevlarning nasriy, M.Eleboyev, Q. Malikov, T. Umetaliyev, A. Osmonov, dungan şoiri Ya.Şivazaning şe'riy, J.Turusbekov, J.Bokonboyevning dramatik asarlari bosilib çiqdi. 2-jahon uruşi yillari (1939—45) qirğiz yozuvçilari vatan-parvarlik ruhida asarlar yozdilar (J. Bokonboyev, M.Eleboyev, A. Töqumboyev, Q. Malikov, T.Sidiqbekov, K. Bayalinov, A. Osmonov, T. Umetaliyev va b.). Qirğiz adabiyoti uruşdan keyingi yillarda yanada rivojlandi. Adabiyotga yangi nomlar: birinçi qirğiz şoirasi N.Jetikaşkayeva, adiblar Ç.Aygpmagpov, K.Bobulov, Ş.Abdiramanov, S.Eraliyev va b. kirib keldi. Yozuvçilardan N.Boytemirov,
Ş.Beyşenaliyev, T. Qosimbekov va b., şoirlardan T.Abilqosimova, T.Kojomberdiyev, O. Sultonov, J. Abdikalikov, S.Abiqodirova, R. Risqulov va b., dramaturglardan R. Şukurbekov, T. Abdumöminov, B.Jaqiyev, M.Bayjiyev, B.Omuraliyev va b. maşhur. Qirğiz adiblarining köp asarlari özbek tiliga tarjima qilingan.
Me'morligi. Q. hududidan mil.av. 4—1-a.larga oid manzilgohlar topilgan; ular paxsadan qurilgan uylardan, mudofaa devorlari va minoralardan iborat bölgan. Qirğizlarning an'anaviy turar joylari yiğma ötov va xom ğiştdan qurilgan oddiy uylar. 5—10-a. larda şaharlar paydo böldi, qörğon va qasrlar, ibodatxona, rabot, karvonsaroylar bunyod etildi. 10-a. örtasi — 12-a. da masjid, minora (Özgan minorasi), maqbara (peştoq-gumbazli; Özgandagi 3 maqbara) kabi monumental binolar qurildi. 13-a.dan monumental maqbara (Manas maqbarasi, 14-a.) va karvonsaroy (Toşrabot karvonsaroyi, 15-a.),köşklar (Öş ş. yaqinida Bobur qurdirgan köşk, 16-a. boşi) qurila boşladi. Q. Rossiyaga qöşib olingandan keyin şaharlar rivoj topa boşladi. Pişpak (hoz. Bişkek), Qoraköl, Töqmoq kabi şaharlar reja asosida (bir qavatli, paxsa va xom ğiştdan) qurila boşladi. 20-a.ning 20-a.laridan eski şaharlar qayta tiklandi, puxta reja asosida yangi şahar (Jalolobod, Qizilqiya, Kökyonğoq, Talas) va şaharçalar (Köktoş, Qorasuv va b.) barpo etildi. 30-y.larning oxiridan binolarda milliy bezaklardan keng foydalanildi (Bişkekdagi Yozgi teatr, me'mor G.A.Gradov). 40-y.larning oxirlaridan mahalliy şaroit hisobga olingan holda yirik şaharlarning boş rejalari işlab çiqildi, şaharlar şu reja asosida qurila boşladi. 1960—70 y.larda binolar yiğma temir-beton va şişadan barpo etila boşladi (Qirğiziston FA binosi, 1960-y.lar; Rus drama teatri, 1971; Sport saroyi, 1974, me'-mor M.Maruxov; Tasviriy san'at muzeyi, 1974, me'morlar Ş.Jekşenbo-yev, V.Nazarov, D.Irisqulov, hammasi — Bişkek ş.da; Öş ş.dagi «Semetey» kinoteatri, 1976). Kurortlar qurilişiga e'tibor berildi (Issiqköl atrofida yirik kurort rni barpo etildi). Mamlakatda birinçi yirik panelli töqqiz qavatli uy 1975 y., ön ikki qavatli uy 1982 y., ön sakkiz qavatli uy 1985 y.quriddi.
Tasviriy san'ati. Q. hududidan topilgan qad. san'at asarlari namunalari neolit davriga mansub (Oq çönqir qoyatoş rasmlari, Soymalitoş rasmlari). Jez davrida qirma va qolipaki naqşli sopol idişlar tayyorlangan. Q.ning şim. hududlari va Tyanşandan qötos, eçki, şer, qoplonlarning bronzadan quyilgan haykalçalari topilgan (mil.av. 7-a. — mil. 5-a.). 5—10-a.larda qabrlar ustiga toş haykalçalar örnatilgan. 4—5-a.larga mansub suğdiylar qörğonidan loydan quyib, har xil rangga böyab işlangan Budda haykali (böyi 12 m dan ortiq) topilgan. Ötroq aholi örtasida sirlangan sopol idişlar, öyma naqş bilan bezatilgan ostadonlar tayyorlaş, köçmançi turkiy qabilalar orasida ot abzallarining qismlarini metalldan bezab tayyorlaş rivojlangan:
Q.da tasviriy san'at rivojida rassomlar V.V.Obrazsov, S.A.Çuykov, haykaltaroş O.M.Manuilova katta rol öynadi. 1930-y.lardan qirğiz milliy rassomligining asosçilaridan biri Ğ.Aytiyev samarali ijod qildi. 1935 y. Bişkekda badiiy studiya (1939 y.dan Badiiy bilim yurti) oçildi. 1930-y. larda rassomlikda manzara janri rivoj topdi (S.A.Çuykov, Ğ.Aytiyev, S.Oqilbekov va b.). 1930-y.larning oxirlarida grafiklardan L.A.Ilina, A.I.Mixalyov, A.A.Sgibnev va b. samarali ijod qildilar. 2-jahon uruşi yillari taşviqot va satirik grafika (plakat, karikatura) yuksaldi, uruş qahramonlariga bağişlangan rassomlik asarlari, haykallar ijod qilindi. 1950-y.larda portret va manzara janrlari rivojlandi (Ğ.Aytiyev, S.Oqilbekov). 1950-y.larning oxiri — 60-y.larda A.Usubaliyev, S.Işenov, D.Jumaboyev, A.Usmonov kabi rassomlar yetişdi. 1960- y.larda haykaltaroşlardan T. Sodiqov, A.Muhiddinov samarali ijod qildilar.
Xalq san'atida gilamçilik, kigiz bosiş, kaştadözlik, çarm buyumlari tayyorlaş va ularni bezaş, kulollik kabi an'anaviy tarmoklar rivojlangan.
Musiqasi qirğizlarning asrlar davomida saqlanib kelgan, köçmançi çorvaçilikka asoslangan hayot şaroitida rivoj topgan. Şu bois an'anaviy musiqasida ansambl hamda jamoa ijroçiligi şakllari deyarli uçramaydi, yakka xonandalik va sozandalik yöllari asosiy örin tutadi. Xalq qöşiq (ir) lari marosim («qoşoq» yiği, «jaramazan», «beşik iri» va b.), mehnat («bekbekey», «şirildan», «op mayda»), lirik («Seketbay», «kuy-gen», «armon»), öyin («selkinçek»), şuningdek, «baldar iri» (bolalar qöşiqlari), «qizdar iri» va b.dan iborat. Qirğiz şomon-baxşi (baxşi, kuuçu, byubu, emçi va h.q.)lar tomonidan afsun-jodu va tabobat aytimlari ijro etilgan. Boşqa turkiy xalqlarda bölgani kabi oqin, manas-çi, jomokçu (terma ijroçilari)ning ijodi keng tarqalgan. Oqinlar nasihat («ulgu ir», «sanat»), bağişlov («arnoo», «maqtoo»), qutlov («kutuktoo») qöşiqlari, manasçilar «Manas», «Semetey», «Seytek» turkumlari, «Kurmanbek», «Kojojaş», «Ke-deyxon» kabi qahramonlik dostonlarini ijro etadi. Musiqa çolğulari orasida qad. diddirek, jekesan, şaldiroq, qönğiroq, ooz qömuz (çsşgköbiz) kabi idiofonlar, puflama sibizğa, çoor (nay), torli qiyoq, qömuz va b. mavjud. Ayniqsa, qömuz va b. çol-ğularda ijro etiladigan yirik şakldagi kuylar («qambarkan», «kerbez», «botoy» va b.) ommalaşgan. Xalq orasida manasçilar Sagimboy Orozbakov, Sayakboy Qoralayev, oqinlar Töqtağul Sotilğonov, Qaliq Akiyev, Olimqul Usenboyev, irçilar Atay Ogombayev, Musa Bayotov, qömuzçilar Muzooke Jamankarayev, Kurenkey Belekov, Karamoldo Orozov, Ibray Tumanov, Samarbyubyu Töxtaxunova, qiyoqçilar Muratali Kurenkeyev, Said Bekmuro-tov va b. maşhur. An'anaviy musiqa namunalarini töplaş va örganiş işlari, asosan, 1920—30 y.larda boşlangan (A.Zatayeviç, V.Vinogradov va b.). Şu davrdan boşlab milliy kompozitorlik maktabi ham şakllana boşladi, K.Moldiboyev, M.Abdrayev, A.Tuleyev, A.Omonboyev kabi professional qirğiz kompozitorlari yetişdi. Musiqali dramalar («Oltin qiz», A.Vlasov, V.Fere, 1937; «Ölim emas, hayot», Vlasov, Moldiboyev, Fere, 1938)ning sahnaga qöyilişi operalar yaratilişiga yöl oçdi, balet, simfoniyalar ijod qilindi. «Manas» eposi asosida birinçi qirğiz operasi («Oygözal», 1939, Vlasov, Moldiboyev, Fere) yaratiddi. Vlasov va Fere «Anor» (1940), «Arğimçoq» (1943) birinçi qirğiz baletlarini, qirğiz xalq kuylari asosida ilk simfonik asarlarini (N.Rakov b-n) ijod qilişgan. Vlasov, Moldiboyev, Ferelarning «Manas» (1946), «Töqtağul» (1958) va b. operalari, A.Omonboyev, S. L. Germanovning «Aydar va Oyşa» (1952), A.Abrayevning «Böron oldida» (1974) va b. operalarda qirğiz xalqining erk va baxt uçun kuraşi eks etdi. Iste'dodli ijroçilar yetişdi. Xonandalardan Xalq artistlari S.Kiyizboyeva, A.Moldiboyev, A.Mirzaboyev, B. Minjilkiyev, X.Muxtorov, K.Sartboyev, T.Seytaliyev, Qirğiziston xalq artistlari K.Çodronov, M.Mustayeva, M.Mahmutova, dirijyorlardan Xalq artistlari A.Jumahmatov, K.Möldabasanov va b. maşhur. Opera va balet teatri (1942), filarmoniya (1936), Q. radio va televideniyesining katta simfonik orkestri (1970), Milliy konservatoriya (1993), San'at in-ti (1967), Bişkek va Öşda musiqa bilim yurtlari, 100 ga yaqin musiqa maktabi, xalq ijodi markazi mavjud. 1939 y.da Q. Kompozitorlar uyuşmasi taşkil topgan. Möldabasanovning «Momo yer» baletoratoriyasi (1975), Omonboyevning «Böydoklar» (1961), N.Davlesovning «Ehtiyot böling, kelin» (1970) va b. musiqali dramalari, Tuleyev, A. Jonibekov, E.Jömaboyevning simfoniyalari zamonaviy qirgiz musiqasi yutuği böldi.
Teatri. Drama teatri sarçaşmalari turli marosimlar, xalq öyinlari, oqinlar aytişuvi, manasçi, qömuzçi va qiziqçilarning faoliyati bilan boğliq ravişda qadim zamonlardan boşlangan. 1918 y. Qorakölda havaskorlik xalqteatri taşkil etildi. 1920 y. Pişpek, Qoraköl va Norin uyezdlarida faqat havaskorlik teatrlari işladi. Professional teatr 1920-y.larda vujudga keldi. 1926 y.da Musiqali drama studiyasi taşkil etildi. 1930 y. u professional drama teatriga aylantirildi, 1936 y.dan musiqali drama teatri deb nomlandi; 1942 y.dan Qirğiz opera va balet teatri. Qirğiz tilida dramatik spektakllar Yoş tomoşabinlar teatri sahnasida qöyildi (u 1936 y. taşkil qilinib, 1941 y.gaça işlagan). 1941 y. Frunze (hoz. Bişkek) da Qirğiz drama teatri truppasi tuzildi. 1960- y.larda qirğiz xalqining hayoti aks ettirilgan köpgina spektakllar yaratildi («Otaning qismati», B.Jaqiyev; «Qiçan», Ş.Beyşenaliyev; «Yangi kelin», M.Töyboyev; «Yuzma-yuz», «Momo yer», ikkalasi ham Ç.Aytmatov qissalari asosida). Q.dagi teatrlarda qirğiz va jahon dramaturgiyasining eng yaxşi namunalari asosida köptina spektakllar namoyiş etildi. Mamlakatda 15 professional teatr, jumladan, Bişkek ş.da qirgiz akademik drama teatri, Rus drama teatri, Öşda özbek musiqali drama (1929), qirğiz drama (1972) teatrlari, Norin ş.da Tyanşan musiqali drama teatri, Bişkekda qöğirçoq teatri (1938) va b. işlaydi. Teatr san'ati ustalaridan D.Kuyukova, B.Kidikeyeva, M.Risqulov, S.Balqibekova, S.Jamanov, A.Jonqörozova, S.Kumuşaliyeva, A.Quttiboyeva b. maşhur.
Kinosi. 1939 y. Frunze (hoz. Bişkek)da kinoxronikaning muxbirlik punkti taşkil etildi. 1942 y. uning negizida Frunze kinoxronika studiyasi («Qirğiziston 2-jahon uruşi davrida» filmi, 1944, rej. D.Erdman va b.)ga asos solindi, 1956 y. hujjatli va badiiy filmlar studiyasiga aylantirildi, 1961 y.dan «Qirğiz-film» kinostudiyasi deb nomlandi. 1950-y,lardan badiiy kinematografiya rivoj topa boşladi. Birinçi badiiy film «Saltanat» (1955, rej. V.P.Pronin, «Mosfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda) dan keyin «Mendagi xatolik» (1958), «Olis toğlarda» (1959), «Tyanşanlik qiz» (1960), «Çölpon — tong yulduzi» (1960, «Lenfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda), «Töqtağul» (1961) kabi badiiy, «Ular Tyanşanda tuğilganlar» (1958), «Toglar daryosi» (1960) kabi hujjatli filmlar yaratildi. 1960-y. lardan milliy adabiyot namunalari, xususan, Ç.Aytmatov asarlari ekranlaştirilişi qirğiz kinosida diqqatga sazovor iş böldi. Ç Aytmatov asarlari asosida yaratilgan «Dovon» (1961), «Saraton» (1963), «Birinçi öqituvçi» (1965), «Jamila» (1969, «Mosfilm» kinostudiyasi bilan hamkorlikda) va b. filmlar qirğiz kino san'atining yutuğidir. «Karaş dovonidagi öq ovozi» (1968), «Issiqköl lolalari» (1972), «Oq kema» (1977), «Ilk turnalar» (1979, hammasining rej. B.Şamşiyev), «Yoşligimiz osmoni» (1966), «Urkuya» (1970), «Ulan» (1978; hammasining rej. T.Okeyev) kabi badiiy, «Norin kundaligi» (1971, rej. A.Vidugiris), «Poçta» (1972, rej. B.Abdildayev) hujjatli filmlari xalqaro kinofesti-vallarda mukofotlarga sazovor bölgan. Kino aktyorlardan M.Risqulov, D.Kuyukova, B.Kidikeyeva, T.Tursunboyeva, S.Çöqmorov va b. maşhur.
Özbekiston — Q. munosabatlari. Özbekiston mustaqillikka erişgaç, 1993 y. ikkala davlat örtasida diplomatiya munosabatlari örnatildi. 1992 y. iyuldan Toşkentda Q. elçixonasi, 1998 y. okt.dan Bişkekda Özbekiston elçixonasi faoliyat yuritmokda. 2000 y. sent.da ÖzR Prezidenti I.Karimovning Bişkekka, 1996 y. dek. va 1998 y. noyab. da Q. Prezidentining Özbekistonga taşrifi bölib ötdi. 1996 y. 24 dek. da ikki davlat örtasida imzolangan «Abadiy döstlik töğrisida»gi şartnoma davlatlar örtasidagi munosabatlarning şartnomaviy-huquqiy asosi hisoblanadi. Davlatlar örtasida gumanitar sohadagi hamkorlik mana şu şartnoma, 1994 y. 16 yanv.da imzolangan Madaniyat, soğliqni saqlaş, fan, ta'lim, turizm va sport böyiça hamkorlikni çuqurlaştiriş töğrisidagi hukumatlararo bitim, 1996 y. 24 dek. da imzolangan Madaniy hamkorlik töğrisidagi muassasalararo bitimga muvofiq amalga oşiriladi. 2005 y.gaça ikki davlat örtasida ikki tomon uçun ahamiyatli bölgan 181 hujjat imzolangan. 2004 y. Özbekiston Respublikasi bilan Q. örtasidagi tovar aylanmasi 68,1 mln. AQŞ dollarini, jumladan, eksport 43,6 mln. AQŞ dollarini, import 24,5 mln. AQŞ dollarini taşkil etdi.