Soymalitoş rasmlari

Soymalitoş rasmlari (qirğizça Saymaluu-Taş — «naqşli toşlar», «kaştali toşlar») — Farğona tizmasidagi Kögart dovoni yaqinida, hozirgi Qirğiziston hududida joylaşgan qoyatoş tasvirlari (petrogliflar) majmuasi. ÖzME'ga köra, bu yer Örta Osiyoda qoyatoş rasmlari eng köp töplangan joylardan biri bölib, Örta Osiyo xalqlarining qadimiy tarixi, turmuşi va e'tiqodlarini örganişda qimmatli manba hisoblanadi.12

Inglizça Vikipediyaga köra, yodgorlik Jalolobod viloyatida, Qazarman qişloğidan taxminan 30 km janubda, dengiz sathidan 3200 metrga yaqin balandlikda, past toğ tizmasi bilan ajralgan ikki baland vodiyda joylaşgan. Tasvirlar asosan muzlik yotqiziqlari — moren toşlari ustiga işlangan. Joyga faqat yozda, asosan iyul oyida piyoda yoki otda yetib boriş mumkin, qolgan paytda yöllarni qor bosib yotadi. Rusça Vikipediyaga köra, 2001-yilda bu hududda maydoni 32 ming gektar bölgan Saymaluu-Taş milliy boği taşkil etilgan. 2001-yilda yodgorlik YuNESKO Jahon merosining dastlabki röyxatiga kiritilgan.

ÖzME'ga köra, rasmlarni 1902-yilda topograf N. G. Xludov topgan. Inglizça Vikipediyaga köra, bu paytda harbiy topograflar Jalolobod bilan Norin orasida yöl qurilişi uçun hududni tekşirayotgan edi; Xludov çöpondan «bezakli toşlar» haqida eşitib, ularni borib körgan va topilma haqida Toşkent arxeologiya havaskorlari töğarağiga xabar bergan. Rusça Vikipediyaga köra, 1903-yilda bu töğarak a'zolari yodgorlikni ilk bor tekşirgan. Keyinçalik uni I. G. Poslavskiy, B. M. Zima, A. N. Bernştam, Yu. Golyanduxin va boşqa olimlar örgangan; 1991-yildan Qirğiziston Milliy fanlar akademiyasi Tarix instituti ekspeditsiyasi tadqiqot olib bormoqda.

Rasmlar soni haqida turliça ma'lumotlar bor: ÖzME 10–12 mingdan ortiq tasvirni qayd etsa, rusça Vikipediya 90 mingdan ortiq rasm topilganini, inglizça Vikipediya esa 10 mingdan ortiq toşda 98 mingga yaqin tasvir bölişi mumkinligini yozadi. Tasvirlar toşlarni qoplagan qoramtir «çöl laki» qatlamini qattiq buyum bilan urib-öyiş orqali işlangan.

ÖzME'ga köra, rasmlar turli davrlarda yaratilgan: bir qismi miloddan avvalgi 3-ming yillikka, boşqasi miloddan avvalgi 1-ming yillikning ikkinçi yarmiga, yana bir qismi milodiy 1–8-asrlar va undan keyingi davrlarga mansub. Rusça Vikipediyaga köra, eng qadimiy guruh neolit va bronza davriga oid bölib, hayvonlar, ov va yer haydaş sahnalari geometrik uslubda — uçburçak va törtburçaklar yordamida tasvirlangan. Ikkinçi guruh ilk temir davriga mansub; ularning ayrimlari sak-skif «hayvon uslubida» işlangan.

Tasvirlarda yovvoyi buqa, ot, it, toğ eçkisi, arxar, qoplon, Quyoş belgisi, kamon-öq, yer haydaş, raqs va diniy marosim sahnalari uçraydi. Inglizça Vikipediyaga köra, ayrim olimlar «yer haydaş» deb hisoblangan sahnalarni aslida ikki ğildirakli aravalar tasviri deb biladi. Boşi quyoşsimon odam tasvirlari bronza davridagi quyoşga siğiniş bilan, uzun şoxli buqalar esa buqa kulti bilan boğlanadi. Inglizça Vikipediyaga köra, bu joy qadimda muqaddas sanalgan va hozir ham mahalliy aholi orasida şunday e'tiborga ega.