Çatqol vodiysi
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 32-b. — ziyouz.com
Çatqol vodiysi - Ğarbiy Tyanşan toğlaridagi vodiy, Çatqol daryosi yuqori oqimida. Qirğiziston Respublikasining Öş viloyati hududida. Şim. ğarbdan Piskom va Sandalaş, şim.dan Talas Olatovi, jan.şarqdan Çatqol tizmasi bilan öralgan. Şim.şarqsan jan.ğarbga 90 km dan ziyod masofaga çözilgan. Örtaça eni 2—5 km. Vodiy tubining balandligi jan.ğarbdan (1400 m) şim.şarqqa (2200 m) ortib boradi. Vodiy Çapçama dovoni (2841 m) orqali Qozoğistonning Jambul viloyati bilan boğlangan.
Ç.v.ning örta qismidan oqib ötadigan Çatqol daryosi va uning öng va çap irmoqlari (Qoraqasmoq, Toldibuloq, Sandalaş, Jartisu, Qoraqorum va b.) keng qayir, bir qança erozion va erozionakkumulyativ terrasalar hosil qilgan. Terrasalardan yuqorvdagi tizmalar yon bağrida va suvayirğiç qismlarida tekislangan yuzalar uçraydi.
Ç.v. tektonik jihatdan gersin burmalanişi davrida şakllangan sinklinal botiqsir. Vodiyni örab olgan tizmalar paleozoygaça va paleozoy davri çökindi, metamorfik va vulkanik toğ jinslari (slanets, qumtoş, ohaktoş, konglomerat, kvarsit va b.)dan taşkil topgan. Vodiyda paleogen va törtlamçi davr çökindi toğ jinslari (qumtoş, alevrolit, gil, konglomerat, mergel, qum aralaş şağal toşlar, lyosslar) tarqalgan.
Iqlimi keskin kontinental. Örtaça tra yanvarda —17,8°, iyulda 17,3°. Eng past tra (—47°) dek.da kuzatiladi. Örtaça yillik tra 2° atrofida. Yillik yoğin 600—700 mm. Asosan, mart — apr. oylarida yoğadi.
Ç.v. hududida, asosan, böz, qönğir, jigarrang tuproqlar, daryo va soylar oqizib keltirgan toş, qum va qumloqlar uçraydi. Efemer va efemeroidlardan lola, lolaqizğaldoq, rang, qönğirboş, buğdoyiq, kakra, bötaköz va b., vodiyning balandroq kismlari va daryo böylarida böliq ötlar, butalar, daraxtlar (tikanli bodom, dölana, zirk, arça, yonğoq, zarang, qayin, qayrağoç, tol, terak, olça va b.) ösadi. Yovvoyi hayvonlardan böri, ayiq, tulki, börsiq, olmaxon, kiyik, qor qoploni, silovsin, kalamuş, ilonlar; quşlardan kaklik, kaptar, çumçuq, qirğiy, loçin, söfitörğay va b. bor. Vodiy hududida Beşorol qöriqxonasi taşkil qilingan. Vodiyda dehqonçilik, boğdorçilik bilan şuğullaniladi va undan yaylov sifatida foydalaniladi.
Murod Mamatqulov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАТҚОЛ ВОДИЙСИ - Ғарбий Тяньшан тоғларидаги водий, Чатқол дарёси юқори оқимида. Қирғизистон Республикасининг Ўш вилояти ҳудудида. Шим. ғарбдан Писком ва Сандалаш, шим.дан Талас Олатови, жан.шарқдан Чатқол тизмаси билан ўралган. Шим.шарқцан жан.ғарбга 90 км дан зиёд масофага чўзилган. Ўртача эни 2—5 км. Водий тубининг баландлиги жан.ғарбдан (1400 м) шим.шарққа (2200 м) ортиб боради. Водий Чапчама довони (2841 м) орқали Қозоғистоннинг Жамбул вилояти билан боғланган.
Ч.в.нинг ўрта қисмидан оқиб ўтадиган Чатқол дарёси ва унинг ўнг ва чап ирмоқлари (Қорақасмоқ, Толдибулоқ, Сандалаш, Жартису, Қорақорум ва б.) кенг қайир, бир қанча эрозион ва эрозионаккумулятив террасалар ҳосил қилган. Террасалардан юқорвдаги тизмалар ён бағрида ва сувайирғич қисмларида текисланган юзалар учрайди.
Ч.в. тектоник жиҳатдан герцин бурмаланиши даврида шаклланган синклиналь ботиқцир. Водийни ўраб олган тизмалар палеозойгача ва палеозой даври чўкинди, метаморфик ва вулканик тоғ жинслари (сланец, қумтош, оҳактош, конгломерат, кварцит ва б.)дан ташкил топган. Водийда палеоген ва тўртламчи давр чўкинди тоғ жинслари (қумтош, алевролит, гил, конгломерат, мергель, қум аралаш шағал тошлар, лёсслар) тарқалган.
Иқлими кескин континентал. Ўртача тра январда —17,8°, июлда 17,3°. Энг паст тра (—47°) дек.да кузатилади. Ўртача йиллик тра 2° атрофида. Йиллик ёғин 600—700 мм. Асосан, март — апр. ойларида ёғади.
Ч.в. ҳудудида, асосан, бўз, қўнғир, жигарранг тупроқлар, дарё ва сойлар оқизиб келтирган тош, қум ва қумлоқлар учрайди. Эфемер ва эфемероидлардан лола, лолақизғалдоқ, ранг, қўнғирбош, буғдойиқ, какра, бўтакўз ва б., водийнинг баландроқ кисмлари ва дарё бўйларида бўлиқ ўтлар, буталар, дарахтлар (тиканли бодом, дўлана, зирк, арча, ёнғоқ, заранг, қайин, қайрағоч, тол, терак, олча ва б.) ўсади. Ёввойи ҳайвонлардан бўри, айиқ, тулки, бўрсиқ, олмахон, кийик, қор қоплони, силовсин, каламуш, илонлар; қушлардан каклик, каптар, чумчуқ, қирғий, лочин, сўфитўрғай ва б. бор. Водий ҳудудида Бешорол қўриқхонаси ташкил қилинган. Водийда деҳқончилик, боғдорчилик билан шуғулланилади ва ундан яйлов сифатида фойдаланилади.
Мурод Маматқулов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.