Asosiy mazmunga ötiş
Qidiriş…Ctrl K

    Şrift ölçami

    Çaturanga

    Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 30–31-b. — ziyouz.com

    Çaturanga (sanskritça çatur — tört, anga — qism) — mil, av. Hindistonda paydo bölgan tafakkur öyini. Qad. Hindistonda qöşin 4 qismga bölingan: jang aravadagilar, filbonlar, otliq va piyoda askarlar. Ç. sipohlari qöşin qismlarini ifodalagan. Qöşinning har bir qismini rojalar boşqargani uçun Ç. «çaturroja» deb ham atalgan. Ç.da 32 ta (16 tadan oq va qora) sipoh 64 ta oqqora katakli taxtaning 4 çetiga 8 tadan terilgan va 4 kişi (2 tadan bölib) öynagan. Yurişlar şaşxol taşlaş bilan amalga oşirilgan (6 xolli tomon tuşsa şoh, 5 xolli tomon tuşsa farzin yurilgan va h.k.) Öyin raqiblarning barça sipohlarini (şu jumladan, şohni ham) urib olingunça davom etgan. 5—6-a.larga kelib Ç. öyin qoidalarining özgargan turi çatrang (şatrang) deb nomlangan. Çatrangda sipohlar öyin taxtasining 2 tomoniga terilgan va 2 kişi öynagan. Yurişlar şaşxolsiz amalga oşirilgan va öyinning maqsadi şohni mot qiliş bölgan (yana q. Şaxmat).

    Q.: Şaxmat

    Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

    ЧАТУРАНГА (санскритча чатур — тўрт, анга — қисм) — мил, ав. Ҳиндистонда пайдо бўлган тафаккур ўйини. Қад. Ҳиндистонда қўшин 4 қисмга бўлинган: жанг аравадагилар, филбонлар, отлиқ ва пиёда аскарлар. Ч. сипоҳлари қўшин қисмларини ифодалаган. Қўшиннинг ҳар бир қисмини рожалар бошқаргани учун Ч. «чатуррожа» деб ҳам аталган. Ч.да 32 та (16 тадан оқ ва қора) сипоҳ 64 та оққора катакли тахтанинг 4 четига 8 тадан терилган ва 4 киши (2 тадан бўлиб) ўйнаган. Юришлар шашхол ташлаш билан амалга оширилган (6 холли томон тушса шоҳ, 5 холли томон тушса фарзин юрилган ва ҳ.к.) Ўйин рақибларнинг барча сипоҳларини (шу жумладан, шоҳни ҳам) уриб олингунча давом этган. 5—6-а.ларга келиб Ч. ўйин қоидаларининг ўзгарган тури чатранг (шатранг) деб номланган. Чатрангда сипоҳлар ўйин тахтасининг 2 томонига терилган ва 2 киши ўйнаган. Юришлар шашхолсиз амалга оширилган ва ўйиннинг мақсади шоҳни мот қилиш бўлган (яна қ. Шахмат).

    Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.