Çavgon
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 2-b. — ziyouz.com
Çavgon (fors. — uçi egri tayoq) — otda öynaladigan jamoaviy sport öyini. Qad. Şarqda Ç. çorvadorlar öyini sifatida paydo bölgan. Keyinroq otliq askarlarning maşğulotiga aylangan. Şarq xalqlari Ç. töpini «göy», egri tayoğini «çavgon» deyişgan. Şu bois bu öyin «göyçavgon» deb ham atalgan. Bu tarixiy qölyozmalarda öz ifodasini topgan. Maxmud Koşğariyning «Devonu luğotit turk», Yusuf Xos Hojibning «Qutadğu bilig», Abdurazzoq Samarqandiyning «Majlai sa'dayn va majmai bahrayn», Zahiriddin Muhammad Boburning «Boburnoma» asari va b. manbalarda Ç. öyiniga oid kimmatli ma'lumotlar bor. Ayniqsa, Abdulqosim Firdavsiyning «Şohnoma», Unsur alMaoliyning «Qobusnoma» asarlarida Ç. öyini mufassal berilgan. 16-a. miniatyura maktabiga mansub noma'lum musavvirning «Çavgon öyini» asarida bu öyinning qizğin lahzasi tasvirlangan. Abu Abdulloh Rudakiy, Abdurahmon Jomiy, Alişer Navoiy Ç. öyinidan ilhomlanişgan va ajib öxşatişlar yaratişgan. Bu an'ana Şarq adabiyotida hamon davom etib keladi. Yozuvçi Primqul Qodirovning «Humoyun va Akbar» tarixiy romani boburiy malikalarning Ç. öyiniga tayyorgarligini tasvirlaşdan boşlanadi. Tarixiy manbalarda yozilişiça, Ç. öyini aynan boburiylar saltanati davrida Hindistonda keng ommalaşgan.
1850 y.da Hindistonda xizmat qilayotgan ingliz otliq askarlari Ç. öyiniga qiziqib qolişgan va dastlabki musobaqalarni ötkazişgan. 1871 y.da Buyuk Britaniyada Ç. (polo) musobaqasi taşkil qilingan. Şu tariqa Ç. oldin Yevropa, keyin Amerika davlatlariga tarqalgan. 1900, 1904, 1920, 1924 va 1936 y.larda bölgan olimpiada öyinlari dasturidan ham joy olgan. Zamonaviy Ç. öyini (hoz. köplab davlatlarda «polo» deb ataladi) maydonning ölçami 274x182 m, yoğoçdan tayyorlanadigan töpining diametri 8 sm, oğirligi 120— 135 g, ikki yondagi darvozalarining eni 8 m dan, öyin vaqti 56 min. (7 min.dan 8 bölim). Musobaqalaşayotgan ikki jamoadagi 4 tadan otliq öyinçi qöllaridagi uçi egri tayoq (klyuşka) yordamida töpni raqib darvozasiga kiritişga harakat qiladi. Öyinçilarga uçraşuv davomida otlarini özgartirişlariga ruxsat etiladi. Hoz. kunda Ç. öyini Fransiya, Argentina, AQŞ, Meksika, Buyuk Britaniya, Italiya davlatlarida rivojlangan.
Asror Möminov.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧАВГОН (форс. — учи эгри таёқ) — отда ўйналадиган жамоавий спорт ўйини. Қад. Шарқда Ч. чорвадорлар ўйини сифатида пайдо бўлган. Кейинроқ отлиқ аскарларнинг машғулотига айланган. Шарқ халқлари Ч. тўпини «гўй», эгри таёғини «чавгон» дейишган. Шу боис бу ўйин «гўйчавгон» деб ҳам аталган. Бу тарихий қўлёзмаларда ўз ифодасини топган. Махмуд Кошғарийнинг «Девону луғотит турк», Юсуф Хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг», Абдураззоқ Самарқандийнинг «Мажлаи саъдайн ва мажмаи баҳрайн», Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг «Бобурнома» асари ва б. манбаларда Ч. ўйинига оид кимматли маълумотлар бор. Айниқса, Абдулқосим Фирдавсийнинг «Шоҳнома», Унсур алМаолийнинг «Қобуснома» асарларида Ч. ўйини муфассал берилган. 16-а. миниатюра мактабига мансуб номаълум мусаввирнинг «Чавгон ўйини» асарида бу ўйиннинг қизғин лаҳзаси тасвирланган. Абу Абдуллоҳ Рудакий, Абдураҳмон Жомий, Алишер Навоий Ч. ўйинидан илҳомланишган ва ажиб ўхшатишлар яратишган. Бу анъана Шарқ адабиётида ҳамон давом этиб келади. Ёзувчи Примқул Қодировнинг «Ҳумоюн ва Акбар» тарихий романи бобурий маликаларнинг Ч. ўйинига тайёргарлигини тасвирлашдан бошланади. Тарихий манбаларда ёзилишича, Ч. ўйини айнан бобурийлар салтанати даврида Ҳиндистонда кенг оммалашган.
1850 й.да Ҳиндистонда хизмат қилаётган инглиз отлиқ аскарлари Ч. ўйинига қизиқиб қолишган ва дастлабки мусобақаларни ўтказишган. 1871 й.да Буюк Британияда Ч. (поло) мусобақаси ташкил қилинган. Шу тариқа Ч. олдин Европа, кейин Америка давлатларига тарқалган. 1900, 1904, 1920, 1924 ва 1936 й.ларда бўлган олимпиада ўйинлари дастуридан ҳам жой олган. Замонавий Ч. ўйини (ҳоз. кўплаб давлатларда «поло» деб аталади) майдоннинг ўлчами 274x182 м, ёғочдан тайёрланадиган тўпининг диаметри 8 см, оғирлиги 120— 135 г, икки ёндаги дарвозаларининг эни 8 м дан, ўйин вақти 56 мин. (7 мин.дан 8 бўлим). Мусобақалашаётган икки жамоадаги 4 тадан отлиқ ўйинчи қўлларидаги учи эгри таёқ (клюшка) ёрдамида тўпни рақиб дарвозасига киритишга ҳаракат қилади. Ўйинчиларга учрашув давомида отларини ўзгартиришларига рухсат этилади. Ҳоз. кунда Ч. ўйини Франция, Аргентина, АҚШ, Мексика, Буюк Британия, Италия давлатларида ривожланган.
Асрор Мўминов.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.