Çelyabinsk viloyati

Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 47–48-b. — ziyouz.com

Çelyabinsk viloyati - RFdagi viloyat, 1934 y. 17 yanv.da taşkil etilgan. Mayd. 87,9 ming km2. Aholisi 3606,1 ming kişi (2002), asosan, ruslar (81%), şuningdek, tatar, boşqird, ukrain, nemis va b. millat vakillari yaşaydi. Şahar aholisi 81,8%. Tarkibida 24 ma'muriy tuman, 30 şahar, 30 şaharça bor. Markazi — Çelyabinsk ş. Boşqa yirik şaharlari: Magnitogorsk, Zlatoust, Miass, Kopeysk.

Ç.v. Jan. Uralning şarqiy yon bağirlari va Ural orti platosi bilan yondoş hududda joylaşgan. Foydali qazilmalari: temir, nikel, misrux rudalari, qönğir kumir, magnezit, grafit, boksit, marmar, kvars kumlari va b. Iklimi kontinental, kişi sovuq, davomli. Yanv.ningörtaçatrasi — 16°dan —18° gaça. Yozi iliq, jan.şarqida issiq, iyulning örtaça trasi 17—20°. Yiliga 300 mm dan (tekislikda) 600 mm gaça (toğlarda) yoğin tuşadi. Vegetatsiya davri 130—150 kun. Asosiy daryolari — Ural, Miass. Çuçuk va şör suvli köl köp. Eng yirik köllari: Uvildi, Irtyaş, Turgoyak, Katta Kasli, Çebarköl. Viloyat örmonli daşt va şim. daşt zonasida joylaşgan. Tuproklari, asosan, oddiy va yuvilgan qoratuproq hamda böz örmonli, böz toğörmonli va ötloqi tuproq. Şim.da toğterakqayin va qarağay örmonlari, markaziy qismida örmonli daşt ösimliklari keng tarqalgan. Örmon va daşt hayvonlari uçraydi. Ç.v. hududida milliy boğlar, Ilmen qöriqxonasi bor. Örmonlar viloyat hududining 25% ni egallaydi. Sanoatining yetakçi tarmoqlari: qora (Rossiyadagi pölatning 22% dan ortiği, qora metall prokatining 22%, pölat quvurlarning 18% işlab çiqariladi) va rangli metallurgiya, maşinasozlik va metallsozlik (elektrodvigatellar, radio moslamalari, sovitkiç va muzlatkiçlar, yuk maşinalari, konçilik jihozlari, stanoklar, soatlar va b.), kimyo (mineral öğitlar, sintetik smolalar, lok va böyoqlar) sanoatlari. Yengil va harbiy sanoat majmuasi korxonalari mavjud. Quriliş materiallari işlab çiqariladi. Qönğir kömir, qora va rangli metallar rudalari, magnezit qazib olinadi. Yirik korxonalari: Çelyabinsk traktor zdi, Yuryuzan mexanika zdi, UstKatav vagonsozlik zdi va b. Elektr energiyaning köp qismi mahalliy elektr st— yalarda işlab çiqariladi.

Q.x.ning yetakçi tarmoği sutgöşt yetiştirişga ixtisoslaşgan çorvaçilik (qoramol, qöy va eçki, çöçqa), parrandaçilik. Ğallaçilik (asosan, buğdoy ekiladi) va donloviyaçilik, sabzavotçilik rivojlangan. Kartoşka kup ekiladi.

T.y. uzunligi 1793 km, qattiq qoplamali avtomobil yullari 8137 km (2002). Viloyat hududidan tranzit neft va gaz quvurlari, avialiniya şoxobçalari utgan. Magnitogorsk va Çelyabinskda yirik xalkaro aeroportlar bor. 10 oliy uquv yurti, 34 i.t. instituti, 13 muzey, 7 teatr faoliyat kursatadi. Viloyatda 160 dan ziyod sanatoriykurort muassasalari va dam oliş joylari bor.

Asl matn (kirill, PDF'dagidek)

ЧЕЛЯБИНСК ВИЛОЯТИ - РФдаги вилоят, 1934 й. 17 янв.да ташкил этилган. Майд. 87,9 минг км2. Аҳолиси 3606,1 минг киши (2002), асосан, руслар (81%), шунингдек, татар, бошқирд, украин, немис ва б. миллат вакиллари яшайди. Шаҳар аҳолиси 81,8%. Таркибида 24 маъмурий туман, 30 шаҳар, 30 шаҳарча бор. Маркази — Челябинск ш. Бошқа йирик шаҳарлари: Магнитогорск, Златоуст, Миасс, Копейск.

Ч.в. Жан. Уралнинг шарқий ён бағирлари ва Урал орти платоси билан ёндош ҳудудда жойлашган. Фойдали қазилмалари: темир, никель, мисрух рудалари, қўнғир кумир, магнезит, графит, боксит, мармар, кварц кумлари ва б. Иклими континентал, киши совуқ, давомли. Янв.нингўртачатраси — 16°дан —18° гача. Ёзи илиқ, жан.шарқида иссиқ, июлнинг ўртача траси 17—20°. Йилига 300 мм дан (текисликда) 600 мм гача (тоғларда) ёғин тушади. Вегетация даври 130—150 кун. Асосий дарёлари — Урал, Миасс. Чучук ва шўр сувли кўл кўп. Энг йирик кўллари: Увильди, Иртяш, Тургояк, Катта Касли, Чебаркўл. Вилоят ўрмонли дашт ва шим. дашт зонасида жойлашган. Тупроклари, асосан, оддий ва ювилган қоратупроқ ҳамда бўз ўрмонли, бўз тоғўрмонли ва ўтлоқи тупроқ. Шим.да тоғтеракқайин ва қарағай ўрмонлари, марказий қисмида ўрмонли дашт ўсимликлари кенг тарқалган. Ўрмон ва дашт ҳайвонлари учрайди. Ч.в. ҳудудида миллий боғлар, Ильмень қўриқхонаси бор. Ўрмонлар вилоят ҳудудининг 25% ни эгаллайди. Саноатининг етакчи тармоқлари: қора (Россиядаги пўлатнинг 22% дан ортиғи, қора металл прокатининг 22%, пўлат қувурларнинг 18% ишлаб чиқарилади) ва рангли металлургия, машинасозлик ва металлсозлик (электродвигателлар, радио мосламалари, совиткич ва музлаткичлар, юк машиналари, кончилик жиҳозлари, станоклар, соатлар ва б.), кимё (минерал ўғитлар, синтетик смолалар, лок ва бўёқлар) саноатлари. Енгил ва ҳарбий саноат мажмуаси корхоналари мавжуд. Қурилиш материаллари ишлаб чиқарилади. Қўнғир кўмир, қора ва рангли металлар рудалари, магнезит қазиб олинади. Йирик корхоналари: Челябинск трактор зди, Юрюзань механика зди, УстьКатав вагонсозлик зди ва б. Электр энергиянинг кўп қисми маҳаллий электр ст— яларда ишлаб чиқарилади.

Қ.х.нинг етакчи тармоғи сутгўшт етиштиришга ихтисослашган чорвачилик (қорамол, қўй ва эчки, чўчқа), паррандачилик. Ғаллачилик (асосан, буғдой экилади) ва донловиячилик, сабзавотчилик ривожланган. Картошка куп экилади.

Т.й. узунлиги 1793 км, қаттиқ қопламали автомобиль йуллари 8137 км (2002). Вилоят ҳудудидан транзит нефть ва газ қувурлари, авиалиния шохобчалари утган. Магнитогорск ва Челябинскда йирик халкаро аэропортлар бор. 10 олий уқув юрти, 34 и.т. институти, 13 музей, 7 театр фаолият курсатади. Вилоятда 160 дан зиёд санаторийкурорт муассасалари ва дам олиш жойлари бор.

Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.