Çex tili
Manba: ÖzME, 9-jild (2000–2005), «Özbekiston milliy ensiklopediyasi» Davlat ilmiy naşriyoti · elektron nusxa: ziyouz.com kutubxonasi, 63-b. — ziyouz.com
Çex tili — hindevropa tillari oilasidagi slavyan guruhining şarqiy slavyan guruhçasiga mansub tillardan biri, Çexiya Respublikasining rasmiy tili. Asosan, Çexiyada (8,5 mln. kişi), şuningdek, Slovakiya, AQŞ, Kanada, Germaniya va b. mamlakatlarda tarqalgan. Sözlaşuvçilarning umumiy soni 10 mln. kişidan ortiq (ötgan asrning 90-y. lari urtalari).
Ç.t. 4 lahjaga bulinadi: 1) asl çex (markazi Praga bulgan urta çex, jan. ğarbiy, şim.şarqiy şevalar); 2) ganak (ganats); 3) lyaş (silez); 4) moravslovak. Fonetik xususiyatlari: suz ma'nolari va şakllarini farklaşga xizmat qiladigan çöziq va qisqa unlilarning mavjudligi, qattiqlik va yumşoklik buyiça moye keluvçi 3 juft undoşning borligi va b. Morfologik xususiyatlari: otlar turlanişi va fe'llar tuslanişining xilmaxil turlari, 3 ta jins kategoriyasi, 2 xil son kategoriyasining mavjudligi, sodda utgan zamon şaklining yukligi va b.
Adabiy Ç.t. urta çex şevalari asosida şakllangan. Dastlabki yozma yodgorligi 13a:ga mansub. 15—16-a.larda adabiy til barqarorlaşgan, lekin 1620 y.dan 18-a. oxirigaça Çexiya Gabsburglar sulolasi qöl ostida bulib, rasmiy til nemis tili bölganligidan Ç.t. rivojlanmay qolgan. 18-a. oxiri — 19-a. boşida Ç.t. 16—17-a.lar adabiyoti asosida qayta tuğiladi. Yozuvi lotin grafikasiga asoslangan.
Asl matn (kirill, PDF'dagidek)
ЧЕХ ТИЛИ — ҳиндевропа тиллари оиласидаги славян гуруҳининг шарқий славян гуруҳчасига мансуб тиллардан бири, Чехия Республикасининг расмий тили. Асосан, Чехияда (8,5 млн. киши), шунингдек, Словакия, АҚШ, Канада, Германия ва б. мамлакатларда тарқалган. Сўзлашувчиларнинг умумий сони 10 млн. кишидан ортиқ (ўтган асрнинг 90-й. лари урталари).
Ч.т. 4 лаҳжага булинади: 1) асл чех (маркази Прага булган урта чех, жан. ғарбий, шим.шарқий шевалар); 2) ганак (ганац); 3) ляш (силез); 4) моравсловак. Фонетик хусусиятлари: суз маънолари ва шаклларини фарклашга хизмат қиладиган чўзиқ ва қисқа унлиларнинг мавжудлиги, қаттиқлик ва юмшоклик буйича мое келувчи 3 жуфт ундошнинг борлиги ва б. Морфологик хусусиятлари: отлар турланиши ва феъллар тусланишининг хилмахил турлари, 3 та жинс категорияси, 2 хил сон категориясининг мавжудлиги, содда утган замон шаклининг йуклиги ва б.
Адабий Ч.т. урта чех шевалари асосида шаклланган. Дастлабки ёзма ёдгорлиги 13а:га мансуб. 15—16-а.ларда адабий тил барқарорлашган, лекин 1620 й.дан 18-а. охиригача Чехия Габсбурглар сулоласи қўл остида булиб, расмий тил немис тили бўлганлигидан Ч.т. ривожланмай қолган. 18-а. охири — 19-а. бошида Ч.т. 16—17-а.лар адабиёти асосида қайта туғилади. Ёзуви лотин графикасига асосланган.
Matn ÖzME'dan o'zgartirişsiz olingan, faqat yozuvi yangi alifboga o'girilgan. Qisqartmalar asl holida. Xato ko'rsangiz — xabar bering.